Η δήλωση του υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρου Παπασταύρου ότι ο TurkStream δεν πρέπει να λειτουργήσει ως «πίσω πόρτα» για το ρωσικό φυσικό αέριο δεν είναι μια αποσπασματική φράση. Αποτελεί τον πυρήνα μιας ευρύτερης ελληνικής στρατηγικής: να μην αντικατασταθεί η εξάρτηση της Ευρώπης από τη Ρωσία με μια πιο αδιαφανή διαδρομή μέσω τρίτων χωρών, αλλά να οικοδομηθούν νέοι, ελεγχόμενοι και αξιόπιστοι διάδρομοι προμήθειας, με την Ελλάδα σε ρόλο ενεργειακής πύλης προς τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη.
Μιλώντας στο 11ο Συμπόσιο για την Ενεργειακή Μετάβαση, ο κος Παπασταύρου παρουσίασε την ενέργεια ως το πεδίο που μπορεί να ενώσει την Ανατολική Μεσόγειο, όχι μόνο μέσω αγωγών και υποδομών, αλλά και μέσω μιας κουλτούρας συνεργασίας. Σε αυτό το πλαίσιο ενέταξε και το σχήμα 3+1 (Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ και Ηνωμένες Πολιτείες), το οποίο περιέγραψε ως πλαίσιο σταθερότητας, διαλόγου και κοινών προοπτικών ανάπτυξης.
Η χρονική συγκυρία είναι κρίσιμη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πλέον θεσμοθετήσει τη σταδιακή απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου, τόσο μέσω αγωγών όσο και σε μορφή LNG, με πλήρη απαγόρευση του ρωσικού LNG από τις αρχές του 2027 και του αερίου αγωγών από το φθινόπωρο του ίδιου έτους, σύμφωνα με το Συμβούλιο της ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι η συζήτηση μετατοπίζεται από την πολιτική βούληση στην εφαρμογή: ποιος θα ελέγχει την προέλευση του αερίου, ποια διαδρομή θα θεωρείται αξιόπιστη και πώς θα αποτραπεί η καταστρατήγηση των νέων κανόνων.
Εδώ εισέρχεται ο TurkStream. Ο αγωγός μεταφέρει ρωσικό φυσικό αέριο μέσω Τουρκίας προς τη Βαλκανική και την Ευρώπη. Η ελληνική ανησυχία είναι σαφής: αν η Ευρώπη απαγορεύσει το ρωσικό αέριο, αλλά επιτρέψει την είσοδό του με διαφορετική «ταμπέλα» από τουρκικές διαδρομές, τότε η απεξάρτηση θα μείνει στα χαρτιά. Γι’ αυτό και η ελληνική πλευρά έχει επιμείνει σε μηχανισμούς ιχνηλασιμότητας και σε ρητές προβλέψεις που θα αντιμετωπίζουν τις ροές μέσω Τουρκίας με αυστηρότητα, εκτός εάν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία μη ρωσικής προέλευσης.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ενεργειακό. Είναι βαθιά γεωπολιτικό. Η Ευρώπη θέλει να μειώσει τη χρηματοδότηση της ρωσικής πολεμικής μηχανής, να προστατεύσει την Ουκρανία και να θωρακίσει τις αγορές της από έναν προμηθευτή που έχει χρησιμοποιήσει την ενέργεια ως μοχλό πίεσης. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, βλέπει σε αυτή τη μετάβαση μια ευκαιρία να αναβαθμίσει τον δικό της ρόλο: από χώρα τελικής κατανάλωσης και εισόδου αερίου, σε κόμβο αναδιανομής προς Βουλγαρία, Ρουμανία, Μολδαβία, Ουκρανία και ευρύτερα την Κεντρική Ευρώπη.
Αυτή ακριβώς η προοπτική αποτυπώθηκε και στο επίσημο καλωσόρισμα της νέας πρέσβεως των ΗΠΑ στην Αθήνα, Κίμπερλυ Γκιλφόιλ, από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, τον Νοέμβριο του 2025. Ο πρωθυπουργός χαρακτήρισε την Ελλάδα πυλώνα περιφερειακής σταθερότητας, κρίσιμο μέλος σχημάτων συνεργασίας όπως το 3+1, καθώς και σημείο εισόδου υγροποιημένου φυσικού αερίου για ολόκληρη την περιοχή. Ειδικά για τον Κάθετο Διάδρομο, τόνισε ότι πρόκειται για έργο στρατηγικής σημασίας τόσο για την Ελλάδα όσο και για τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η πρέσβης Γκιλφόιλ, στον ίδιο επίσημο διάλογο, μίλησε για «ιστορική εβδομάδα» στην Αθήνα, με συναντήσεις υψηλού επιπέδου, συμμετοχή υπουργών από χώρες της περιοχής και μια ιστορική συνάντηση του 3+1. Περιέγραψε την Ελλάδα ως ενεργειακό κόμβο της Ανατολικής Μεσογείου, με προέκταση προς τον Κάθετο Διάδρομο. Λίγους μήνες αργότερα, σε δημόσια ανάρτησή της, υπογράμμισε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αυξάνουν τις ροές LNG μέσω Ελλάδας προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ουκρανία, επαναλαμβάνοντας τη θέση ότι η ενεργειακή ασφάλεια είναι εθνική ασφάλεια.
Η αμερικανική εμπλοκή δεν περιορίζεται σε δηλώσεις. Τον Φεβρουάριο του 2026, το υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ συγκέντρωσε εκπροσώπους από Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία, Μολδαβία, Ουκρανία και Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την προώθηση του Κάθετου Διαδρόμου. Σύμφωνα με την αμερικανική ανακοίνωση, στόχος ήταν να ξεκλειδώσει η δυνατότητα βόρειας ροής επαναεριοποιημένου αμερικανικού LNG από την Ελλάδα προς τις ευρωπαϊκές αγορές, με έμφαση στην άρση ρυθμιστικών εμποδίων, την εναρμόνιση τιμολογίων και τις αναγκαίες επενδύσεις σε υποδομές.
