Αυτό που αρχικά ξεκίνησε ως αντίδραση στην οικονομική δυσπραγία, εν μέσω κυρώσεων και της κατάρρευσης του ιρανικού ριάλ, έχει μετατραπεί σε μαζικές διαδηλώσεις κατά του κυβερνώντος καθεστώτος, με αιτήματα για ανατροπή της κυβέρνησης της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Μέσα σε διάστημα περίπου μίας εβδομάδας, οι διαμαρτυρίες εξελίχθηκαν σε ένα από τα μακροβιότερα και πιο επίμονα επεισόδια αναταραχής που έχει γνωρίσει το Ιράν τους τελευταίους μήνες, σύμφωνα με παρατηρητές ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Τουλάχιστον 119 άνθρωποι έχουν συλληφθεί, ενώ τουλάχιστον οκτώ άτομα έχουν σκοτωθεί και άλλα 33 έχουν τραυματιστεί από τότε που ξεκίνησαν οι διαδηλώσεις, σύμφωνα με το Human Rights Activists News Agency, το οποίο αναφέρει ότι οι κινητοποιήσεις έχουν εξαπλωθεί σε τουλάχιστον 32 πόλεις, σε πολλαπλές επαρχίες.
1. Πτώση του νομίσματος
Η αφορμή των κινητοποιήσεων ήταν μια απότομη πτώση της αξίας του ιρανικού νομίσματος στην αγορά συναλλάγματος. Στα τέλη Δεκεμβρίου 2025, το αμερικανικό δολάριο εκτινάχθηκε στην ελεύθερη αγορά από επίπεδα κάτω από 1 εκατομμύριο ριάλ σε περίπου 1,45 εκατομμύρια ριάλ, τροφοδοτώντας τον πληθωρισμό, κλονίζοντας τις αγορές και εντείνοντας τις πιέσεις του κόστους ζωής για τους Ιρανούς. Η αύξηση των ενοικίων, η έλλειψη βασικών αγαθών και οι διακυμάνσεις στους μισθούς έχουν ενισχύσει την απογοήτευση, μέσα στις καθημερινές δυσκολίες της ζωής υπό την αυταρχική διακυβέρνηση του ισλαμικού καθεστώτος.
Έμποροι στο ιστορικό παζάρι της Τεχεράνης, το οποίο συχνά θεωρείται ένδειξη οικονομικής εμπιστοσύνης, ανέφεραν ότι δυσκολεύονταν να καθορίσουν τιμές από το ένα πρωί στο άλλο, καθώς οι διακυμάνσεις του νομίσματος καθιστούσαν τις πωλήσεις ριψοκίνδυνες. Σε αρκετές πόλεις, καταστήματα έκλεισαν και απεργίες εξαπλώθηκαν μαζί με τις διαδηλώσεις στους δρόμους, προσελκύοντας φοιτητές, εργαζόμενους και μικροϊδιοκτήτες επιχειρήσεων.
Οι δυνάμεις ασφαλείας αντέδρασαν με τακτικές καταστολής του πλήθους, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης δακρυγόνων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, πυροβολώντας απευθείας εναντίον διαδηλωτών, σύμφωνα με μαρτυρίες αυτοπτών και βίντεο που αναρτήθηκαν στο διαδίκτυο. Καθώς οι διαδηλώσεις μεγάλωναν, τα οικονομικά παράπονα μετατράπηκαν σταδιακά σε πολιτικά συνθήματα.
2. Η αντίδραση της κυβέρνησης
Παρότι το κλίμα στους δρόμους έχει αλλάξει, η κυβέρνηση μέχρι στιγμής παρουσιάζει την κατάσταση ως οικονομικό ζήτημα. Οι αρχές αντικατέστησαν ορισμένους κορυφαίους οικονομικούς αξιωματούχους και υποσχέθηκαν αλλαγές πολιτικής. Στο πλαίσιο αυτών των κινήσεων, ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιαν όρισε τον Αμπντολνασέρ Χεμματί επικεφαλής της Κεντρικής Τράπεζας. Ο Χεμματί συνδέεται με παλαιότερες προσπάθειες μεταρρυθμίσεων, ωστόσο είχε απομακρυνθεί από τη θέση του, αφού βουλευτές τον κατηγόρησαν ότι προκάλεσε προβλήματα στην ισοτιμία. Η επιστροφή του έχει προκαλέσει νέες πολιτικές εντάσεις και επικρίσεις από σκληροπυρηνικά μέλη του κοινοβουλίου.
