Το Ιράν αντιμετωπίζει τη σοβαρότερη εσωτερική κρίση από την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας το 1979. Οι μαζικές διαδηλώσεις που ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου 2025 συνεχίζονται για περισσότερες από δύο εβδομάδες, έχοντας μεν ως αφετηρία την οικονομική κατάρρευση, αλλά με τα αιτήματα να έχουν πάρει ξεκάθαρα πολιτικό χαρακτήρα.
Η σημερινή κρίση είναι πρωτίστως οικονομική. Η κατάρρευση του ιρανικού νομίσματος, ο επίμονα υψηλός πληθωρισμός και η συρρίκνωση της αγοραστικής δύναμης έχουν μετατρέψει την καθημερινή επιβίωση σε αγώνα για εκατομμύρια Ιρανούς.
Ωστόσο αυτό που ξεκίνησε ως κοινωνική διαμαρτυρία έχει εξελιχθεί σε ευθεία πολιτική πρόκληση. Τα συνθήματα στους δρόμους δεν περιορίζονται πλέον σε αιτήματα για χαμηλότερες τιμές ή καλύτερους μισθούς. Στρέφονται ανοιχτά κατά της θεοκρατικής δομής εξουσίας, αμφισβητώντας τον ρόλο του ανώτατου ηγέτη και των Φρουρών της Επανάστασης. Η γεωγραφική εξάπλωση των κινητοποιήσεων, από την Τεχεράνη έως την περιφέρεια, υποδηλώνει ότι η δυσαρέσκεια δεν είναι ούτε αποσπασματική ούτε περιορισμένη σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες.
Σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πληροφορίες από διπλωματικές πηγές, περισσότεροι από 500 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί και πάνω από 10.000 έχουν συλληφθεί σε όλη τη χώρα. Κινητοποιήσεις καταγράφονται σε περισσότερες από σαράντα πόλεις, συμπεριλαμβανομένης της Τεχεράνης, του Ισφαχάν, της Σιράζ, της Ταμπρίζ και της Αχβάζ.
Αφορμή των διαδηλώσεων ήταν η κατάρρευση του ιρανικού ριάλ. Τον Ιανουάριο του 2026, το νόμισμα υποχώρησε σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα έναντι του δολαρίου, ξεπερνώντας τα 700.000 ριάλ ανά δολάριο στην ανεπίσημη αγορά.
Ο επίσημος πληθωρισμός κινείται πάω από 45%, ενώ ανεξάρτητες εκτιμήσεις τον τοποθετούν ακόμη υψηλότερα για βασικά αγαθά όπως τρόφιμα, ενέργεια και ενοίκια. Ο κατώτατος μισθός, παρότι αυξήθηκε ονομαστικά, έχει χάσει σημαντικό μέρος της αγοραστικής του δύναμης, ιδιαίτερα στις μεγάλες πόλεις. Η ανεργία στους νέους παραμένει κοντά στο 25%, ενισχύοντας τη δυσαρέσκεια σε μια κοινωνία όπου το 60% του πληθυσμού είναι κάτω των 35 ετών.
Οι ιρανικές αρχές έχουν ενεργοποιήσει όλους τους βασικούς μηχανισμούς εσωτερικής ασφάλειας. Στους δρόμους έχουν αναπτυχθεί η αστυνομία, οι παραστρατιωτικές δυνάμεις Basij και οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC). Παράλληλα, το κράτος έχει προχωρήσει σε εκτεταμένες διακοπές πρόσβασης στο διαδίκτυο, περιορίζοντας πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και εφαρμογές μηνυμάτων. Τα μέτρα αυτά εφαρμόζονται κυρίως τις απογευματινές και βραδινές ώρες, όταν κορυφώνονται οι διαδηλώσεις.
Η Δικαιοσύνη έχει προειδοποιήσει δημόσια για την επιβολή βαριών ποινών, συμπεριλαμβανομένης της θανατικής, σε όσους κατηγορούνται για «υπονόμευση της εθνικής ασφάλειας».
