Πέμπτη, 24 Σεπ, 2020
Ελίζαμπεθ Κιθ (Σκωτία, 1889-1956), «Ο ηθοποιός του Κυογκέν, Σιγκεγιάμα χορεύει Σανμπασό», περ. 1925-1936. Χαρακτικό σε ξύλο, μελάνι και χρώμα σε χαρτί.

Η τέχνη του παραδοσιακού ιαπωνικού θεάτρου

Γράφει η Diana Barth

Μετάφραση: Αλία Ζάε

Χάρη στην τύχη, η επίσκεψή μου στην οικογένειά μου στο Γιουτζίν του Όρεγκον συνέπεσε με μια εξαιρετική έκθεση χαρακτικών ιαπωνικού θεάτρου και άλλων αντικειμένων στο Μουσείο Τέχνης Jordan Schnitzer, σημαντικό κέντρο ασιατικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Όρεγκον στο Γιουτζίν.

Έχω μια ιδιαίτερη σχέση με το ιαπωνικό θέατρο, καθώς πριν από μερικά χρόνια είχα το προνόμιο ως ηθοποιός να παίξω έναν πρωταγωνιστικό ρόλο σε ένα αυθεντικό έργο θεάτρου Καμπούκι, κάτω από την καθοδήγηση δυο διακεκριμένων ηθοποιών-σκηνοθετών του Καμπούκι από το Τόκιο: τον Ματσουμότο Κοσίρο Η΄ και τον συνάδελφό του, Νακαμούρα Ματαγκόρο Β΄.

Το έργο, «Κανίντσο», ήταν παραγωγή του Ινστιτούτου Προηγμένων Σπουδών Παραστατικών Τεχνών στη Νέα Υόρκη, με αυθεντικά κοστούμια από το Τόκιο.

Μέσω της διευθύντριας του τμήματος επικοινωνίας του Μουσείου, της Ντέμπι Γουίλιαμσον-Σμιθ, είχα την ευκαιρία να μιλήσω με την Αν Ρόουζ Κιταγκάβα και τον Γκλιν Γουόλεϊ, συν-διοργανωτές της έκθεσης, που είχε τον τίτλο «Η τέχνη του παραδοσιακού ιαπωνικού θεάτρου».

Μέρος των καθηκόντων της Κιταγκάβα ως κύριας επιμελήτριας των συλλογών και της ασιατικής τέχνης και ως διευθύντριας των ακαδημαϊκών προγραμμάτων είναι η συντήρηση και μετάφραση των διακεκριμένων κινέζικων, κορεάτικων και ιαπωνικών συλλογών του μουσείου.

Ο καθηγητής Γουόλεϊ διδάσκει Γλώσσες και Λογοτεχνία της νοτιοανατολικής Ασίας στο Πανεπιστήμιο του Όρεγκον. Η έκθεση υποστηρίζει τα πρόσφατα μαθήματα που παρέδωσε πάνω στο παραδοσιακό ιαπωνικό θέατρο και στόχος της είναι να μεταφέρει στους σπουδαστές και στους επισκέπτες της την αίσθηση της ευγένειας, του μυστηρίου και της λαμπρότητας των θεατρικών μορφών Νο, Κυογκέν, Καμπούκι και Μπουνράκου.

«Η έκθεση του καθηγητή Γουόλεϊ μάς δείχνει ξεκάθαρα τη συναρπαστική συμβιωτική σχέση ανάμεσα στη σκηνή και τη σελίδα – την παράσταση όπως παίζεται και βιώνεται από τους θεατές σε σχέση με την ευφυή λογοτεχνία και τα καλλιτεχνικά μέσα που επιστρατεύονται για να ικανοποιήσουν αυτούς τους θεατές», λέει η Κιταγκάβα.

