Η σχέση του ανθρώπου με την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους — αν όχι τον μεγαλύτερο — προβληματισμούς της εποχής μας. Φόβοι και προσδοκίες, ενθουσιασμός και δυστοπικά σενάρια εμφανίζονται δίπλα δίπλα, εκφράζοντας τις πιο ακραίες θέσεις ενός αναπόφευκτου διαλόγου γύρω από αυτή τη μείζονα τεχνολογική εξέλιξη που έχει κατακλύσει σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής.
Ο Άρης Μαυρομμάτης εξετάζει δύο καίριους τομείς: την Τέχνη και τη Φιλοσοφία. Τη δημιουργία και τη διανόηση δηλαδή, δύο θεμελιώδης τομείς του ανθρώπινου πολιτισμού, όπου η εμφάνιση της ΤΝ εγείρει τις σοβαρότερες ανησυχίες. Για τον συγγραφέα τα δύο πεδία είναι αλληλένδετα. Η σχέση τους ολοκληρώνει την ανθρώπινη εμπειρία και επικοινωνία, η έλλειψη του ενός από τα δύο οδηγεί στο χάος ή τη στειρότητα, αφού συνδέονται με δυό βασικές ανθρώπινες λειτουργίες, το βίωμα/συναίσθημα και την οργάνωση/νόηση.
Έχοντας κύριο μέλημα να αντιμετωπίσει το θέμα του με ψυχραιμία και διερευνητική επιστημονικότητα, ο συγγραφέας δηλώνει ότι αποφεύγει να πάρει μια τελική θέση, να καταλήξει σε ένα τελικό συμπέρασμα μεταξύ του δίπολου καλού-κακού, και επιλέγει αντ’ αυτού τα ανοικτά ερωτήματα. Και τα δύο βιβλία έχουν οργανωθεί βάσει θεματικών — ορισμένων φιλοσόφων ή ρευμάτων στην τέχνη — που επέδρασαν καθοριστικά στην εξέλιξη του κάθε πεδίου. Παραδείγματος χάριν, το βιβλίο για την τέχνη (με υπότιτλο «Από τη μνήμη στον αλγόριθμο»), ξεκινά από τις βραχογραφίες και περνώντας από την τέχνη των αρχαίων πολιτισμών της Μέσης Ανατολής, την κλασική αρχαιότητα, τον Μεσαίωνα, την Αναγέννηση, τον Ρομαντισμό, φτάνει στη σύγχρονη εποχή του Μοντερνισμού, του μεταμοντέρνου και της ψηφιακής τέχνης, έχοντας ως τελευταίο κεφάλαιο μια άγνωστη, μελλοντική διάσταση που θα έχει η Τέχνη στα μάτια ανθρώπων που ίσως δεν προλάβουμε να συναντήσουμε.
Κατ’ αντιστοιχία, το άλλο βιβλίο, με τίτλο «Φιλοσοφία και Τεχνητή Νοημοσύνη» και υπότιτλο «Διαλογικά ίχνη», εξετάζει τη σκέψη δέκα φιλοσόφων — οι οποίοι επιλέχθηκαν για την τομή που έφεραν στην αντίληψη της σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό, του ανθρώπου με τον άνθρωπο και του ανθρώπου με τα δικά του δημιουργήματα, εκ των οποίων το πιο εξελιγμένο σήμερα είναι η ΤΝ — συσχετίζοντας τις βασικές αρχές που εκείνοι έθεσαν με τους προβληματισμούς που προκύπτουν από τις λειτουργίες της ΤΝ. Φιλόσοφοι και τεχνητή νοημοσύνη εμπλέκονται σε φανταστικούς διαλόγους, όπου τίθενται εκατέρωθεν ερωτήματα που αναδεικνύουν τις διαφορές αλλά και τις ομοιότητες στις νοητικές/στοχαστικές λειτουργίες του ανθρώπου και της μηχανής, όπου αυτές μπορεί να υπάρχουν.