Το Ιράν είναι ο τέταρτος μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον ΟΠΕΚ, με παραγωγή που κυμαίνεται κοντά στα 3 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως. Παρά τις κυρώσεις, οι εξαγωγές — κυρίως προς την Ασία — παραμένουν σημαντική πηγή εσόδων του κράτους.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στις πετρελαιοπαραγωγές περιοχές, όπου μια γενικευμένη απεργία θα μπορούσε να στερήσει από το κράτος κρίσιμα έσοδα. Μέχρι στιγμής, δεν έχουν καταγραφεί μεγάλες διακοπές στην παραγωγή. Ωστόσο, η προσοχή επικεντρώνεται στην επαρχία Χουζεστάν, όπου παράγεται το μεγαλύτερο μέρος του ιρανικού πετρελαίου. Εκκλήσεις για απεργίες στον ενεργειακό τομέα προκαλούν ανησυχία, καθώς ιστορικά παρόμοιες κινητοποιήσεις είχαν καθοριστικό ρόλο στην πτώση του καθεστώτος το 1979. Η ιστορική μνήμη της περιόδου 1978-1979 παραμένει ζωντανή. Τότε , η παράλυση του πετρελαϊκού τομέα συνέβαλε καθοριστικά στην πτώση του σάχη.
Οι διεθνείς αγορές αντέδρασαν άμεσα: η τιμή του Brent αυξήθηκε πάνω από 5% σε διάστημα δύο ημερών, ξεπερνώντας τα 63 δολάρια το βαρέλι.
Διεθνείς αντιδράσεις και γεωπολιτικό πλαίσιο
Οι εξελίξεις στο Ιράν παρακολουθούνται στενά από τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ, τη Ρωσία και τις χώρες του Κόλπου.
Η Ουάσιγκτον έχει υιοθετήσει σκληρή ρητορική, προειδοποιώντας για συνέπειες σε περίπτωση κλιμάκωσης της καταστολής. Το Ισραήλ διατηρεί στενή επικοινωνία με ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, ιδιαίτερα μετά τις πρόσφατες στρατιωτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή.
Για τη Ρωσία, το Ιράν αποτελεί βασικό στρατηγικό εταίρο, τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στο πλαίσιο της αντιπαράθεσης με τη Δύση. Μια αποσταθεροποίηση στην Τεχεράνη θα επηρεάσει άμεσα τη ρωσική περιφερειακή στρατηγική.
Οι χώρες του Κόλπου, αν και έχουν επιδιώξει τα τελευταία χρόνια αποκλιμάκωση των σχέσεων με το Ιράν, εκφράζουν ανησυχία μάλλον για το ενδεχόμενο γενικευμένου χάους και όχι απαραίτητα για την επιβίωση του σημερινού καθεστώτος.
Παρά τη μαζικότητα των διαδηλώσεων, δεν έχει αναδειχθεί ενιαία πολιτική ηγεσία της αντιπολίτευσης. Αυτό μειώνει τις πιθανότητες άμεσης, οργανωμένης ανατροπής του συστήματος.
Οι εξελίξεις στο Ιράν δεν αφορούν μόνο το μέλλον μιας χώρας 90 εκατομμυρίων κατοίκων. Αφορούν την ισορροπία ισχύος στη Μέση Ανατολή, τη σταθερότητα των ενεργειακών αγορών, και σε ευρύτερο επίπεδο, το ερώτημα αν τα αυταρχικά συστήματα μπορούν να επιβιώσουν σε κοινωνίες που έχουν αλλάξει ταχύτερα από τους θεσμούς.
Η πιθανότητα μιας πολιτικής ανατροπής στην Τεχεράνη, είτε μέσω λαϊκής εξέγερσης είτε μέσω εσωτερικής αναδιάταξης, προκαλεί ανησυχία όχι μόνο στους αντιπάλους, αλλά και στους εταίρους του Ιράν. Ο λόγος είναι απλός: η κατάρρευση ενός ισχυρού, συγκεντρωτικού κράτους σε μια τόσο στρατηγική περιοχή σπάνια οδηγεί σε ομαλή μετάβαση.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους Ευρωπαίους συμμάχους τους, το Ιράν αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν από τους βασικούς γεωπολιτικούς αντιπάλους. Παράλληλα, όμως, η εμπειρία από το Ιράκ, τη Λιβύη και τη Συρία έχει καταστήσει σαφές ότι η κατάρρευση ενός αυταρχικού καθεστώτος δεν εγγυάται δημοκρατία ή σταθερότητα.
