Το τσάι είναι το δεύτερο πιο διαδεδομένο ρόφημα στον κόσμο μετά το νερό και γύρω του έχουν αναπτυχθεί μοναδικά έθιμα και παραδόσεις. Από την καλλιέργεια και την επεξεργασία των φύλλων μέχρι τις τελετές και τους συμβολισμούς, κάθε πολιτισμός έχει προσδώσει το δικό του νόημα σε ένα φλυτζάνι τσαγιού. Στη σειρά αυτή παρουσιάζουμε πτυχές της ιστορίας και των εθίμων του τσαγιού, φωτίζοντας την πολιτισμική του διάσταση.
Ενέργεια, ισορροπία και μακροχρόνια ευεξία
Στην παραδοσιακή κινεζική ιατρική, το τσάι δεν αντιμετωπίζεται ως απλό ρόφημα, αλλά ως ήπιο θεραπευτικό μέσο, ικανό να υποστηρίξει τη σωματική και ψυχική ισορροπία όταν χρησιμοποιείται σωστά. Η θεραπευτική του αξία δεν βασίζεται σε μεμονωμένα συστατικά, αλλά στη συνολική του ενέργεια, ένα σύνολο ιδιοτήτων που προκύπτουν από τον τόπο επεξεργασίας και την κατάσταση του ανθρώπου που το καταναλώνει.
Ένα από τα λιγότερο συζητημένα αλλά καθοριστικά στοιχεία στη θεραπευτική χρήση του τσαγιού είναι η προέλευσή του.
Τα τσάγια που προέρχονται από άγρια ή ημιάγρια οικοσυστήματα, ιδιαίτερα από ορεινές περιοχές με καθαρό περιβάλλον, θεωρείται ότι διαθέτουν υψηλότερη ζωτική ενέργεια (τσι). Η απουσία χημικών παρεμβάσεων επιτρέπει στο φυτό να αναπτύσσει φυσικούς αμυντικούς μηχανισμούς, οι οποίοι μεταφράζονται σε πλουσιότερο ενεργειακό και θρεπτικό προφίλ.
Στο θεραπευτικό πλαίσιο, το τσάι δεν «διορθώνει» βίαια τον οργανισμό, αλλά τον υποστηρίζει, ενισχύοντας τις φυσικές του λειτουργίες και επιτρέποντας στο σώμα να επανέλθει σταδιακά σε κατάσταση ισορροπίας.
Η παραδοσιακή κινεζική κατάταξη των έξι βασικών κατηγοριών τσαγιού δεν γίνεται με γευστικά κριτήρια, αλλά με θεραπευτικά. Κάθε είδος επηρεάζει διαφορετικά το σώμα:
Πράσινο τσάι: Θεωρείται ψυχρό, βοηθά στη διάχυση της θερμότητας, στην αποτοξίνωση και στη διαύγεια του νου.
Λευκό τσάι: Ήπιο και εξισορροπητικό, χρησιμοποιείται συχνά για την υποστήριξη του ανοσοποιητικού.
Κίτρινο τσάι: Πιο σπάνιο, δρα απαλά στο πεπτικό σύστημα.
Oolong: Ενδιάμεσο ενεργειακά, βοηθά στη ρύθμιση του μεταβολισμού και της πέψης.
Μαύρο τσάι: Θερμαντικό, υποστηρίζει την κυκλοφορία και ενδείκνυται για καταστάσεις κόπωσης.
Σκούρο (fermented) τσάι: Χρησιμοποιείται παραδοσιακά για την υποστήριξη του εντέρου και τη μακροχρόνια εξισορρόπηση του οργανισμού.
Η επιλογή τσαγιού επομένως, δεν είναι μια αδιάφορη πράξη αλλά μια θεραπευτική απόφαση, η οποία στην παραδοσιακή πρακτική προσαρμόζεται ανάλογα με την εποχή, την ηλικία και την κατάσταση του ατόμου.
Εξίσου σημαντική με το ίδιο το τσάι είναι και η διαδικασία κατανάλωσής του. Στην παράδοση του Tea Dao (Ο δρόμος του τσαγιού), η προετοιμασία και η τελετουργία του τσαγιού θεωρούνται μέρος της θεραπείας. Η αργή κίνηση, η συγκέντρωση και η σιωπή που συνοδεύουν την πρακτική αυτή επιδρούν στο νευρικό σύστημα, μειώνοντας το στρες και ενισχύοντας τη νοητική καθαρότητα.
Η θεραπευτική προσέγγιση δεν διαχωρίζει σώμα και νου. Αντιθέτως, θεωρεί ότι η ψυχική ένταση και η συναισθηματική ανισορροπία είναι συχνά η ρίζα σωματικών προβλημάτων. Το τσάι λειτουργεί ως μέσο επανασύνδεσης, δημιουργώντας έναν καθημερινό χώρο ηρεμίας και αυτοπαρατήρησης.
