Οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέθεσαν στους αξιωματούχους τους να εξειδικεύσουν τον τρόπο εφαρμογής μιας ρήτρας των Βρυξελλών περί αμοιβαίας συνδρομής σε περίπτωση που κράτος-μέλος δεχθεί στρατιωτική επίθεση, η οποία έχει ενεργοποιηθεί μέχρι σήμερα μόνο μία φορά.
Ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Χριστοδουλίδης ανέφερε στις 24 Απριλίου ότι η συμφωνία επιτεύχθηκε κατά τη διάρκεια συνόδου κορυφής στην Κύπρο και δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι συμφωνήθηκε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να καταρτίσει ένα σχέδιο για τον τρόπο αντίδρασης σε περίπτωση που κράτος-μέλος ενεργοποιήσει το Άρθρο 42.7.
Το Άρθρο 42.7 προβλέπει ότι εάν ένα κράτος-μέλος δεχθεί «ένοπλη επίθεση» στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη-μέλη υποχρεούνται να το συνδράμουν στο μέτρο των δυνατοτήτων τους, με την ΕΕ να διευκρινίζει ότι η συνδρομή μπορεί να κυμαίνεται από διπλωματική υποστήριξη και τεχνική και ιατρική βοήθεια έως πολιτική ή στρατιωτική ενίσχυση.
Σε αντίθεση με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ περί συλλογικής άμυνας, το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν συνοδεύεται από λεπτομερή επιχειρησιακά σχέδια ή στρατιωτικές δομές.
Ο Νίκος Χριστοδουλίδης επεσήμανε ότι το υπό κατάρτιση σχέδιο θα πρέπει να παρέχει κατευθύνσεις σχετικά με το ποιες χώρες θα ανταποκρίνονται πρώτες σε αιτήματα συνδρομής, καθώς και να περιλαμβάνει και άλλες σχετικές λεπτομέρειες, προσθέτοντας ότι όλα αυτά τα ζητήματα θα ενσωματωθούν σε ένα σχέδιο ώστε να είναι σαφές πότε και εάν ένα κράτος-μέλος ενεργοποιήσει το Άρθρο 42.7 και να υπάρχει επιχειρησιακό πλάνο έτοιμο προς εφαρμογή.
Αν και τα περισσότερα κράτη-μέλη της ΕΕ είναι ταυτόχρονα και μέλη του ΝΑΤΟ, ορισμένες χώρες — όπως η Αυστρία και η Κύπρος — δεν είναι μέλη της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, γεγονός που σημαίνει ότι για αυτές η διαδικασία θα αποτελέσει την πρώτη ουσιαστική δομή αμοιβαίας συνδρομής.
Η Κύπρος εμφανίζεται ιδιαίτερα πρόθυμη να ενισχύσει τα μέτρα μετά από το πλήγμα από μη επανδρωμένο αεροσκάφος που δέχθηκε βρετανική αεροπορική βάση στο νησί τον Μάρτιο, στο πλαίσιο της σύγκρουσης με το Ιράν. Ο Χριστοδουλίδη εξέφρασε την ικανοποίησή του, σημειώνοντας ότι όλα τα κράτη-μέλη, τόσο εκείνα που συμμετέχουν στο ΝΑΤΟ όσο και εκείνα που δεν ανήκουν στη Συμμαχία, αναγνωρίζουν την ανάγκη ύπαρξης επιχειρησιακού σχεδίου σε περίπτωση ενεργοποίησης του Άρθρου 42.7.
Σύμφωνα με την ΕΕ, μόνο η Γαλλία έχει ενεργοποιήσει τη ρήτρα, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις του 2015, όταν ισλαμιστές σκότωσαν 130 ανθρώπους σε πολλαπλούς στόχους, μεταξύ των οποίων και κατά τη διάρκεια συναυλίας στο Bataclan, στο Παρίσι. Ως απάντηση, τα κράτη-μέλη παρείχαν πρόσθετη στήριξη σε διεθνείς στρατιωτικές αποστολές, επιτρέποντας στη Γαλλία να αναδιατάξει δυνάμεις στο πλαίσιο της εσωτερικής επιχείρησης «Sentinelle».
Ο κεντρικός πυλώνας της συλλογικής άμυνας
Ενώ η Ένωση επιδιώκει να θεσμοθετήσει τις δικές της στρατηγικές αμοιβαίας άμυνας, ορισμένα κράτη-μέλη επιχείρησαν να καταστήσουν σαφές ότι η Ευρώπη δεν απομακρύνεται από το ΝΑΤΟ και τη ρήτρα συλλογικής άμυνας του Άρθρου 5.
