Ανάλυση
Το Ισραήλ προχώρησε σε μια ιστορική κίνηση, αναγνωρίζοντας επίσημα τη Σομαλιλάνδη ως ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος — το πρώτο κράτος-μέλος του ΟΗΕ που το κάνει. Η Σομαλιλάνδη είναι μια αυτόνομη περιοχή στο Κέρας της Αφρικής, στη στρατηγική θέση του Κόλπου του Άντεν, που αποσπάστηκε από τη Σομαλία το 1991 και επιδιώκει ανεπιτυχώς διεθνή αναγνώριση έκτοτε. Η απόφαση του Ισραήλ έχει ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και φαίνεται να επιδεινώνει περαιτέρω τις ήδη τεταμένες σχέσεις του με την Τουρκία, δεδομένου ότι η Άγκυρα διατηρεί στενούς δεσμούς και στρατιωτική παρουσία στη Σομαλία.
Άμεσες αντιδράσεις και το τουρκικό μέτωπο: Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Σομαλίας καταδίκασε αμέσως την ισραηλινή κίνηση ως «παράνομη επίθεση» κατά της κυριαρχίας της. Ο πρόεδρος της Σομαλίας Χασάν Σεΐχ Μοχάμουντ μίλησε για «γυμνή εισβολή» και κάλεσε σε εθνική ενότητα απέναντι σε μια «υπαρξιακή απειλή», χαρακτηρίζοντας το Ισραήλ «εχθρό». Από την πλευρά της Τουρκίας, το υπουργείο Εξωτερικών κατήγγειλε ότι η αναγνώριση είναι παράνομη και αποτελεί «ωμή επέμβαση» στις εσωτερικές υποθέσεις της Σομαλίας. Ο εκπρόσωπος Τύπου της τουρκικής διπλωματίας ανέφερε πως αυτή η κίνηση του Ισραήλ είναι «ένα νέο δείγμα παράνομων ενεργειών της κυβέρνησης Νετανιάχου που στοχεύουν στη δημιουργία αστάθειας σε περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο». Η Άγκυρα τόνισε ότι υποστηρίζει ακλόνητα την εδαφική ακεραιότητα της Σομαλίας και πως αποφάσεις για το μέλλον της χώρας πρέπει να λαμβάνονται με τη σύμφωνη γνώμη όλων των Σομαλών. Επιπλέον, Τουρκία και Σομαλία έσπευσαν να υπογραμμίσουν το «παράδοξο» της ισραηλινής στάσης: κατηγόρησαν το Ισραήλ ότι προωθεί διαίρεση στην Αφρική ενώ «κάνει ό,τι μπορεί» για να εμποδίσει την αναγνώριση παλαιστινιακού κράτους. Η τουρκική πλευρά ουσιαστικά βλέπει την κίνηση αυτή ως ένα μήνυμα προς την ίδια — μια προσπάθεια του Ισραήλ να υπονομεύσει τα συμφέροντα και την επιρροή της Τουρκίας στο Κέρας της Αφρικής.