Κεντρικός παράγοντας σε κάθε σενάριο παραμένουν οι Φρουροί της Επανάστασης. Με δεκάδες χιλιάδες μέλη, αυτόνομες στρατιωτικές δυνατότητες και βαθιά διείσδυση στην οικονομία, οι Φρουροί δεν είναι απλώς μηχανισμός καταστολής, αλλά πυλώνας εξουσίας.
Η Μέση Ανατολή είναι εξαιρετικά ευαίσθητη σε πολιτικές μεταβολές στο Ιράν. Η Τεχεράνη έχει οικοδομήσει δίκτυα επιρροής σε Λίβανο, Ιράκ, Συρία και Υεμένη. Μια αποδυνάμωση του κεντρικού κράτους θα μπορούσε να οδηγήσει είτε σε αποσύνδεση αυτών των δικτύων, είτε αντιθέτως δε ανεξέλεγκτη δράση τους.
Για το Ισραήλ, μια λιγότερο ισχυρή Τεχεράνη θα μπορούσε να μειώσει την εξωτερική απειλή, αλλά ταυτόχρονα να αυξήσει την αστάθεια στα σύνορά του. Για τις χώρες του Κόλπου, ο βασικός φόβος δεν είναι η πολιτική αλλαγή στο Ιράν, αλλά η διάχυση της αστάθειας σε ολόκληρη την περιοχή.
Το ερώτημα που τίθεται όλο και συχνότερα σε διπλωματικούς και αναλυτικούς κύκλους είναι αν το Ιράν μπορεί να ακολουθήσει μια σταδιακή, ελεγχόμενη μετάβαση. Οι ενδείξεις μέχρι στιγμής δεν είναι ενθαρρυντικές. Η διάσπαση της κοινωνίας και η επιμονή της ηγεσίας στη σκληρή γραμμή περιορίζουν τα περιθώρια συναινετικών λύσεων. Παράλληλα, η νεότερη γενιά Ιρανών δείχνει απρόθυμη να αποδεχτεί ημίμετρα ή συμβολικές παραχωρήσεις.
Το βαθύτερο διακύβευμα
Πέρα από τις άμεσες πολιτικές εξελίξεις, το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα υπαρξιακό ερώτημα: μπορεί ένα σύστημα που σχεδιάστηκε πριν από σχεδόν μισό αιώνα να ανταποκριθεί στις ανάγκες μιας σύγχρονης, αστικοποιημένης και δικτυωμένης κοινωνίας;
Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν θα δοθεί μόνο στους δρόμους της Τεχεράνης, αλλά και από τις επιλογές που θα κάνουν οι ελίτ της χώρας, και με τον τρόπο με τον οποίο ο υπόλοιπος κόσμος θα αντιδράσει σε αυτές.
Αν το Ιράν αλλάξει, δεν θα αλλάξει αθόρυβα. Η μετάβαση, όποια μορφή και αν πάρει θα είναι δύσκολη. ‘Όμως η διατήρηση του σημερινού αδιεξόδου ενδέχεται να αποδειχθεί εξίσου δύσκολη και επικίνδυνη.
Για τη διεθνή κοινότητα, το στοίχημα δεν είναι απλώς η πτώση ή η επιβίωση ενός καθεστώτος, αλλά η αποφυγή ενός νέου κύκλου χάους σε μια περιοχή που έχει ήδη πληρώσει βαρύ τίμημα από τις αποτυχημένες μεταβάσεις του παρελθόντος.
Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο ανήκουν στον συγγραφέα και δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τις απόψεις της εφημερίδας The Epoch Times.