Ο πρόεδρος της Λιθουανίας Γκιτάνας Ναουσέντα δήλωσε στις 23 Απριλίου ότι θεωρεί απολύτως κρίσιμο το γεγονός πως το Άρθρο 5 αποτελεί τον πυρήνα της συλλογικής άμυνας και ασφάλειας και θα παραμείνει ως τέτοιο, ενώ υπενθύμισε ότι η διάταξη προβλέπει πως επίθεση εναντίον ενός κράτους-μέλους του ΝΑΤΟ θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.
Αντίστοιχα, η υπουργός Εξωτερικών της Λετονίας Μπάιμπα Μπράζε ανέφερε ότι η χώρα της θεωρεί το ΝΑΤΟ ακρογωνιαίο λίθο της συλλογικής άμυνας και, σε ανακοίνωσή της στις 23 Απριλίου, υπογράμμισε ότι η ενδεχόμενη ενεργοποίηση και περαιτέρω ανάπτυξη του Άρθρου 42.7 θα πρέπει να προχωρούν παράλληλα με το ΝΑΤΟ, επιδιώκοντας συνέργειες, χωρίς να εκλαμβάνονται ως ένδειξη δυσπιστίας ή αποδυνάμωσης της Συμμαχίας.
Πρόσθεσε ότι η Λετονία θεωρεί πως πρέπει να διατηρείται η μέγιστη δυνατή ευελιξία κατά την εφαρμογή της ρήτρας της ΕΕ, επιτρέποντας στο απειλούμενο κράτος-μέλος να καθορίζει το είδος της απαιτούμενης συνδρομής σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης ή υβριδικών απειλών.
Οι αμυντικές προτεραιότητες της Ουάσιγκτον
Η κίνηση των Βρυξελλών να ενισχύσουν τις δικές τους στρατηγικές αμοιβαίας άμυνας πραγματοποιείται σε ένα πλαίσιο κατά το οποίο η Ένωση αναγνωρίζει τη στροφή των αμυντικών προτεραιοτήτων των Ηνωμένων Πολιτειών, μακριά από τον υπόλοιπο κόσμο και προς την εθνική άμυνα και την προάσπιση των αμερικανικών συμφερόντων στο δυτικό ημισφαίριο.
Στις 23 Ιανουαρίου, το Πεντάγωνο δημοσίευσε τη Στρατηγική Εθνικής Άμυνας, στην οποία ενθαρρύνει τους εταίρους σε άλλες περιοχές του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης, να αναλάβουν την κύρια ευθύνη για την άμυνά τους, με κρίσιμη αλλά περιορισμένη υποστήριξη από τις αμερικανικές δυνάμεις.
Τον ίδιο μήνα, η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Κάγια Κάλας αναγνώρισε αυτή τη μετατόπιση, σημειώνοντας ότι η Ευρώπη πρέπει να ενισχύσει τις προσπάθειές της για την κάλυψη των δικών της αναγκών ασφάλειας, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες στρέφουν το ενδιαφέρον τους πέραν της Ευρώπης.
Η Κάλας υπογράμμισε τον ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών στο ΝΑΤΟ, επισημαίνοντας στις 28 Ιανουαρίου ότι η Ευρώπη επιθυμεί ισχυρούς διατλαντικούς δεσμούς, ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα παραμείνουν εταίρος και σύμμαχος της Ευρώπης, αλλά ότι η Ευρώπη οφείλει να προσαρμοστεί στις νέες πραγματικότητες, καθώς δεν αποτελεί πλέον το κύριο επίκεντρο ενδιαφέροντος της Ουάσιγκτον.
Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ άσκησε πρόσφατα κριτική στους συμμάχους του ΝΑΤΟ για την περιορισμένη στήριξή τους στη σύγκρουση με το Ιράν, με τον ίδιο να αναφέρει ότι εξετάζει σοβαρά το ενδεχόμενο αποχώρησης από τη Συμμαχία και να δηλώνει στην βρετανική εφημερίδα The Telegraph την 1η Απριλίου ότι το αίτημά του για συνδρομή στα Στενά του Ορμούζ αποτέλεσε ένα τεστ το οποίο οι σύμμαχοι δεν πέρασαν.
