Η ελληνική ναυτιλία — και μαζί της ολόκληρη η παγκόσμια ναυτιλιακή βιομηχανία — βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις πιο κρίσιμες προκλήσεις των τελευταίων δεκαετιών: την έλλειψη αξιωματικών στα εμπορικά πλοία. Η Ιωάννα Προκοπίου, αντιπρόεδρος της BIMCO (Baltic and International Maritime Council) και μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές της νέας γενιάς της ελληνόκτητης ναυτιλίας, έχει κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου, επισημαίνοντας ότι μέσα στα επόμενα χρόνια η παγκόσμια αγορά θα χρειαστεί δεκάδες χιλιάδες επιπλέον αξιωματικούς για να λειτουργήσει ο εμπορικός στόλος. Την ίδια στιγμή, η BIMCO επιλέγει να κρατά ουδέτερη στάση στα γεωπολιτικά μέτωπα, επιδιώκοντας να λειτουργήσει ως σταθεροποιητικός παράγοντας σε έναν κλάδο που πιέζεται τόσο από τις διεθνείς εντάσεις όσο και από τις εσωτερικές του αδυναμίες.
Σύμφωνα με το πιο πρόσφατο Seafarer Workforce Report της BIMCO και του International Chamber of Shipping, η αγορά ήδη αντιμετωπίζει έλλειμμα δεκάδων χιλιάδων πιστοποιημένων αξιωματικών STCW, με τη ζήτηση να υπερβαίνει την προσφορά. Οι προβλέψεις μιλούν για ανάγκη δεκάδων χιλιάδων επιπλέον αξιωματικών μέχρι τα μέσα της δεκαετίας, ώστε να μπορεί να στελεχωθεί επαρκώς ο παγκόσμιος εμπορικός στόλος, ειδικά σε εξειδικευμένους τομείς όπως τα δεξαμενόπλοια και τα πλοία ειδικού σκοπού. Ο αριθμός των 18.000 αξιωματικών που έχει αναφέρει δημόσια η Ιωάννα Προκοπίου ως επείγουσα ανάγκη για τα επόμενα χρόνια αποτυπώνει ένα μέρος ενός ακόμη μεγαλύτερου παγκόσμιου ελλείμματος, το οποίο — αν δεν αντιμετωπιστεί — απειλεί να μετατραπεί σε διαρθρωτική κρίση για τη ναυτιλία.
Τα αίτια αυτής της κατάστασης είναι πολυπαραγοντικά. Η γήρανση του υφιστάμενου ναυτικού δυναμικού, η προοπτική μαζικών συνταξιοδοτήσεων, η δυσκολία προσέλκυσης νέων ανθρώπων στη θάλασσα και ο αυξανόμενος ανταγωνισμός από θέσεις εργασίας στην ξηρά έχουν υπονομεύσει την ικανότητα του κλάδου να ανανεώσει το ανθρώπινο δυναμικό του. Παρά το γεγονός ότι τα ποσοστά αποχώρησης έχουν μειωθεί ελαφρά τα τελευταία χρόνια, η είσοδος νέων στελεχών δεν επαρκεί για να καλύψει τις ανάγκες. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η εμπειρία της πανδημίας COVID-19, όταν χιλιάδες ναυτικοί εγκλωβίστηκαν επί μήνες στα πλοία, γεγονός που λειτούργησε αποτρεπτικά για ολόκληρη τη νέα γενιά.
Η μορφή και η διαδρομή της Ιωάννας Προκοπίου είναι ενδεικτική της προσπάθειας ανανέωσης ενός παραδοσιακά ανδροκρατούμενου κλάδου. Κόρη του εφοπλιστή Γιώργου Προκοπίου, με σπουδές στην ηλεκτρολογία και ηλεκτρονική μηχανική στο Πανεπιστήμιο του Bath και μεταπτυχιακό στη ναυτιλία στο City του Λονδίνου, έχει αναλάβει ενεργό ρόλο στη διοίκηση εταιρειών όπως η Sea Traders, ενώ ίδρυσε και τη δική της εταιρεία, Prominence Maritime. Το 2023 εξελέγη αντιπρόεδρος της BIMCO και στη συνέχεια President Designate, δηλαδή επόμενη πρόεδρος του μεγαλύτερου ναυτιλιακού οργανισμού στον κόσμο — εξέλιξη που συνδυάζει την ισχυρή παρουσία της ελληνόκτητης ναυτιλίας με τη σταδιακή ενίσχυση της γυναικείας παρουσίας στην κορυφή του κλάδου.
Η BIMCO, με περίπου 1.900 μέλη σε περισσότερες από 120 χώρες και κάλυψη άνω του μισού παγκόσμιου τονάζ, έχει επιλέξει μια στρατηγική «ουδέτερης ενεργητικότητας». Δεν εμπλέκεται σε πολιτικές τοποθετήσεις σχετικά με διεθνείς συγκρούσεις, εμπορικούς πολέμους ή γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις, αλλά παρεμβαίνει με σαφήνεια όταν πρόκειται για την ασφάλεια των πλοίων, την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και τα εμπορικά εμπόδια που διαταράσσουν τη ροή του διεθνούς εμπορίου. Ο διευθύνων σύμβουλος της, David Loosley, έχει επισημάνει επανειλημμένως ότι η ουδετερότητα δεν σημαίνει παθητικότητα — αντίθετα, είναι η προϋπόθεση για να μπορεί η BIMCO να διασφαλίζει τη συνοχή ενός κλάδου με μέλη που προέρχονται από διαφορετικές χώρες, σημαίες και πολιτικά στρατόπεδα.