Το Μουσείο Τέχνης Jordan Schnitzer [Jordan Schnitzer Museum of Art (JSMA)] ιδρύθηκε το 1932 από την Γερτρούδη Μπας Γουόρνερ [Gertrude Bass Warner] ως Συλλογή Ανατολικής Τέχνης Μάρεϊ Γουόρνερ [Murray Warner Collection of Oriental Art]. Εκτός από τα σχεδόν 14.000 αντικείμενα καλών και διακοσμητικών τεχνών που φιλοξενεί κυρίως από την Κίνα, την Ιαπωνία και την Κορέα, στο μουσείο υπάρχουν επίσης και αμερικάνικα και ευρωπαϊκά έργα.

Για τη συγκεκριμένη έκθεση, οι δυο μόνιμες ιαπωνικές γκαλερί του JSMA, Preble/Murphy, εκθέτουν 72 αντικείμενα (περίπου τα μισά από τη μόνιμη συλλογή του μουσείου και τα άλλα μισά δανεισμένα από ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές). Περιλαμβάνει, όχι μόνο εκτυπώσεις ξυλογραφίας που αναπαριστούν ηθοποιούς των τεσσάρων προαναφερθέντων μορφών του ιαπωνικού θεάτρου, αλλά και επιλεγμένα έργα ζωγραφικής, τυπωμένα βιβλία, σκαλισμένα μικροσκοπικά νετσούκε, ένα κομψό φόρεμα από το Νο, μια ξυλόγλυπτη μάσκα και τρεις υπέροχες μαριονέτες Μπουνράκου.

«Κοιμισμένος Σότζο». Νετσούκε από σκαλισμένο ελεφαντόδοντο, που απεικονίζει έναν Σότζο, χαρακτήρα της ιαπωνικής μυθολογίας (Victoria & Albert Museum, Λονδίνο). Τα νετσούκε ήταν μικρά σαν κουμπιά γλυπτά, που χρησιμοποιούνταν για να κλείνουν τα σακούλια-τσέπες, που κρέμονταν από τα παραδοσιακά ρούχα των ανθρώπων στην Ιαπωνία.

 

Υπάρχει επίσης μια οθόνη επαφής όπου οι θεατές μπορούν να δουν μικρά βιντεοσκοπημένα αποσπάσματα πραγματικών παραστάσεων παραδοσιακού ιαπωνικού θεάτρου αλλά και αρχείο ιστορικών φωτογραφιών.

Αυτή η εκτεταμένη και λεπτομερής έκθεση με συγκίνησε βαθιά, καθώς το περιεχόμενό της ανέσυρε με ένταση από τη μνήμη μου την προσωπική μου εμπειρία με το Καμπούκι και άλλα στοιχεία της ιαπωνικής παράδοσης.

Τέσσερεις μορφές δραματικής αναπαράστασης

Στο Νο, που χρησιμοποιεί μουσική, χορό και δραματική αναπαράσταση, η κίνηση είναι αργή, η γλώσσα ποιητική και συχνά οι παραστάσεις διαρκούν μια ολόκληρη ημέρα. Η τετράγωνη, ξύλινη σκηνή είναι συνήθως στημένη περίπου ένα μέτρο πάνω από το έδαφος και είναι κατασκευασμένη με τέτοιο τρόπο ώστε τα βήματα των ηθοποιών να ακούγονται δυνατά. Όλοι οι ρόλοι, αντρικοί και γυναικείοι, παίζονται από άντρες.

Το χαρακτικό από το “The Fulling Block”, ένα δράμα του Νο, μας δείχνει μια γυναίκα που χτυπά ύφασμα (fulling) για να το μαλακώσει. Όταν ο σύζυγός της φεύγει μακριά για δουλειές, αυτή μαραζώνει και τελικά πεθαίνει.

Ένα δείγμα από το Κυογκέν (κωμικά κομμάτια που παίζονται στα διαλείμματα μιας παράστασης Νο) ξεχωρίζει για το λόγο ότι είναι δημιουργημένο από μια Σκοτσέζα, την Ελίζαμπεθ Κιθ, η οποία έζησε στην Ιαπωνία για ένα διάστημα και μελέτησε τις τεχνικές τους.

«Η κυρία Κιθ ήταν μια πολύ σοβαρή καλλιτέχνις, και η απεικόνισή της του ηθοποιού Σιγκεγιάμα είναι κομψή, ακριβής και με λεπτές αποχρώσεις», λέει η Κιταγκάβα.

