Το ζεϊμπέκικο δεν είναι ένας χορός διασκέδασης με την κοινή έννοια. Δεν είναι χορός επίδειξης ούτε χορός παρέας ούτε χορός που ζητά χειροκρότημα. Στην αυθεντική του μορφή είναι κάτι πιο εσωτερικό και πιο αυστηρό: μια μοναχική στάση απέναντι στη μοίρα, ένα τελετουργικό της ψυχής, μια σιωπηλή μάχη του ανθρώπου με το βάρος που κουβαλά. Ο χορευτής δεν «εκτελεί» απλώς βήματα· στέκεται στο κέντρο ενός νοητού κύκλου και, με μέτρο, αυτοσχεδιασμό και αξιοπρέπεια, λέει κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια.
Σήμερα, το ζεϊμπέκικο αναγνωρίζεται ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της ελληνικής λαϊκής χορευτικής παράδοσης. Το 2022, οι χορευτικές παραδόσεις του ζεϊμπέκικου στην Ελλάδα εντάχθηκαν στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, μαζί με όργανα συνδεδεμένα με τη λαϊκή μουσική, όπως το μπουζούκι, ο τζουράς και ο μπαγλαμάς. Η επίσημη αυτή αναγνώριση έχει σημασία, γιατί δεν αντιμετωπίζει το ζεϊμπέκικο ως απλό δημοφιλές θέαμα, αλλά ως ζωντανή πολιτιστική μνήμη: έναν χορό που εξακολουθεί να τελείται, να μετασχηματίζεται και να σημαίνει κάτι βαθύ για τους Έλληνες στην Ελλάδα και στη διασπορά.
Η λέξη «ζεϊμπέκικο» συνδέεται ιστορικά με τους Ζεϊμπέκους ή Zeybeks της Μικράς Ασίας. Η επικρατέστερη ετυμολογική άποψη θέλει τον χορό να παίρνει το όνομά του από αυτούς τους πληθυσμούς και όχι από σύνθεση των λέξεων «Ζευς» και «Βάκχος». Η ιδέα ότι το ζεϊμπέκικο προέρχεται από το «Ζευς + Βάκχος» έχει κυκλοφορήσει σε λαογραφικές και ελληνοκεντρικές ερμηνείες, όμως οι γλωσσολογικές πηγές δεν την επιβεβαιώνουν ως επιστημονικά τεκμηριωμένη ετυμολογία. Αντιθέτως, μεγάλα λεξικά και σχετικές αναφορές συνδέουν τη νεοελληνική λέξη με το τουρκικό zeybek, ενώ η ίδια η προέλευση του zeybek παραμένει ασαφής, με πιθανές τουρκικές ή άλλες ανατολικές ρίζες.
Αυτό, όμως, δεν ακυρώνει την ελληνική ψυχή του ζεϊμπέκικου, όπως διαμορφώθηκε ιστορικά. Η παράδοση δεν είναι μόνο ετυμολογία. Είναι βίωμα, μεταμόρφωση, τρόπος με τον οποίο ένας λαός παίρνει ένα μοτίβο, έναν ρυθμό, μια κίνηση, και τα κάνει δικά του. Το ζεϊμπέκικο, όπως το γνωρίζουμε στην Ελλάδα, διαμορφώθηκε μέσα από τον μικρασιατικό ελληνισμό, τα αστικά κέντρα, τα λιμάνια, τους πρόσφυγες, το ρεμπέτικο και το λαϊκό τραγούδι. Στον ελληνικό χώρο έγινε χορός πένθους και αξιοπρέπειας, χορός ήττας και ανάστασης, χορός του μοναχικού ανθρώπου που δεν ζητά να νικήσει τον κόσμο, αλλά να σταθεί όρθιος απέναντί του.
Οι Ζεϊμπέκοι της δυτικής Μικράς Ασίας συνδέονταν με εικόνες ανδρείας, ορεινής ζωής, αντίστασης και ένοπλης παρουσίας. Στην τουρκική λαογραφική παράδοση ο χορός zeybek συνδέεται με τον efe, τον γενναίο και περήφανο άνδρα που στέκεται απέναντι στην αδικία. Οι χορευτικές φιγούρες — το όρθιο σώμα, το αυστηρό βλέμμα, το άνοιγμα των χεριών, οι γονατισμοί, τα χτυπήματα και οι παύσεις — συμβολίζουν αυτοπεποίθηση, τιμή, γενναιότητα και πρόκληση απέναντι στον κόσμο. Εδώ βρίσκεται και η πολεμική καταγωγή ή, ακριβέστερα, η πολεμική μνήμη του χορού. Δεν είναι πολεμικός επειδή αναπαριστά απαραιτήτως μάχη με όπλα σε κάθε εκτέλεσή του· είναι πολεμικός επειδή κρατά τη στάση του πολεμιστή: συγκέντρωση, εσωτερική ένταση, έλεγχο, σιωπή, μέτρο.