Στο τεχνικό σκέλος, η Ελλάδα διαθέτει ήδη κρίσιμα πλεονεκτήματα: τη Ρεβυθούσα, το FSRU της Αλεξανδρούπολης και διασυνδέσεις που μπορούν να στηρίξουν ροές από Νότο προς Βορρά. Ο ΔΕΣΦΑ έχει τονίσει ότι μέσω του Κάθετου Διαδρόμου η Ελλάδα μπορεί να εξασφαλίσει ευέλικτες ροές αερίου και αξιόπιστη πρόσβαση σε διαφοροποιημένες πηγές ενέργειας για την ευρύτερη περιοχή, συμπεριλαμβανομένης της Ουκρανίας. Αυτή η αρχιτεκτονική ανατρέπει τη λογική προηγούμενων δεκαετιών, κατά τις οποίες η ενεργειακή ροή στην περιοχή ήταν κυρίως από την Ανατολή ή τον Βορρά προς τον Νότο.
Ωστόσο, ο κος Παπασταύρου έχει δίκιο όταν επισημαίνει ότι πρόκειται για μαραθώνιο. Η αγορά, όπως σημείωσε, δεν δείχνει ακόμη πλήρως πεπεισμένη ότι η Ευρώπη θα καταργήσει στην πράξη το ρωσικό αέριο στο τέλος του 2027. Αυτό σημαίνει ότι οι κυβερνητικές αποφάσεις πρέπει να μεταφραστούν σε εφαρμοστέους κανόνες, οι διαχειριστές δικτύων να προσφέρουν ανταγωνιστικά προϊόντα και οι επενδυτές να δουν οικονομική βιωσιμότητα. Χωρίς ρυθμιστική σαφήνεια και χωρίς επαρκείς υποδομές, η γεωπολιτική βούληση δεν αρκεί.
Η εικόνα διευρύνεται αν συνυπολογιστούν τα ηλεκτρικά έργα. Η Μεγάλη Ενάλια Διασυνοριακή Σύνδεση [Great Sea Interconnector], που προβλέπει ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας, Κύπρου και μελλοντικά Ισραήλ, παρουσιάζεται ως ένα από τα μεγαλύτερα υποθαλάσσια έργα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας στον κόσμο, με στόχο να ενισχύσει την ενεργειακή ασφάλεια της Κύπρου και να προσφέρει εναλλακτική διαδρομή ενεργειακού εφοδιασμού για την Ευρώπη. Παράλληλα, το GREGY Interconnector, η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Αιγύπτου, σχεδιάζεται να μεταφέρει 3.000 MW πράσινης ενέργειας από την Αίγυπτο προς την Ελλάδα και την Ευρώπη, συμβάλλοντας και στη μείωση της κατανάλωσης φυσικού αερίου.
Προς την ίδια κατεύθυνση κινούνται και οι έρευνες για υδρογονάνθρακες. Η πρόσφατη ανακοίνωση του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας ότι η Chevron και η HELLENiQ ENERGY υπέβαλαν αίτημα συμμετοχής της Chevron στο Block 10, ανοιχτά του Κυπαρισσιακού Κόλπου, δείχνει ότι η Ελλάδα επιχειρεί να συνδυάσει την πράσινη μετάβαση με την αξιοποίηση του εγχώριου υποθαλάσσιου δυναμικού. Η συμμετοχή της Chevron με ποσοστό 70% και ρόλο διαχειριστή (operator), εφόσον ολοκληρωθούν οι εγκρίσεις, έχει σαφές ενεργειακό αλλά και γεωστρατηγικό βάρος.
H Ελλάδα επιχειρεί να συνδέσει τρία επίπεδα πολιτικής: απεξάρτηση από τη ρωσική ενέργεια, ενίσχυση των διαδρομών εφοδιασμού από αξιόπιστες πηγές και περιφερειακή σταθερότητα μέσω θεσμικών συμμαχιών όπως το 3+1. Η ενέργεια, με άλλα λόγια, δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως απλή εμπορική συναλλαγή. Γίνεται εργαλείο ασφάλειας, διπλωματίας, ανάπτυξης και αποτροπής.
Η επιτυχία δεν είναι δεδομένη. Θα κριθεί από το αν ο TurkStream θα πάψει πράγματι να λειτουργεί ως παράθυρο επιστροφής του ρωσικού αερίου στην Ευρώπη, από το αν ο Κάθετος Διάδρομος θα αποκτήσει εμπορικά ελκυστική λειτουργία και από το αν τα μεγάλα έργα — από το GSI και το GREGY έως τις υποδομές LNG και τις έρευνες υδρογονανθράκων — θα περάσουν από τις εξαγγελίες στην υλοποίηση.
Για την Αθήνα, το στοίχημα είναι μεγάλο. Αν επιτύχει, η Ελλάδα δεν θα είναι απλώς ένας σταθμός διέλευσης ενέργειας. Θα είναι ένας από τους βασικούς κόμβους της νέας ενεργειακής αρχιτεκτονικής που διαμορφώνεται από την Ανατολική Μεσόγειο έως την Ουκρανία. Και σε μια εποχή όπου η ενέργεια είναι άρρηκτα δεμένη με την ασφάλεια, αυτό σημαίνει πολύ περισσότερα από οικονομικά έσοδα: σημαίνει στρατηγικό βάθος, διεθνή αξιοπιστία και αυξημένο ρόλο σε μια περιοχή που αναζητά σταθερότητα.