Σε αντίθεση με τις άμεσες και συχνά επιθετικές παρεμβάσεις της σύγχρονης ζωής, η θεραπεία μέσω του τσαγιού βασίζεται στη συνέπεια και τη μακροχρόνια πρακτική. Τα αποτελέσματα δεν είναι θεαματικά, δεν επιτυγχάνονται από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά εμφανίζονται σταδιακά και βαθιά. Ίσως γι’ αυτό, σε μια εποχή υπερβολής και ταχύτητας, το τσάι επανέρχεται όχι ως μόδα, αλλά ως υπενθύμιση ότι μια κατάστασης της καλής υγείας δεν κατακτάται, αλλά καλλιεργείται.
Στην παραδοσιακή κινεζική ιατρική, η έννοια της θεραπείας διαφέρει ουσιαστικά από τη δυτική ιατρική προσέγγιση. Δεν αφορά την άμεση εξάλειψη ενός συμπτώματος, αλλά τη σταδιακή αποκατάσταση της ισορροπίας της ζωτικής ενέργειας (τσι), του αίματος (σουέ), του γιν και του γιανγκ. Σε αυτό το πλαίσιο, το τσάι λειτουργεί ως ήπιο θεραπευτικό μέσο, με δυνατότητα υποστήριξης του οργανισμού, αλλά όχι ως πανάκεια.
Τι είναι η παραδοσιακή κινεζική ιατρική
Η παραδοσιακή κινεζική ιατρική (ΠΚΙ) είναι ένα ολοκληρωμένο ιατρικό και φιλοσοφικό σύστημα που αναπτύχθηκε στην Κίνα πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια. Δεν επικεντρώνεται τόσο στη νόσο ή στο σύμπτωμα όσο στη διατήρηση της ισορροπίας του οργανισμού και στην πρόληψη. Στην παραδοσιακή κινεζική ιατρική ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως ενιαίο σύνολο σώματος, νου και περιβάλλοντος.
Βασικές έννοιες της ΠΚΙ
Qi (τσι): η ζωτική ενέργεια που ρέει στο σώμα και υποστηρίζει όλες τις λειτουργίες
Yin-yang: συμπληρωματικές δυνάμεις που εκφράζουν την ισορροπία (ψυχρό-θερμό, ηρεμία-δράση).
Xue (σουέ/αίμα): θρέφει το σώμα και σταθεροποιεί το πνεύμα ( Shen).
Shen (πνεύμα): η ψυχική και συναισθηματική κατάσταση του ανθρώπου
Zang-Fu: τα λειτουργικά όργανα (ήπαρ, σπλήνας, νεφροί, κ.ά.) όπως νοούνται ενεργειακά, όχι ανατομικά.
Μεσημβρινοί: τα κανάλια μέσω των οποίων κυκλοφορεί το τσι.
Στην παραδοσιακή κινεζική ιατρική, το τσάι θεωρείται ήπιο θεραπευτικό μέσο που ρυθμίζει το τσι, επηρεάζει το γιν και το γιανγκ, υποστηρίζει συγκεκριμένα όργανα και εντάσσεται στην πρακτική Yang Sheng (καλλιέργεια της ζωής). Γι’ αυτό και το τσάι δεν καταναλώνεται απλώς για απόλαυση, αλλά επιλέγεται με βάση την εποχή, την ηλικία, τη σωματική κατάσταση και την ψυχική ισορροπία.
Πότε το τσάι θεραπεύει και πότε όχι
Κάθε τσάι διαθέτει συγκεκριμένη ενεργειακή ποιότητα. Μπορεί να είναι ψυχρό (han), δροσερό (liang), ουδέτερο (ping), θερμό (wen) ή καυτό (re). Παράλληλα έχει κατεύθυνση δράσης και σχετίζεται με συγκεκριμένα όργανα και μεσημβρινούς, κυρίως τον σπλήνα, το στομάχι, το ήπαρ και τους νεφρούς.
Το τσάι θεραπεύει όταν η ενεργειακή του φύση αντιστοιχεί στην κατάσταση του σώματος, όταν καταναλώνεται στη σωστή ποσότητα και χρονική στιγμή και εντάσσεται σε μια σταθερή, καθημερινή πρακτική.
Για παράδειγμα, ένα άτομο με εσωτερική θερμότητα, ανησυχία, ξηροστομία και έντονη νοητική δραστηριότητα μπορεί να ωφεληθεί από πιο ψυχρές ή ελαφριές μορφές τσαγιού. Αντίθετα, ένα άτομο με έλλειψη γιανγκ, κρύα άκρα και αδύναμη πέψη πιθανόν να επιβαρυνθεί από την ίδια επιλογή.