Η παλαιότερη μορφή του ζεϊμπέκικου αναφέρεται ως χορός που μπορούσε να εκτελείται από δύο οπλισμένους άνδρες αντικριστά, πριν εξελιχθεί στον μοναχικό, αυτοσχεδιαστικό ανδρικό χορό που γνωρίζουμε. Αυτή η μετάβαση είναι καθοριστική. Από την εξωτερική μάχη περνάμε στην εσωτερική μάχη. Από τον αντίπαλο που στέκεται απέναντι περνάμε στον αντίπαλο που κατοικεί μέσα στον άνθρωπο: τον πόνο, την απώλεια, την ενοχή, τη νοσταλγία, την ξενιτιά, το βάρος της μνήμης. Γι’ αυτό και το ζεϊμπέκικο δεν χρειάζεται πολλά τεχνάσματα. Όταν γίνεται αληθινό, δεν είναι πλούσιο σε στολίδια· είναι λιτό, δωρικό, σχεδόν ασκητικό.
Η λέξη «δωρικό» εδώ δεν χρησιμοποιείται με αυστηρή αρχαιολογική ή μουσικολογική έννοια, αλλά ως αισθητικός χαρακτηρισμός. Το ζεϊμπέκικο έχει κάτι από την αυστηρότητα του δωρικού ύφους: δεν αντέχει την υπερβολή. Δεν χρειάζεται μεγάλα άλματα, ανοιχτές θεατρικές χειρονομίες, επιδεικτικές φιγούρες. Η ουσία του βρίσκεται στην οικονομία της κίνησης. Ένας ώμος που γέρνει, ένα βλέμμα προς το πάτωμα, ένα γονάτισμα, μια αργή περιστροφή, μια παύση πάνω στον ρυθμό μπορούν να πουν περισσότερα από δέκα εντυπωσιακές φιγούρες. Και αυτό επιβεβαιώνεται και από νεότερες μελέτες για την αισθητική του χορού: το ζεϊμπέκικο θεωρείται σόλο χορός ελεύθερης χορογραφικής δομής, με αυτοσχεδιασμό, όπου η απλότητα, η φυσικότητα, η ανταπόκριση στον ρυθμό και η αποφυγή τεχνητών εντυπωσιασμών αξιολογούνται ως βασικά στοιχεία της καλής εκτέλεσης.
Ο ρυθμός του ζεϊμπέκικου, συνήθως εννεάσημος, συμβάλλει σε αυτή την ιδιότυπη αίσθηση. Δεν είναι ρυθμός συμμετρικός και εύκολος. Έχει ασυμμετρία, καθυστέρηση, σπάσιμο, εσωτερικό βάρος. Γι’ αυτό και ο χορευτής δεν μπορεί απλώς να «πατήσει» πάνω του μηχανικά. Πρέπει να τον ακούσει, να τον κατοικήσει. Στο αυθεντικό ζεϊμπέκικο ο άνθρωπος δεν κυνηγά τον ρυθμό· συνομιλεί μαζί του. Άλλοτε ακολουθεί, άλλοτε κρατιέται πίσω, άλλοτε αφήνει μια παύση να μιλήσει. Είναι χορός που απαιτεί μέτρο, και το μέτρο εδώ δεν είναι περιορισμός αλλά αξιοπρέπεια.
Η σχέση του ζεϊμπέκικου με το ρεμπέτικο και το αστικό λαϊκό τραγούδι υπήρξε καθοριστική. Το ρεμπέτικο, που εγγράφηκε το 2016 στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και το 2017 στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της UNESCO, αναπτύχθηκε στα αστικά λαϊκά στρώματα, με επιρροές από το δημοτικό και το μικρασιατικό τραγούδι, αντανακλώντας τη ζωή του περιθωρίου, των προσφύγων, της εργατικής τάξης και αργότερα ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον το ζεϊμπέκικο έγινε ο κατεξοχήν χορός του ανθρώπου που κουβαλά ιστορία. Δεν ήταν χορός ευκολίας. Ήταν χορός τιμής. Ο μάγκας, ο πρόσφυγας, ο εργάτης, ο πληγωμένος ερωτευμένος, ο άνθρωπος που δεν είχε πολλά να πει δημόσια, μπορούσε να σηκωθεί και να τα πει όλα με έναν κύκλο.