Αρκετοί αναλυτές εκτιμούν ότι οι περιορισμένες αλλαγές προσώπων δεν μπορούν να επιλύσουν την κρίση του Ιράν. Ο πολιτικός σχολιαστής Σαΐντ Μπασιρτάς υποστήριξε ότι οι προσδοκίες γύρω από την αντικατάσταση των οικονομικών αξιωματούχων είναι λανθασμένες. Σε συνέντευξή του στην περσική έκδοση της εφημερίδας The Epoch Times, ανέφερε ότι η ιδέα πως η αλλαγή του διοικητή της κεντρικής τράπεζας μπορεί να λύσει τα οικονομικά προβλήματα του Ιράν αποτελεί ψευδαίσθηση, υποστηρίζοντας ότι η κρίση είναι βαθύτερη από οποιαδήποτε μεμονωμένη αλλαγή πολιτικής.
Πρόσθεσε ότι η Ισλαμική Δημοκρατία βρίσκεται θεμελιωδώς σε σύγκρουση με τον σύγχρονο κόσμο και ότι η χρεοκοπία της έχει τις ρίζες της στην ιδεολογία της και στο συνταγματικό της πλαίσιο. Σύμφωνα με τον Μπασιρτάς, το δημόσιο αίσθημα στο Ιράν έχει μετατοπιστεί προς την πεποίθηση ότι η μεταρρύθμιση εκ των έσω, μέσα στο υπάρχον σύστημα, δεν είναι πλέον εφικτή. Υποστήριξε επίσης ότι, ακόμη και αν ο πρόεδρος Πεζεσκιαν επιθυμούσε να προχωρήσει σε πραγματικές μεταρρυθμίσεις, το ίδιο το σύστημα δεν θα το επέτρεπε.
Ο Μπασιρτάς εκτιμά ότι η αντιμετώπιση των οικονομικών και πολιτικών προκλήσεων του Ιράν θα απαιτούσε μια συνολική μεταμόρφωση, που θα περιλάμβανε επαναπροσέγγιση με τη διεθνή κοινότητα, καταπολέμηση της συστημικής διαφθοράς, εγκαθίδρυση ανεξάρτητης δικαιοσύνης, διαχωρισμό θρησκείας και κράτους και διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων των πολιτών.
3. Σημείο καμπής
Ορισμένοι αναλυτές συνδέουν την οικονομική κρίση που τροφοδοτεί τις διαδηλώσεις με πρόσφατες περιφερειακές και διεθνείς εξελίξεις. Ο πολιτικός σχολιαστής Άρια Κανγκάρλου (Arya Kangarloo) ανέφερε ότι η 12ήμερη σύγκρουση του Ιράν με το Ισραήλ τον Ιούνιο αποτέλεσε σημείο καμπής στην προβολή ισχύος της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ο Κανγκάρλου υποστήριξε ότι η σύγκρουση αποκάλυψε την κατάρρευση των βασικών στρατηγικών εργαλείων του καθεστώτος. Ανέφερε στην Epoch Times ότι, επί χρόνια, η Ισλαμική Δημοκρατία στηριζόταν σε δύο βασικούς πυλώνες· στο πυρηνικό της πρόγραμμα και στο δίκτυο των παραστρατιωτικών οργανώσεων που δρουν για λογαριασμό του.
Σύμφωνα με τον Κανγκάρλου, αυτές οι παραστρατιωτικές οργανώσεις —συμπεριλαμβανομένων των τρομοκρατικών οργανώσεων Χεζμπολάχ και Χαμάς, του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, των τρομοκρατών Χούθι στην Υεμένη και ιρακινών πολιτοφυλακών— δημιουργήθηκαν για να ασκούν πίεση στο Ισραήλ μέσω συντονισμένων επιθέσεων σε πολλαπλά μέτωπα. Υποστήριξε ότι, αποδυναμώνοντας αυτές τις ομάδες, το Ισραήλ αφαίρεσε ένα από τα κύρια στρατηγικά εργαλεία του ισλαμικού καθεστώτος. Πρόσθεσε ότι τα ισραηλινά πλήγματα στο εσωτερικό του Ιράν, σε συνδυασμό με άμεσα πλήγματα των ΗΠΑ σε τρεις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, σηματοδότησαν μια σημαντική αλλαγή. Κατά τον ίδιο, οι ενέργειες αυτές έσπασαν την εικόνα του καθεστώτος ως περιφερειακής δύναμης και το άφησαν σε αδύναμη στρατηγική θέση.