Στο πρακτικό επίπεδο, η αντιμετώπιση της έλλειψης αξιωματικών περνά από την εκπαίδευση, την κατάρτιση και την αναβάθμιση δεξιοτήτων. Η ναυτιλιακή βιομηχανία καλείται να επενδύσει περισσότερο σε ναυτικές ακαδημίες, προγράμματα εκπαίδευσης και mariner cadet schemes, ώστε να διασφαλίσει ότι επαρκής αριθμός νέων εισέρχεται στο επάγγελμα. Επειδή η διαδρομή από τη σχολή στο πόστο του αξιωματικού είναι πολυετής, ο σχεδιασμός πρέπει να είναι μακροπρόθεσμος. Παράλληλα, οι εταιρείες ενισχύουν ολοένα και περισσότερο προγράμματα ψυχικής υγείας, πολιτικές rotation, παροχές άδειας και οικονομικά κίνητρα, προκειμένου να κρατήσουν τα υφιστάμενα στελέχη τους και να κάνουν τη ζωή στη θάλασσα πιο ανθρώπινη και προβλέψιμη.
Μέσα σε όλα αυτά, η συζήτηση για την αυτοματοποίηση και την ψηφιακή μετάβαση προσθέτει μια ακόμη διάσταση. Τα πλοία της επόμενης γενιάς θα είναι σαφώς πιο αυτοματοποιημένα, με συστήματα που υπόσχονται μείωση του συνολικού αριθμού μελών πληρώματος. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί την ανάγκη για υψηλής εξειδίκευσης αξιωματικούς, με προχωρημένες ψηφιακές, τεχνικές και διαχειριστικές δεξιότητες. Με άλλα λόγια, η ποσοτική έλλειψη μπορεί σε βάθος χρόνου να περιοριστεί, αλλά η ποιοτική απαίτηση για εξειδικευμένο προσωπικό θα αυξάνεται συνεχώς.
Την ίδια στιγμή, ο κλάδος βλέπει σταδιακή — αν και ακόμα περιορισμένη — αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στα πληρώματα και στις θέσεις ευθύνης. Ο αριθμός των γυναικών ναυτικών έχει αυξηθεί σημαντικά την τελευταία δεκαετία, αν και το ποσοστό τους παραμένει μικρό σε σχέση με το σύνολο του εργατικού δυναμικού. Η παρουσία γυναικών σε κορυφαίες θέσεις, όπως αυτή της Ιωάννας Προκοπίου στη BIMCO, λειτουργεί και ως συμβολικό και ως πρακτικό μήνυμα ότι η ναυτιλία μπορεί — και πρέπει — να αντλήσει ταλέντο από μια πολύ ευρύτερη «δεξαμενή» ανθρώπινου δυναμικού.
Πέρα από τα διαρθρωτικά ζητήματα, υπάρχουν και πιο συγκεκριμένες ελλείψεις: σε εξειδικευμένους τομείς, όπως τα LNG/LPG carriers, τα chemical tankers και τα offshore vessels, η ζήτηση για ανώτερους αξιωματικούς καταστρώματος και μηχανής με συγκεκριμένες πιστοποιήσεις είναι ήδη πολύ μεγαλύτερη από την προσφορά. Πολλές εταιρείες αναφέρουν δυσκολία στην κάλυψη θέσεων, παρά την αύξηση των μισθών, γεγονός που δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό αλλά και ποιοτικό — αφορά τον ίδιο τον αριθμό και την επάρκεια των διαθέσιμων στελεχών.
Σε αυτό το σκηνικό, πρωτοβουλίες όπως η προσέγγιση νέων μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα, ανοικτές ημέρες, επισκέψεις σε εκπαιδευτικά πλοία και συνεργασίες με σχολεία και πανεπιστήμια αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Η οικογένεια Προκοπίου, για παράδειγμα, έχει φέρει εκπαιδευτικό πλοίο στην Ελλάδα με σκοπό να συστήσει τη ζωή στη θάλασσα σε νέους ανθρώπους και να απομυθοποιήσει την εικόνα του επαγγέλματος, παρουσιάζοντάς το ως μια σύγχρονη, τεχνολογική και διεθνή καριέρα, με προοπτικές εξέλιξης στην ξηρά και στη θάλασσα.
Το συμπέρασμα είναι ότι η ναυτιλιακή βιομηχανία βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Η προειδοποίηση της Ιωάννας Προκοπίου για την έλλειψη χιλιάδων νέων αξιωματικών δεν είναι ακόμη ένας αριθμός σε μια έκθεση, αλλά ένα σήμα συναγερμού για έναν κλάδο που αποτελεί βασικό πυλώνα του παγκόσμιου εμπορίου. Η στάση της BIMCO, που επιλέγει να λειτουργήσει ως τεχνικός και επαγγελματικός σύμμαχος όλων των πλευρών, χωρίς να εγκλωβίζεται σε γεωπολιτικά στρατόπεδα, δίνει στη ναυτιλία τον χώρο να συζητήσει τα δικά της υπαρξιακά ζητήματα: το ανθρώπινο δυναμικό της, την εικόνα της στους νέους, τις συνθήκες εργασίας, την ασφάλεια και τη μετάβαση στην πράσινη και ψηφιακή εποχή.