Σε αυτό το σημείο μπορεί να σταθεί κανείς και στην παρετυμολογική ή συμβολική σύνδεση με τον Δία και το βακχικό στοιχείο. Ετυμολογικά, όπως είπαμε, η προέλευση από «Ζευς + Βάκχος» δεν τεκμηριώνεται. Συμβολικά, όμως, η έλξη αυτής της ερμηνείας εξηγείται. Ο Δίας παραπέμπει σε αρχή, δύναμη, ουράνια εξουσία, ανδρική επιβολή. Ο Βάκχος παραπέμπει σε έκσταση, μέθη, λύση των ορίων, έξοδο από το καθημερινό εγώ. Το ζεϊμπέκικο φαίνεται να κινείται ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα: από τη μία η αυστηρότητα, η κάθετη στάση, η λεβεντιά· από την άλλη η έκσταση, η εσωτερική φωτιά, το πάθος. Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να πούμε ότι η λέξη βγαίνει από τον Δία και τον Βάκχο για να δούμε ότι ο χορός κουβαλά κάτι διονυσιακό και κάτι αρχοντικό ταυτόχρονα. Η αλήθεια του δεν βρίσκεται σε μια εύκολη ετυμολογική απόδειξη, αλλά στο ίδιο το βίωμα.
Γι’ αυτό το ζεϊμπέκικο είναι και «μαγκιόρικο» — όχι με την έννοια της επίδειξης, αλλά με την έννοια της λεβέντικης αυτοκυριαρχίας. Ο χορευτής δεν αλιεύει το βλέμμα των άλλων. Δεν εκλιπαρεί για αναγνώριση. Στέκεται, χορεύει και τελειώνει. Όταν το ζεϊμπέκικο γίνεται σωστά, δεν έχει φλυαρία. Δεν έχει ανάγκη από πλήθος. Είναι μια στιγμή προσωπικής αλήθειας μέσα στον δημόσιο χώρο. Ο κύκλος γύρω από τον χορευτή δεν είναι σκηνή θεάματος, αλλά χώρος σεβασμού.
Μέσα σε αυτή την παράδοση εντάσσεται με ιδιαίτερη δύναμη και το τραγούδι «Έρωτας Αρχάγγελος», που ερμήνευσε ο Δημήτρης Μητροπάνος, σε μουσική Χρήστου Λεοντή και στίχους Δημήτρη Λέντζου . Το τραγούδι συνομιλεί βαθιά με την ψυχή του ζεϊμπέκικου. Δεν το παρουσιάζει ως γλέντι, αλλά ως πέρασμα μέσα από τη φωτιά, ως κίνηση προς την αθανασία, ως αναμέτρηση με τη μητέρα, τον θάνατο, τον έρωτα, τη μνήμη. Η μικρή φράση «να ’σαι ο Διγενής» ανοίγει ολόκληρο πεδίο ερμηνείας. Ο Διγενής Ακρίτας, ο βυζαντινός ήρωας των ακριτικών τραγουδιών και του μεσαιωνικού έπους, είναι ο φύλακας των συνόρων, ο άνθρωπος της μεθορίου, ο πολεμιστής που στέκεται ανάμεσα σε δύο κόσμους.
Αυτός είναι και ο χορευτής του ζεϊμπέκικου: ένας ακρίτας της ψυχής. Στέκεται στα σύνορα ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο, στη μνήμη και στη λήθη, στον έρωτα και στην απώλεια, στην ήττα και στην ανάσταση. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Διγενής, ως μορφή της λαϊκής παράδοσης, συμβολίζει όχι απλώς τη δύναμη, αλλά τη δύναμη που φυλάει κάτι: πατρίδα, τιμή, όριο, μνήμη. Έτσι και το ζεϊμπέκικο φυλάει κάτι από τον ελληνικό λαϊκό άνθρωπο: την ικανότητά του να πονά χωρίς να διαλύεται, να χάνει χωρίς να εξευτελίζεται, να γονατίζει χωρίς να παραδίνεται.
Το ζεϊμπέκικο, λοιπόν, είναι πολεμικό όχι επειδή φωνάζει πόλεμο, αλλά επειδή ασκεί τον άνθρωπο στην αντοχή. Είναι δωρικό επειδή αφαιρεί το περιττό. Είναι βακχικό επειδή επιτρέπει στην εσωτερική φωτιά να φανερωθεί. Είναι αρχοντικό επειδή δεν ζητά τίποτα. Και είναι ελληνικό όχι επειδή μπορούμε να το κλείσουμε σε μια βολική ετυμολογία, αλλά επειδή μέσα στον ελληνικό χρόνο έγινε τρόπος εξομολόγησης, τιμής και ανάστασης.
Εν τέλει, το ζεϊμπέκικο δεν εξηγείται πλήρως. Χορεύεται. Και όταν χορεύεται αληθινά, ο άνθρωπος δεν δείχνει τι ξέρει· δείχνει τι άντεξε.