Ο Κανγκάρλου ανέφερε επίσης πρόσφατες κινήσεις ευρωπαϊκών χωρών για την ενεργοποίηση του λεγόμενου μηχανισμού «αυτόματης επαναφοράς των κυρώσεων», ο οποίος θα επανέφερε διεθνείς περιορισμούς στις οικονομικές σχέσεις με το Ιράν. Υποστήριξε ότι όλες αυτές οι πιέσεις, μαζί, έπαιξαν άμεσο ρόλο στη ραγδαία πτώση του ιρανικού νομίσματος. Τόνισε ότι όταν το ριάλ χάνει σχεδόν 8% της αξίας του μέσα σε μία μόνο ημέρα, η κανονική επιχειρηματική δραστηριότητα δεν μπορεί να συνεχιστεί. Πρόσθεσε ότι το παζάρι αποτελεί το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο του Ιράν και ότι, όταν οι έμποροι δεν είναι πλέον σε θέση να κάνουν δουλειές, φτάνουν στα όριά τους.
Καθώς οι διαδηλώσεις συνεχίζονταν καθ’ όλη τη διάρκεια της εβδομάδας, τα συνθήματα μετακινήθηκαν εμφανώς πέρα από τα οικονομικά αιτήματα. Βίντεο που αναρτήθηκαν στο διαδίκτυο έδειχναν διαδηλωτές να φωνάζουν συνθήματα όπως «θάνατος στον δικτάτορα» και «ο Σεγιέντ Αλί θα ανατραπεί φέτος», αμφισβητώντας άμεσα τα θεμέλια του ισλαμικού καθεστώτος. Το «Σεγιέντ Αλί» αναφέρεται στον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Σεγιέντ Αλί Χαμενεΐ. Εν τω μεταξύ, πολλοί διαδηλωτές στράφηκαν στο προεπαναστατικό παρελθόν του Ιράν. Σε πόλεις σε όλη τη χώρα, πλήθη ακούστηκαν να φωνάζουν φράσεις όπως «αυτή είναι η τελική μάχη, ο Παχλαβί θα επιστρέψει» και «Ρεζά Σαχ, ο Θεός να αναπαύσει την ψυχή σου».
Η επανεμφάνιση αυτών των συνθημάτων έχει στρέψει και πάλι την προσοχή στον διάδοχο του ιρανικού θρόνου Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην εξορία, αλλά εξακολουθεί να έχει ισχυρή συμβολική σημασία για πολλούς μέσα στη χώρα.
4. Ο εξόριστος διάδοχος του θρόνου
Ο Παχλαβί γεννήθηκε στην Τεχεράνη στις 31 Οκτωβρίου 1960. Είναι ο μεγαλύτερος γιος του Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ Παχλαβί, του τελευταίου μονάρχη του Ιράν, και εγγονός του Ρεζά Σαχ Παχλαβί, ιδρυτή της δυναστείας Παχλαβί. Ορίστηκε διάδοχος του θρόνου κατά τη στέψη του πατέρα του το 1967 και πέρασε τα πρώτα παιδικά του χρόνια μέσα στο βασιλικό περιβάλλον.
Το 1978, εν μέσω αυξανόμενης αναταραχής, έφυγε από το Ιράν για να εκπαιδευτεί ως πιλότος μαχητικών αεροσκαφών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μερικούς μήνες αργότερα, ξέσπασε η επανάσταση του 1979, η οποία ανέτρεψε τη μοναρχία και εξανάγκασε τη βασιλική οικογένεια σε εξορία. Ο Παχλαβί ολοκλήρωσε αργότερα την εκπαίδευσή του στην Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ και απέκτησε πτυχίο πολιτικών επιστημών, καταλήγοντας να εγκατασταθεί κοντά στην Ουάσιγκτον, όπου ζει με τη σύζυγό του και τις τρεις κόρες τους.
Με την πάροδο των δεκαετιών, ο Παχλαβί επιδίωξε να επαναπροσδιορίσει τον εαυτό του ως υπέρμαχο της δημοκρατίας και της κοσμικής διακυβέρνησης, και όχι ως διεκδικητή του θρόνου. Έχει κατ’ επανάληψη καλέσει σε ένα εθνικό δημοψήφισμα που θα επέτρεπε στους Ιρανούς να αποφασίσουν ελεύθερα για το μελλοντικό πολιτικό σύστημα της χώρας τους. Έχει δηλώσει ότι δεν βλέπει τον εαυτό του ως ηγέτη με μόνιμη εξουσία, αλλά ως συμβολική μορφή για μια πιθανή μεταβατική περίοδο. Ο ρόλος του, εξηγήσει, θα ήταν να βοηθήσει το Ιράν να ξεπεράσει την Ισλαμική Δημοκρατία και να κινηθεί προς ένα πραγματικά δημοκρατικό σύστημα.