Γιατί το Ισραήλ αναγνώρισε τη Σομαλιλάνδη; Ποιοι είναι οι λόγοι πίσω από αυτήν την τολμηρή κίνηση του Ισραήλ; Πρώτον, εντάσσεται στη στρατηγική του στην Ερυθρά Θάλασσα και τον δρόμο των θαλάσσιων μεταφορών. Η Σομαλιλάνδη έχει ακτές στον Κόλπο του Άντεν, κοντά στα κρίσιμα στενά Μπαμπ ελ Μαντέμπ, που συνδέουν την Ερυθρά Θάλασσα με τον Ινδικό Ωκεανό. Η περιοχή αυτή είναι κομβικής σημασίας για το παγκόσμιο εμπόριο και για την ασφάλεια των ναυτιλιακών οδών που οδηγούν (και) προς το Ισραήλ. Τα τελευταία χρόνια ισλαμιστές αντάρτες Χούθι στην Υεμένη — οι οποίοι υποστηρίζονται από το Ιράν — έχουν επιτεθεί σε πλοία (συμπεριλαμβανομένων ισραηλινών συμφερόντων) στην Ερυθρά Θάλασσα, απειλώντας τη ναυσιπλοΐα. Το Ισραήλ, λοιπόν, επιδιώκει μέσω της Σομαλιλάνδης να αποκτήσει ένα γεωγραφικό προγεφύρωμα στην περιοχή, ώστε να παρακολουθεί καλύτερα και να αποτρέπει τέτοιες απειλές. Δεν είναι τυχαίο ότι η ισραηλινή κίνηση εξόργισε τους Χούθι: ο ηγέτης τους δήλωσε ότι κάθε ισραηλινή παρουσία στη Σομαλιλάνδη θα θεωρηθεί στρατιωτικός στόχος, κατηγορώντας το Ισραήλ ότι θέλει να μετατρέψει τη Σομαλιλάνδη σε βάση επιθετικών ενεργειών κατά της Υεμένης, του Κόλπου του Άντεν και των χωρών της Αφρικής. Αυτό δείχνει πόσο στενά συνδέεται η αναγνώριση με τον ανταγωνισμό Ισραήλ-Ιράν στην περιοχή της Ερυθράς.
Δεύτερον, η κίνηση του Ισραήλ συνδέεται με μια ευρύτερη συμμαχία και στρατηγική συνεργασία που αναπτύσσει με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) και άλλους εταίρους στο πλαίσιο των Συμφωνιών του Αβραάμ. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός Νετανιάχου τόνισε ότι η απόφαση αναγνώρισης της Σομαλιλάνδης έγινε «στο πνεύμα των Συμφωνιών του Αβραάμ» — δηλαδή των συμφωνιών εξομάλυνσης σχέσεων που ξεκίνησαν το 2020 υπό την αιγίδα των ΗΠΑ. Η Σομαλιλάνδη δήλωσε μάλιστα πως θα συμμετάσχει στις Συμφωνίες του Αβραάμ, μιλώντας για ένα βήμα προς την περιφερειακή ειρήνη και σταθερότητα. Τα ΗΑΕ διαδραματίζουν καίριο ρόλο στο παρασκήνιο: εδώ και χρόνια έχουν επενδύσει στη Σομαλιλάνδη, αναλαμβάνοντας την ανάπτυξη του λιμανιού του Μπερμπέρα, στην ακτή του Κόλπου του Άντεν. Η εταιρεία DP World του Ντουμπάι διαχειρίζεται το λιμάνι, καθιστώντας το «κορωνίδα του στέμματος» σε μια αλυσίδα λιμένων που ελέγχουν τα Εμιράτα γύρω από την Ερυθρά Θάλασσα. Αφού τα ΗΑΕ έχασαν την πρόσβαση που ήθελαν στο γειτονικό Τζιμπουτί, βρήκαν εναλλακτική λύση στη Σομαλιλάνδη. Έτσι, Ισραήλ και ΗΑΕ ουσιαστικά στήνουν ένα δίκτυο επιτήρησης και ελέγχου στα στενά της Ερυθράς Θάλασσας — από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κέρας της Αφρικής μέχρι την Ερυθραία και πέραν αυτής — ώστε να διασφαλίσουν ότι τα πλοία τους θα διέρχονται με ασφάλεια, και για να ελέγχουν τις κινήσεις ανταγωνιστικών δυνάμεων στην περιοχή. Στην πράξη, η συνεργασία Ισραήλ-ΗΑΕ στη Σομαλιλάνδη σημαίνει ότι το Ισραήλ αποκτά ‘μάτια’ στην ανατολική Αφρική, παρακολουθώντας τόσο τους Χούθι στην Υεμένη όσο και την τουρκική δραστηριότητα στη Σομαλία, με την οποία συνορεύει η Σομαλιλάνδη.