Τους διαλόγους συμπληρώνει ένας «αφανής σχολιαστής» — η φωνή του συγγραφέα, θα λέγαμε — ο οποίος ‘μεταφράζει’ κατά κάποιον τρόπο τον διάλογο που προηγήθηκε, παροτρύνοντας τον αναγνώστη να στοχαστεί περαιτέρω. Οι διάλογοι δίνουν στην ΤΝ μια υπόσταση που θεωρητικά, ως σύνολο «καλωδίων και αλγορίθμων», δεν έχει — αν και τείνουμε να της την αποδίδουμε, υποκύπτοντας ίσως στις τάσεις ανθρωπομορφισμού που δείχνει το είδος μας εδώ και αιώνες…
Όπως δηλώνει ο συγγραφέας, στόχος του βιβλίου δεν είναι να δώσει απαντήσεις, όσο φλέγοντα κι αν είναι τα ερωτήματα. Σημαντικότερο είναι να εκφραστούν οι σκέψεις που μπορούν να ωθήσουν την εξέταση του θέματος από διαφορετικές οπτικές γωνίες, διαφορετικές αφετηρίες, διαφορετικούς προβληματισμούς και ενστάσεις. Κοινό στοιχείο, όμως, όπως φάνηκε, είναι η αναγκαστική παραδοχή ότι η ΤΝ ήρθε για να μείνει. Ζητούμενο λοιπόν ο προσδιορισμός του ρόλου της στις ανθρώπινες κοινωνίες, του ρόλου του ίδιου του ανθρώπου, καθώς και της μεταξύ τους σχέσης.
Καλεσμένοι ως ομιλητές στην παρουσίαση ήταν η Μάρω Παπαθανασίου, ομότιμη καθηγήτρια της Ιστορίας των Θετικών Επιστημών στο Τμήμα Μαθηματικών του ΕΚΠΑ, ο Γιάννης Αναστασόπουλος, υπεύθυνος Τομέα Ανώτατης Εκπαίδευσης της Microsoft για Ελλάδα, Κύπρο, Μάλτα και Αδριατική, ο Μελέτης Μελετόπουλος, διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Γενεύης, και ο Πέτρος Ζούνης, εκπρόσωπος των πνευματικών κληρονόμων της Όπυς Ζούνη, της εικαστικού που φιλοτέχνησε τα έργα που κοσμούν τα εξώφυλλα των βιβλίων.
Η κα Παπαθανασίου επεσήμανε τις δυνατότητες και τους περιορισμούς της ΤΝ σε σχέση με τις καλλιτεχνικές περιόδους που πραγματεύεται το πρώτο βιβλίο, και αναφέρθηκε στην εξέλιξη της ανθρώπινης συλλογιστικής και οντολογικής αντίληψης, υπογραμμίζοντας ότι η ΤΝ αποτελεί προϊόν του ανθρώπινου πνεύματος, το τρίτο και πιο πρόσφατο βήμα που επιτέλεσε ο άνθρωπος στρεφόμενος προς τα δικά του δημιουργήματα — τις μηχανές — έχοντας περάσει από τη σχέση άνθρωπος-Θεός και άνθρωπος-άνθρωπος. Αναφέρθηκε στον φόβο του ανθρώπου για τα επιτεύγματά του, ξεχωρίζοντας το ζήτημα της ευθύνης για τη χρήση τους ως μία από τις πιο θεμελιώδεις πηγές αυτού του φόβου.
Κατόπιν, τον λόγο πήρε ο κος Αναστασόπουλος, ο οποίος περιέγραψε τον τρόπο λειτουργίας των LLM (Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα), εξηγώντας ότι στηρίζεται στην πρόβλεψη, μέσω της στάθμισης κάθε πιθανότητας και στοιχείου, και στην εκπαίδευσή τους που γίνεται μέσω τεράστιων δεξαμενών δεδομένων. Ο όγκος των δεδομένων και η ταχύτητα επεξεργασίας με την οποία λειτουργεί η ΤΝ αποτελούν καταλυτικούς παράγοντες για την ανάπτυξη και την κυριαρχία της. Αλλά, αν και η εκπαίδευσή της και η πρόσβαση στα αρχεία της ανθρώπινης γνώσης τής επιτρέπουν να μιμείται αποτελεσματικά τον ανθρώπινο τρόπο επικοινωνίας και παραγωγής νοήματος, δεν την καθιστούν ικανή να έχει κατανόηση, τόνισε. Με τα δικά του λόγια, η ΤΝ «παράγει πιθανότητα, αλλά όχι θεμελίωση».