Ο Παχλαβί έχει τονίσει ότι αυτή η ηγεσία θα ήταν προσωρινή και ότι θα ακολουθούσε ένα εθνικό δημοψήφισμα και η μεταβίβαση της εξουσίας σε θεσμούς που θα επέλεγε ο ιρανικός λαός. Τα τελευταία χρόνια, το Iran Prosperity Project έχει καταστεί βασικό στοιχείο της πολιτικής πλατφόρμας του Παχλαβί. Η πρωτοβουλία —που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με την National Union for Democracy in Iran και ένα δίκτυο οικονομικών και νομικών συμβούλων— παρουσιάζεται ως οδικός χάρτης μετάβασης για ένα Ιράν μετά την Ισλαμική Δημοκρατία.
Με έμφαση στη σταθεροποίηση της οικονομίας αντί στην επιβολή ενός μόνιμου πολιτικού συστήματος, το σχέδιο δίνει προτεραιότητα σε μεταρρυθμίσεις με βάση την αγορά, στη διαφάνεια της κυβέρνησης, στην προστασία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στην επανένταξη στην παγκόσμια οικονομία. Ο Παχλαβί έχει δηλώσει ότι το σχέδιο αποσκοπεί στο να αποτρέψει την κατάρρευση της οικονομίας κατά τη διάρκεια μιας πολιτικής μετάβασης και να εμπνεύσει εμπιστοσύνη τόσο στους Ιρανούς όσο και στη διεθνή κοινότητα ότι η πολιτική αλλαγή δεν θα προκαλέσει μακροπρόθεσμη αστάθεια.
5. Η κληρονομιά των Παχλαβί
Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί, ο παππούς του Ρεζά Παχλαβί, ανέβηκε στα στρατιωτικά αξιώματα τη δεκαετία του 1920 και εξελέγη σάχης μετά την καθαίρεση του τελευταίου μονάρχη των Καζάρ. Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του, ξεκίνησε μεγάλα προγράμματα εκσυγχρονισμού, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης υποδομών, της μεταρρύθμισης της εκπαίδευσης και της μείωσης της ξένης επιρροής.
Ο γιος του, Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ, κυβέρνησε το Ιράν από το 1941 έως το 1979. Κατά την περίοδο αυτή, το Ιράν γνώρισε ταχεία οικονομική ανάπτυξη και βιομηχανική εξέλιξη, διεύρυνση της πρόσβασης στην εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη, καθώς και κοινωνικές αλλαγές, όπως η παραχώρηση στις γυναίκες του δικαιώματος ψήφου και συμμετοχής στη δημόσια ζωή.
Εν τω μεταξύ, η κυβέρνησή του συχνά επικρινόταν από αντιπάλους στο εσωτερικό και από παρατηρητές στο εξωτερικό για τον περιορισμό των πολιτικών κομμάτων και την καταστολή της διαφωνίας. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατηγορούσαν τις υπηρεσίες ασφαλείας για αυθαίρετες συλλήψεις, λογοκρισία των μέσων ενημέρωσης και βασανιστήρια πολιτικών κρατουμένων. Οι ισχυρισμοί αυτοί αποτέλεσαν αργότερα σημαντικό μέρος του επαναστατικού αφηγήματος, θέτοντας υπό αμφισβήτηση τη νομιμοποίηση της μοναρχίας.
Στην εξωτερική πολιτική, το Ιράν υπό τον Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ έγινε στενός σύμμαχος των Ηνωμένων Πολιτειών και σημαντικό μέρος των δυτικών σχεδίων ασφαλείας στη Μέση Ανατολή. Με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ αξιοποίησε την οικονομική και στρατιωτική ισχύ του Ιράν για να προστατεύσει τον Περσικό Κόλπο, τις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις και τις θαλάσσιες οδούς και να περιορίσει την εξάπλωση του κομμουνισμού κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και της αντιπαλότητας με το σοβιετικό μπλοκ.