Ένας τρίτος λόγος είναι η επιρροή στην ευρύτερη περιοχή του Κέρατος της Αφρικής και της Ανατολικής Αφρικής. Η Αιθιοπία — μια από τις μεγαλύτερες χώρες της Αφρικής, η οποία είναι επί χρόνια αποκλεισμένη από θάλασσα — διατηρεί παραδοσιακά καλές σχέσεις με τη Σομαλιλάνδη, χρησιμοποιώντας τα λιμάνια της για το εμπόριό της. Η Αντίς Αμπέμπα αναζητά απεγνωσμένα διέξοδο στη θάλασσα, κάτι που η συνεργασία με τη Σομαλιλάνδη μπορεί να της προσφέρει. Το 2024, μάλιστα, η Αιθιοπία σύναψε συμφωνία με τη διοίκηση της Σομαλιλάνδης για πρόσβαση στον ωκεανό, γεγονός που είχε προκαλέσει την έντονη αντίδραση της Σομαλίας και της Αιγύπτου. Η Αίγυπτος ανησυχεί διότι μια ισχυρότερη, εξωστρεφής Αιθιοπία — ειδικά εφόσον αποκτήσει δικό της δρόμο προς τη θάλασσα μέσω Σομαλιλάνδης — περιπλέκει τη διαμάχη των δύο χωρών για τα νερά του Νείλου. Δεν αποκλείεται λοιπόν το Ισραήλ, αναγνωρίζοντας τη Σομαλιλάνδη, να στοχεύει και σε μια πιο έμμεση ενίσχυση της συμμαχίας του με την Αιθιοπία, αποκτώντας μοχλό πίεσης ή επιρροής στην ενδοηπειρωτική αυτή αντιπαράθεση. Άλλωστε, το Ισραήλ έχει ιστορικό στρατηγικών συμμαχιών στην περιφέρεια του αραβικού κόσμου (τη δεκαετία του ’60 συνεργάστηκε με Ιράν, Τουρκία, Αιθιοπία κ.ά. σε μια «περιφερειακή στρατηγική» κατά του Κατάρ). Σήμερα, με τις αραβικές χώρες διχασμένες, το Τελ Αβίβ φαίνεται να αναβιώνει μια νέα εκδοχή αυτής της στρατηγικής: αναζητά εταίρους σε μέρη-κλειδιά όπως η Σομαλιλάνδη ή η Ταϊβάν, που μοιράζονται κοινές ανησυχίες και γεωπολιτικά συμφέροντα. Χαρακτηριστικά, η Ταϊβάν — και η ίδια ένα μη αναγνωρισμένο διεθνώς κράτος για την Κίνα — χαιρέτισε την απόφαση του Ισραήλ, δηλώνοντας ότι Ιερουσαλήμ, Ταϊπέι και Χαργκέισα (πρωτεύουσα της Σομαλιλάνδης) είναι «ομόνοοι δημοκρατικοί εταίροι» με κοινές αξίες. Είναι σαφές πως η ισραηλινή κυβέρνηση, αισθανόμενη διπλωματικά απομονωμένη λόγω του πολέμου στη Γάζα, επιδιώκει να διευρύνει τον κύκλο των συμμάχων της, έστω και εκτός των παραδοσιακών πλαισίων, στέλνοντας μήνυμα ότι διαθέτει εναλλακτικές και γεωπολιτικό βάθος.