Το Μπουνράκου, με ρίζες που φτάνουν πίσω στον 16ο αιώνα, μοιράζεται πολλά στοιχεία, όπως και έργα ρεπερτορίου, με το Καμπούκι. Αντί όμως για ηθοποιούς επί σκηνής, χρησιμοποιεί μεγάλες μαριονέτες που τις χειρίζονται ειδικευμένοι κουκλοπαίκτες. Το δείγμα της έκθεσης από το Μπουνράκου δείχνει τους ηθοποιούς Μοντζούρο και Τζιχέι να παίζουν δύο μαριονέτες φυσικού (ανθρώπινου) μεγέθους.

Το Καμπούκι, αναμφισβήτητα η πιο ζωντανή και δραματική από τις τέσσερεις θεατρικές μορφές, στην αρχή της ιστορίας του παιζόταν από ανθρώπους του περιθωρίου, που χόρευαν υπαινικτικούς χορούς και στη συνέχεια εξελίχθηκε σε δημοφιλή στυλοβάτη του πρώιμου σύγχρονου ιαπωνικού πολιτισμού.

Είναι αρκετά ενδιαφέρον το ότι το Καμπούκι πρωτοπαρουσιάστηκε το 1603 από μια γυναίκα, την Ιζούμο νο Οκούνι, με όλους τους ρόλους να παίζονται από γυναίκες. Αργότερα, αυτό άλλαξε και άντρες ηθοποιοί έπαιζαν όλους τους ρόλους.

Όπως έχω ήδη αναφέρει, είχα παίξει σε ένα έργο Καμπούκι στη Νέα Υόρκη. Παρόλο που στον θίασό μας υπήρχαν και άντρες και γυναίκες ηθοποιοί, κάποιους αντρικούς ρόλους τους ανέλαβαν γυναίκες. Η περίπλοκη λογοτεχνία των έργων Καμπούκι, που είναι μέχρι και σήμερα μέρος του ρεπερτορίου του, αριθμεί περί τα 250 έργα.

Στο «Για-νο-νε», ο Ιτσικάβα Νταντζούρο Θ΄ μοιάζει να εκτελεί μια μίε, μια αυστηρή πόζα που χρησιμοποιεί ο ηθοποιός για να τονίσει ένα σημαντικό στοιχείο στη δράση του έργου και στην οποία συχνά τα μάτια αλληθωρίζουν.

Η μίε συνήθως γίνεται είτε πάνω στο κέντρο της σκηνής κοιτώντας το κοινό, είτε στο χαναμίτσι, πλατφόρμα που οδηγεί από το πίσω μέρος του θεάτρου πάνω στην καθαυτό σκηνή.

Ο επιβλητικός Ματσουμότο Κοσίρο Ε΄ απεικονίζεται στο έργο Καμπούκι «Πολύτιμο άρωμα και το τριφύλλι του Σεν-ντάι». Ένα άλλο χαρακτικό δείχνει τον Νακαμούρα Σικάν Β΄ (έναν οναγκάτα, ηθοποιό γυναικείων ρόλων) με ένα εξαίσιο κυματιστό φόρεμα ως Οχάτσου. Ίσως σας ενδιαφέρει η παρατήρηση ότι ο δεύτερος σκηνοθέτης του έργου όπου είχα παίξει, ήταν και αυτός οναγκάτα.

Σε ένα εντυπωσιακό χαρακτικό, ο Ματσουμότο Κοσίρο Ζ΄ αναπαριστά τον κακό Ικίου από το «Συμπλήρωμα στη συλλογή πορτρέτων Σούνσεν».

Η Νταϊάνα Μπαρθ γράφει για το περιοδικό τέχνης Millenium. Για περισσότερες πληροφορίες: diabarth@juno.com

Κεράστε μας έναν καφέ

Προσωπικές Πληροφορίες

Πληροφορίες Κάρτας
Ασφαλής SSL κρυπτογραφημένη πληρωμή

Συνολική Δωρεά: €6,00

 

Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x