Σύμφωνα με την παραδοσιακή κινεζική ιατρική, το τσάι είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό σε καταστάσεις λειτουργικής ανισορροπίας, πριν εκδηλωθεί οργανική νόσος, στάση της ροής του τσι, κυρίως στο ήπαρ, που συχνά εκδηλώνεται ως ευερεθιστότητα, ένταση και πεπτικές διαταραχές, ήπιας συσσώρευσης υγρασίας όταν η πέψη είναι βραδεία και το σώμα βαρύ, ψυχικής κόπωσης και διάσπασης προσοχής, όπου η τελετουργία του τσαγιού λειτουργεί ρυθμιστικά στο πνεύμα (Shen).
Βάσει των παραπάνω, η κινεζική ιατρική υποστηρίζει πως τίποτα δεν είναι ωφέλιμο σε κάθε περίπτωση.
Το τσάι παύει να είναι θεραπευτικό όταν καταναλώνεται χωρίς διάκριση, ανεξάρτητα από εποχή ή σωματική κατάσταση, όταν χρησιμοποιείται ως υποκατάστατο ιατρικής φροντίδας σε σοβαρές παθήσεις, όταν λαμβάνεται σε υπερβολικές ποσότητες εξαντλώντας το τσι του σπλήνα — όπου η λειτουργική ενέργεια του οργάνου αποδυναμώνεται με αποτέλεσμα το σώμα να χάνει την ικανότητά του να παράγει και να διανέμει ενέργεια (δηλαδή δεν πρόκειται για ανατομική βλάβη της σπλήνας) — ή όταν καταναλώνεται κρύο και με άδειο στομάχι κάτι που θεωρείται επιβαρυντικό για το πεπτικό σύστημα.
Σε περιπτώσεις έντονης έλλειψης τσι ή γιανγκ, το τσάι — ιδίως τα ψυχρά και ωμά (εδώ δεν αναφερόμαστε στη θερμοκρασία του ροφήματος αλλά στη φύση και την επεξεργασία του τσαγιού, δηλαδή στο πώς επιδρά στο σώμα) — μπορεί να επιδεινώσει συμπτώματα όπως κόπωση, διάρροια ή αίσθηση ψύχους. Αντί να ενισχύει, αποδυναμώνει. Αυτά τα τσάγια (τα ψυχρά και ωμά), αν καταναλωθούν χωρίς μέτρο, μπορεί να εξασθενήσουν το τσι του σπλήνα. Ψυχρά τσάγια θεωρούνται το πράσινο, το κίτρινο, το φρέσκο λευκό τσάι και το νεαρό pu-erh. Ωμά τσάγια (που είναι ελάχιστα επεξεργασμένα και συνήθως και ψυχρά) είναι το πράσινο, το φρέσκο λευκό τσάι και το ωμό pu-erh.
Το τσάι ως καθημερινή αγωγή ζωής (yang sheng)
Η θεραπευτική αξία του τσαγιού αποκαλύπτεται πλήρως όταν ενταχθεί στην πρακτική του yang sheng, της καλλιέργειας της ζωής. Δεν πρόκειται για περιστασιακή χρήση, αλλά για συνειδητή καθημερινή πράξη που συνδυάζει τη σωστή επιλογή τσαγιού, την ήρεμη κατανάλωση και την εσωτερική προσοχή.
Το τσάι, ενώ μπορεί να κινεί το τσι και να καθαρίζει, δεν θρέφει από μόνο του. Αν χρησιμοποιηθεί χωρίς μέτρο, αντί να υποστηρίξει την ευεξία, αποδυναμώνει τη βάση της ενέργειας. Γι’ αυτό στην παραδοσιακή κινεζική ιατρική λέγεται ότι: « Το τσάι είναι καλός συνοδός για την τροφή, αλλά κακό υποκατάστατο».
* * * * *
Στη σειρά «Η τέχνη της τελετής του τσαγιού» έχουν δημοσιευθεί μέχρι στιγμής τα:
Η τέχνη της τελετής του τσαγιού (α΄ μέρος)
Γιορτάζοντας με τσάι και mooncake το φθινόπωρο (β΄ μέρος)
Τα ιερά εργαλεία της κινέζικης τελετής του τσαγιού (γ΄ μέρος)
Όταν το σκεύος ορίζει το τσάι (δ΄ μέρος)
Η στιγμή του βρασμού (ε΄ μέρος)
Η ιαπωνική τελετή του τσαγιού και η φιλοσοφία του Ζεν (στ΄ μέρος)
Οι θεραπευτικές ιδιότητες του τσαγιού (ζ΄μέρος)
Δείτε επίσης:
Χριστουγεννιάτικο τσάι: Το άρωμα των γιορτών σε ένα φλυτζάνι