Επιπτώσεις στις σχέσεις Ισραήλ-Τουρκίας και περιφερειακές ισορροπίες: Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης έχει ήδη βαρύνει το κλίμα μεταξύ Ιερουσαλήμ και Άγκυρας. Οι σχέσεις των δύο χωρών ήταν τεταμένες την τελευταία δεκαπενταετία — από την κρίση του «Mavi Marmara» (2010) μέχρι τις πρόσφατες εξελίξεις στον πόλεμο Ισραήλ-Χαμάς, όπου ο Τούρκος πρόεδρος Ερντογάν κατηγόρησε το Ισραήλ για εγκλήματα πολέμου. Παρά κάποιες προσπάθειες προσέγγισης το 2022, η νέα αυτή κίνηση επαναφέρει την αντιπαλότητά τους σε υψηλό επίπεδο για τα επόμενα χρόνια. Η Τουρκία διαθέτει από το 2017 μια μεγάλη στρατιωτική εκπαιδευτική βάση στην πρωτεύουσα της Σομαλίας, Μογκαντίσου, και γενικά θεωρεί τη Σομαλία ζωτικό πεδίο επιρροής της στην Αφρική. Έχει επενδύσει σε ανθρωπιστική βοήθεια, υποδομές και στρατιωτική συνεργασία με τη σομαλική ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Επιπλέον, τουρκικές εταιρείες διαχειρίζονται το αεροδρόμιο και το λιμάνι του Μογκαντίσου, ενώ η Τουρκία έχει την μεγαλύτερη πρεσβεία της στον κόσμο στη Σομαλία — ενδείξεις του πόσο στρατηγική θεωρεί τη θέση αυτή. Για την Άγκυρα, λοιπόν, η κίνηση του Ισραήλ ισοδυναμεί με «μαχαιριά στην πλάτη» για τα δικά της συμφέροντα. Τούρκοι αξιωματούχοι προειδοποιούν ότι το Ισραήλ σπέρνει αστάθεια στο Κέρας της Αφρικής και δηλώνουν πως δεν πρόκειται να αναγνωρίσουν ποτέ τη Σομαλιλάνδη, όπως ακριβώς το Ισραήλ αρνείται να αναγνωρίσει την Παλαιστίνη. Αναλυτές μιλούν για εξαγωγή της αντιπαράθεσης Τουρκίας-Ισραήλ σε ένα νέο γεωγραφικό μέτωπο: από την ανατολική Μεσόγειο, τώρα επεκτείνεται και στην Ερυθρά Θάλασσα.
Δεν είναι τυχαίο ότι λίγες μόλις μέρες πριν από την αναγνώριση, ο Νετανιάχου φιλοξένησε τριμερή σύνοδο κορυφής με τον πρόεδρο της Κύπρου και τον πρωθυπουργό της Ελλάδας στην Ιερουσαλήμ. Η συνεργασία Ισραήλ-Ελλάδας-Κύπρου (στην οποία συμμετέχει και η Αίγυπτος σε ευρύτερο σχήμα) στο ενεργειακό και αμυντικό πεδίο έχει εδραιώσει έναν άξονα στην Ανατολική Μεσόγειο που εξαιρεί την Τουρκία. Η Άγκυρα αισθάνεται ότι περικυκλώνεται: δυτικά της έχει αντίπαλο σχήμα στο Αιγαίο/Μεσόγειο, νοτίως βλέπει το Ισραήλ να ενισχύεται στο Κέρας της Αφρικής. Αυτό πιθανώς θα την ωθήσει να συσφίξει κι άλλο τη συνεργασία της με συμμάχους όπως το Κατάρ (που επίσης στηρίζει ενεργά τη σομαλική κυβέρνηση) ή να αναζητήσει νέα ερείσματα στην Αφρική. Ήδη Τουρκία, Αίγυπτος και χώρες του Αραβικού Συνδέσμου συμφώνησαν σε κοινή καταδίκη της ισραηλινής ενέργειας, ζητώντας σεβασμό στην ενότητα της Σομαλίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι σε αυτό το θέμα η Άγκυρα και το Κάιρο — αν και διαφωνούν σε πολλά άλλα μέτωπα– βρίσκονται στην ίδια πλευρά: τόσο η Τουρκία όσο και η Αίγυπτος (μαζί με την Τζιμπουτί και τη Σομαλία) είχαν τηλεφωνικές συνεννοήσεις υψηλού επιπέδου, προειδοποιώντας πως η ενέργεια του Ισραήλ δημιουργεί επικίνδυνο προηγούμενο στην Αφρική. Η Αίγυπτος εξέδωσε αυστηρή ανακοίνωση απορρίπτοντας «τις μονομερείς ενέργειες που παραβιάζουν την εθνική κυριαρχία των κρατών» και προειδοποίησε ότι διακυβεύεται η σταθερότητα στο Κέρας της Αφρικής. Με αυτόν τον τρόπο το ζήτημα της Σομαλιλάνδης συνδέεται και με την ευρύτερη γεωπολιτική αντιπαράθεση Δύσης-Κίνας: η Κίνα, όπως και η Ρωσία, παραδοσιακά εναντιώνονται σε αποσχίσεις κρατών (η ίδια η Κίνα αντιμετωπίζει το ζήτημα της Ταϊβάν).
