Για αιώνες ο άνθρωπος ζούσε με το φως της ημέρας και το σκοτάδι της νύχτας. Όταν ο ήλιος έδυε, ο κόσμος βυθιζόταν σε μια πυκνή σκοτεινιά που μπορούσε να διαρκεί ακόμη και δεκατέσσερις ώρες τους χειμερινούς μήνες. Η φωτιά υπήρχε, τα λυχνάρια υπήρχαν, τα κεριά επίσης. Όμως για τη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων η χρήση τους δεν ήταν ούτε αυτονόητη ούτε απεριόριστη. Το λάδι, το κερί, το ξύλο ήταν πολύτιμοι πόροι. Δεν καιγόταν κανένα άσκοπα για να παρατείνει τη μέρα, όπως κάνουμε σήμερα πατώντας έναν διακόπτη.
Η εικόνα που συχνά έχουμε — επηρεασμένοι από κινηματογραφικές αναπαραστάσεις με φωταγωγημένα παλάτια, πυρσούς στους τοίχους και υπηρέτες που φροντίζουν αδιάκοπα τις φλόγες — αφορά τις ελίτ. Ναι, υπήρχαν ανακτορικά κέντρα με προηγμένες υποδομές. Ναι, η Κνωσός διέθετε τεχνολογικές καινοτομίες εντυπωσιακές για την εποχή της. Αλλά αυτή δεν ήταν η καθημερινότητα του λαού. Ο κοινός άνθρωπος ξυπνούσε με το πρώτο φως και εργαζόταν μέχρι να δύσει ο ήλιος. Όταν έπεφτε η νύχτα, έπεφτε μαζί της και ο ρυθμός της ζωής.
Υπό αυτές τις συνθήκες, ο ύπνος δεν ήταν απαραίτητα ένα συνεχόμενο, οκτάωρο μπλοκ όπως το αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Αντίθετα, πολλές ενδείξεις δείχνουν ότι ήταν συχνά διφασικός. Ο άνθρωπος κοιμόταν λίγες ώρες μετά τη δύση, ξυπνούσε από μόνος του στη μέση της νύχτας και έμενε σε μια ήρεμη εγρήγορση για μία ή δύο ώρες, πριν επιστρέψει στον ύπνο μέχρι την αυγή. Αυτό το ενδιάμεσο διάστημα δεν θεωρούνταν πρόβλημα. Ήταν μέρος της φυσιολογίας του.
Η μεγάλη διάρκεια του σκοταδιού δεν σήμαινε απαραίτητα αδιάκοπη ακινησία. Το σώμα, σε συνθήκες απόλυτης εξάρτησης από το φυσικό φως, είχε διαμορφώσει έναν κιρκάδιο ρυθμό πιο ελαστικό. Η νυχτερινή αφύπνιση λειτουργούσε και ως χρόνος εσωτερικής περισυλλογής, ως ήρεμη δραστηριότητα χαμηλής έντασης, αλλά και — σε παλαιότερες και πιο επικίνδυνες εποχές — ως ένας φυσικός μηχανισμός επιτήρησης. Σε κοινωνίες όπου ο κίνδυνος από θηρευτές ή επιδρομείς ήταν υπαρκτός, το να μην κοιμάται όλη η κοινότητα βαθιά και ταυτόχρονα ίσως αποτελούσε ένα άτυπο σύστημα ασφάλειας.
Η έλευση του ηλεκτρικού φωτός άλλαξε ριζικά αυτή τη σχέση με τη νύχτα. Για πρώτη φορά στην ιστορία, το σκοτάδι έπαψε να επιβάλλεται. Η μέρα μπορούσε να παραταθεί σχεδόν απεριόριστα και η νύχτα να συμπιεστεί στα μέτρα της παραγωγικότητας. Οι δεκατέσσερις ώρες σκοταδιού μετατράπηκαν σταδιακά σε οκτώ «οργανωμένες» ώρες ύπνου, ευθυγραμμισμένες με ωράρια εργασίας, σχολεία και βιομηχανικούς ρυθμούς. Ο ύπνος έπρεπε πλέον να είναι συνεχόμενος, αποδοτικός, χωρίς διακοπές.
Ωστόσο, ο οργανισμός μας δεν επανασχεδιάστηκε από την αρχή με την εμφάνιση του ηλεκτρικού φωτός. Ο βιολογικός ρυθμός που διαμορφώθηκε επί χιλιάδες χρόνια, σε συνθήκες βαθέος σκοταδιού και διακεκομμένου ύπνου, δεν μπορούσε να εξαφανιστεί μέσα σε λίγες γενιές. Έτσι, το φαινόμενο της αϋπνίας — και ιδιαίτερα το αυθόρμητο ξύπνημα στη μέση της νύχτας — ίσως δεν είναι απλά μια σύγχρονη δυσλειτουργία, αλλά και μια ανάμνηση ενός παλαιότερου προτύπου ανάπαυσης.
Αυτό που σήμερα βιώνεται ως «αδυναμία να κοιμηθούμε σωστά», μπορεί κάποτε να ήταν μια φυσική παύση ανάμεσα σε δύο κύματα ύπνου· χρόνος για ήρεμη εγρήγορση, μια άτυπη βάρδια μέσα στο σκοτάδι, ένας βιολογικός μηχανισμός επαγρύπνησης. Η σύγχρονη κοινωνία, όμως, απαιτεί γραμμικότητα και συνέπεια: οκτώ συνεχόμενες ώρες, χωρίς διακοπές, χωρίς αποκλίσεις. Όταν το σώμα ξυπνά στις τρεις τα ξημερώματα, ο άνθρωπος ανησυχεί, μετρά τον χρόνο που χάνει, αγχώνεται για την επόμενη ημέρα. Έτσι, ένας αρχέγονος ρυθμός μετατρέπεται σε πηγή στρες.
Ίσως, τελικά, σε ορισμένες μορφές της, η αϋπνία να μην είναι απλώς σύμπτωμα του σύγχρονου τρόπου ζωής, αλλά η σιωπηρή σύγκρουση δύο εποχών μέσα στο ίδιο σώμα: της εποχής όπου η νύχτα ήταν μεγάλη και βαθιά και της εποχής όπου το φως δεν σβήνει ποτέ. Κάποιες νύχτες, το παρελθόν δεν επιστρέφει για να μας βασανίσει· επιστρέφει για να μας θυμίσει από πού ερχόμαστε.