Αναφερόμενος με τη σειρά του στο ζήτημα της ευθύνης, το εξέτασε από την πλευρά της ΤΝ, επισημαίνοντας ότι μία μηχανή δεν μπορεί να έχει ευθύνη, αφού η ευθύνη προϋποθέτει πρόθεση, κάτι που στερείται η ΤΝ. Για τους ίδιους λόγους δεν μπορεί να γίνει λόγος για την ΤΝ στον ρόλο του δημιουργού — ωστόσο, υποστηρίζει ότι πρέπει να τη δεχτούμε στον ρόλο του συν-δημιουργού, αφού η συμμετοχή της στην παραγωγή του τελικού έργου είναι καθοριστικής σημασίας. Παράλληλα, ο άνθρωπος ίσως πρέπει να αναθεωρήσει την αντίληψή του για τον ρόλο του δημιουργού — ακόμα και την αντίληψη του για την ίδια την Τέχνη, όπως προτείνει το βιβλίο του κου Μαυρομμάτη.
Για τον κο Αναστασόπουλο, κλειδί για το μέλλον του ανθρώπου με την ΤΝ είναι η εκπαίδευσή μας στον χειρισμό της, καθώς και η δημιουργία ικανών δικλείδων ασφαλείας, με έμφαση στις διαδικασίες εξήγησης, πρόθεσης, ιχνηλασιμότητας και λογοδοσίας. Η ανάπτυξη των ‘φυσιολογικών’, όπως τις χαρακτήρισε ο ίδιος, ανθρώπινων δεξιοτήτων αποτελούν κρίσιμο παράγοντα στη σχέση ανθρώπου και ΤΝ, αφού χωρίς αυτές ο πρώτος θα καταλήξει δέσμιος της δεύτερης. Για τον ίδιο, η περίοδος που διανύουμε, δεδομένης της ραγδαίας εξέλιξης στον τομέα, είναι καθοριστική για το μέλλον, αφού τώρα τοποθετούνται οι βάσεις πάνω στις οποίες θα δομηθεί η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.
Ο επόμενος ομιλητής, ο κος Μελετόπουλος, εξέτασε το ζήτημα πρακτικά, από την πλευρά του καθηγητή που έρχεται καθημερινά σε επαφή με νέους και διαπιστώνει πώς χρησιμοποιεί αυτό το εργαλείο η πλειοψηφία. Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι «ο μέσος άνθρωπος έχει την τάση να παραιτείται από την εγκεφαλική του λειτουργία», μοιράστηκε την εμπειρία του με τους μαθητές και φοιτητές, οι οποίοι στην πλειονότητά τους καταφεύγουν στην ΤΝ για τις εργασίες τους, και αναφέρθηκε στη μείωση της ανθρώπινης ευφυΐας, την απώλεια των δεξιοτήτων και την ατροφία των νευρώνων του εγκεφάλου όταν παύει η χρήση τους, όπως έχουν δείξει έρευνες. Σαν προϋπόθεση για τη γόνιμη χρήση της ΤΝ έθεσε την ύπαρξη παιδείας και μόρφωσης, προειδοποιώντας ότι οι άνθρωποι που δεν θα τα διαθέτουν, θα ελέγχονται από αυτήν, και τονίζοντας τον κίνδυνο που δημιουργούμε οι ίδιοι όταν της εκχωρούμε τη λήψη των αποφάσεων. Η εφευρετικότητα, η ανατροπή, η αμφισβήτηση των παραδεδεγμένων γνώσεων αποτελούν μέρος του μεγαλείου του ανθρώπου για τον κο Μελετόπουλο, και κάτι που οι προγραμματισμένες ικανότητες της ΤΝ δεν θα μπορέσουν να φθάσουν ποτέ.
Ο κος Πέτρος Ζούνης, εκπροσωπώντας τους κληρονόμους πνευματικών δικαιωμάτων της Όπυς Ζούνη, αναφέρθηκε στη σχέση της μητέρας του με την επιστήμη, σχέση υποστηρικτική και ανιδιοτελής. Η σύνδεση της τέχνης της με τη Γεωμετρία, όπως αποτυπώνεται στα έργα της που επιλέχθηκαν για τα εξώφυλλα των βιβλίων, αντικατοπτρίζει τη σχέση του ίδιου του συγγραφέα με την τέχνη και τις θετικές επιστήμες, σχέση που τον έχει καθοδηγήσει σε μια μακρόχρονη πορεία, καρπό της οποίας αποτελούν τα δύο πρόσφατα βιβλία.