Το Πεκίνο έσπευσε να πάρει θέση, δηλώνοντας την «σταθερή του αντίθεση» στην ισραηλινή κίνηση και καλώντας τις εξωτερικές δυνάμεις να σταματήσουν τις «ακατάλληλες παρεμβάσεις» στα εσωτερικά των αφρικανικών χωρών. Ο Κινέζος εκπρόσωπος υπενθύμισε ότι η Σομαλιλάνδη είναι «αναπόσπαστο τμήμα» της Σομαλίας και προειδοποίησε πως καμία χώρα δεν πρέπει να υποστηρίζει αυτονομιστικές δυνάμεις σε ξένες χώρες για ιδιοτελή οφέλη. Είναι φανερό ότι η Κίνα βλέπει την ισραηλινή κίνηση ως μέρος μιας δυτικής τακτικής δημιουργίας προγεφυρωμάτων σε ευαίσθητες περιοχές — κάτι που το Πεκίνο θεωρεί απειλή, καθώς διαθέτει και το ίδιο μεγάλα συμφέροντα στο Κέρας της Αφρικής (στρατιωτική βάση στο Τζιμπουτί, επενδύσεις στην Αιθιοπία και τη Σομαλία, κ.ά.). Το ζήτημα συνδέεται και με τον ανταγωνισμό των υπερδυνάμεων: η κυβέρνηση Τραμπ στις ΗΠΑ (που μεσολάβησε για τις Συμφωνίες του Αβραάμ) φέρεται να στήριξε παρασκηνιακά τη σύσφιγξη σχέσεων Ισραήλ-Σομαλιλάνδης, χωρίς όμως να προχωρήσει και η ίδια σε αναγνώριση. Επισήμως, η Ουάσιγκτον επανέλαβε ότι συνεχίζει να αναγνωρίζει μόνο την ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Σομαλίας και την εδαφική της ακεραιότητα. Ο ίδιος ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ερωτηθείς σχετικά, αρνήθηκε ότι σκοπεύει προς το παρόν να αναγνωρίσει τη Σομαλιλάνδη — αφήνοντας όμως ανοιχτό το θέμα για μελέτη στο μέλλον. Η στάση αυτή αντανακλά τη λεπτή ισορροπία που προσπαθούν να κρατήσουν οι δυτικές χώρες: αφ’ ενός δεν θέλουν να έρθουν σε ρήξη με την Αφρικανική Ένωση (που απορρίπτει κατηγορηματικά τη μονομερή αλλαγή συνόρων) αφ’ ετέρου όμως βλέπουν με ενδιαφέρον τη γεωστρατηγική αξία της Σομαλιλάνδης στο πλαίσιο του ανταγωνισμού με την Κίνα. Δεν είναι τυχαίο ότι η Ερυθραία — όμορη χώρα της Σομαλιλάνδης — κάλεσε ανοιχτά την Κίνα να δράσει μέσω του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, παρομοιάζοντας το θέμα της Σομαλιλάνδης με αυτό της Ταϊβάν.