Παρότι ήταν στενά ευθυγραμμισμένος με τη Δύση, ο σάχης προσπάθησε επίσης να διατηρήσει ισορροπία στην περιοχή. Τη δεκαετία του 1960 κινήθηκε προς καλύτερες σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση και επέκτεινε την οικονομική και τεχνική συνεργασία, ενώ συνέχισε να διατηρεί στενούς δεσμούς με συντηρητικές αραβικές χώρες. Την ίδια περίοδο, το Ιράν έγινε ο σημαντικότερος στρατηγικός εταίρος του Ισραήλ στην περιοχή. Το Ιράν συχνά αποκαλούνταν «χωροφύλακας του Περσικού Κόλπου», με ρόλο που αποσκοπούσε στο να αναχαιτίσει την κομμουνιστική επιρροή και να στηρίξει τη σταθερότητα, όχι μόνο στη Μέση Ανατολή αλλά και σε τμήματα της Αφρικής.
Στο εσωτερικό της χώρας, ωστόσο, οι μαρξιστικές ιδέες έγιναν πιο δημοφιλείς. Αριστερές ομάδες, ιδίως το Κόμμα Τουντέχ του Ιράν και αργότερα ριζοσπαστικά φοιτητικά κινήματα, ενισχύθηκαν στα πανεπιστήμια, σε πολιτιστικούς κύκλους και μεταξύ διανοουμένων. Διέδιδαν ιδεολογική προπαγάνδα, στρατολογούσαν φοιτητές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, χρησιμοποιούσαν βία. Οι ομάδες αυτές προχώρησαν σε ληστείες τραπεζών, βομβιστικές επιθέσεις και απεργίες εναντίον κρατικών και ιδιωτικών στόχων, στο πλαίσιο του αγώνα τους κατά της μοναρχίας.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, οι μαρξιστικές ιδέες άρχισαν να συνδυάζονται περισσότερο με τον ριζοσπαστικό πολιτικό ισλαμισμό. Έννοιες όπως ο αντιιμπεριαλισμός, η κοινωνική δικαιοσύνη και η αντίθεση στον καπιταλισμό διατυπώνονταν σε θρησκευτική γλώσσα που πολλοί μπορούσαν να κατανοήσουν και να υποστηρίξουν.
Ο Ρουχολάχ Χομεϊνί, ιδρυτής της Ισλαμικής Δημοκρατίας, απέρριπτε ανοιχτά τον μαρξισμό, αλλά αξιοποίησε τα θέματά του και τα εξέφρασε μέσα σε ένα σιιτικό ισλαμικό πλαίσιο, ικανό να ενώσει ομάδες της αντιπολίτευσης. Αυτός ο συνδυασμός ιδεών οδήγησε στην ιρανική επανάσταση του 1979. Λίγο μετά την επανάσταση, αριστερές φοιτητικές ομάδες κατέλαβαν την πρεσβεία των ΗΠΑ στην Τεχεράνη, κρατώντας Αμερικανούς διπλωμάτες ομήρους και απαιτώντας την επιστροφή του σάχη από τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου λάμβανε ιατρική περίθαλψη. Οι ομάδες αυτές αρχικά ενώθηκαν εναντίον του σάχη, αλλά στη συνέχεια διασπάστηκαν γρήγορα, καθώς η νέα ισλαμική κυβέρνηση άρχισε να καταστέλλει τους πρώην αριστερούς συμμάχους της.
Στις πρόσφατες διαδηλώσεις, ολοένα και περισσότερα άτομα φωνάζουν το όνομα του Ρεζά Παχλαβί, καθώς πολλοί διαδηλωτές εντός και εκτός Ιράν τον θεωρούν πλέον ενοποιητική μορφή και σύμβολο μιας νέας πολιτικής εποχής.
Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ προειδοποίησε πρόσφατα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι οποιαδήποτε χρήση πραγματικών πυρών εναντίον διαδηλωτών θα προκαλούσε αμερικανική υποστήριξη προς τον ιρανικό λαό.
Η αναβίωση της μοναρχικής συμβολικής παρουσίας στους δρόμους, η διατύπωση ενός σχεδίου μετάβασης για την περίοδο μετά το καθεστώς και οι ολοένα πιο ρητές προειδοποιήσεις από το εξωτερικό έχουν ενισχύσει την αίσθηση ότι το Ιράν ίσως εισέρχεται σε μια αποφασιστική φάση, η οποία θα μπορούσε να σηματοδοτήσει την αρχή του τέλους για την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν.
Της Shahrzad Ghanei