Όπως εξήγησε ο κος Μαυρομμάτης, τα δύο έργα στηρίζονται στην εικοσαετή ερευνητική εργασία του στη νευροεπιστήμη και τα νευρωνικά δίκτυα, φυσικά και τεχνητά. Οι βιολογικές λειτουργίες του εγκεφάλου, οι συνάψεις που δημιουργούνται, ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η επεξεργασία των πληροφοριών και των εμπειριών που μας τελικά μας διαμορφώνουν και μας καθορίζουν είναι το πρίσμα μέσα από το οποίο μας καλεί να δούμε τον εαυτό μας.
Μέρος της παρουσίασης αποτελούσαν ένα διάγραμμα του ανθρώπινου εγκεφάλου, και δύο μικρά γλυπτά του ιδίου, 3D εκτυπώσεις, που αναπαριστούσαν τη σχέση του ανθρώπου με την ΤΝ, το ένα σε σχέση με τη νόηση, το άλλο σε σχέση με την πράξη της δημιουργίας. Με τη βοήθειά τους, ο συγγραφέας προσπάθησε να μεταφέρει στο ακροατήριο πώς συνδέονται οι δύο λειτουργίες εντός μας, πώς επηρεάζει η μία την άλλη και πώς αυτό διαμορφώνει τη σχέση μας σε κάθε επίπεδο με την τεχνητή νοημοσύνη.
Στο γλυπτό της νόησης άνθρωπος και ΤΝ καθρεφτίζονται (αφού όπως έχει εξηγήσει ο κος Μαυρομμάτης, η ΤΝ αποτελεί τον καθρέφτη μας), με τη μόνη σημαντική διαφορά να εντοπίζεται στον σχηματισμό του κεφαλιού. Ωστόσο, στο γλυπτό της δημιουργίας/συναισθήματος, οι όροι είναι άνισοι και η ανθρώπινη μορφή υπερτερεί της μορφής που αναπαριστά την ΤΝ, σηματοδοτώντας τον τομέα όπου υστερεί η μηχανική αντίληψη, όπως περιγράφεται και στο αντίστοιχο βιβλίο.
Είναι λοιπόν μόνο τα πάθη μας αυτό που χωρίζει από μια μηχανική υπολογιστική κατασκευή; Για τον κο Μαυρομμάτη η πρόκληση είναι να μπορέσουμε να ορίσουμε εκ νέου την Τέχνη (η οποία είναι ούτως ή άλλως μία δυναμικά εξελισσόμενη έννοια, όπως την παρουσιάζει στο βιβλίο του), τη σκέψη, ακόμα τέλος και τον ίδιο μας τον εαυτό. Ωστόσο, όσο ευρύ κι αν φαίνεται το φάσμα των πληροφοριών στο οποίο έχει πρόσβαση μια ΤΝ, αυτό περιορίζεται στο ψηφιακό σύμπαν. Κι αν η ανθρώπινη μνήμη και συνείδηση υπολείπονται σε ταχύτητα και εύρος, στην ουσία οι γνώσεις μας συντίθενται από μυριάδες πληροφορίες που συλλέγουμε με όλες μας τις αισθήσεις — γεύση, αφή, όσφρηση, όραση και ακοή — πληροφορίες οι οποίες, ακόμη τουλάχιστον, δεν ψηφιοποιούνται πλήρως. Αυτός ο πλούτος δίνει βάθος και όγκο στην ανθρώπινη εμπειρία και σκέψη, ενώ το συναίσθημα, επιλέγοντας αυτό που θα διαφυλάξει η μνήμη, διαμορφώνει το κιαροσκούρο της εσωτερικής μας ζωής. Για τον άνθρωπο, η πρόκληση είναι να το φέρει όλο αυτό στο φως· με άλλα λόγια να κατακτήσει τη συνειδητότητα — με ή χωρίς τη βοήθεια της ΤΝ.
