Η Κίνα, η χώρα που κάποτε τιμωρούσε την απόφαση μιας οικογένειας να αποκτήσει δεύτερο παιδί, σήμερα εκλιπαρεί τον πληθυσμό της να τεκνοποιήσει. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι από το 2026, θα καλύπτει πλήρως τα ιατρικά έξοδα τοκετού, σε μια πρωτοφανή πολιτική στροφή, που όμως έρχεται πολύ αργά για να διορθώσει τις ιστορικές συνέπειες δεκαετιών κρατικής παρέμβασης στη δημογραφία.
Παράλληλα, οι τοπικές αρχές επιδοτούν διαδικασίες εξωσωματικής γονιμοποίησης με ποσά έως και 10.000 γουάν, και 3.000 γουάν για τεχνητή γονιμοποίηση. Την ίδια στιγμή, από την 1η Ιανουαρίου, τα προφυλακτικά και τα αντισυλληπτικά υπάγονται ξανά σε ΦΠΑ 13%, καταργώντας μια φορολογική απαλλαγή που ίσχυε από το 1993.
Αυτές οι κινήσεις, ωστόσο, δεν αντιμετωπίζουν το πραγματικό πρόβλημα, δηλαδή τη μετατροπή της αντίληψης της κοινωνίας για τα παιδιά, που μετά από δεκαετίες κρατικής καθοδήγησης, από προτεραιότητα θεωρούνται οικονομικό βάρος.
Τα επίσημα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Η συνολική πληθυσμιακή βάση της Κίνας μειώθηκε για τρίτη συνεχόμενη χρονιά, φτάνοντας τα 1,408 δισεκατομμύρια το 2024, με πτώση κατά 1,39 εκατομμύρια άτομα. Αν και ο αριθμός γεννήσεων αυξήθηκε ελαφρά σε 9,54 εκατομμύρια το 2024 από 9,02 εκατομμύρια το 2023, οι θάνατοι ήταν περισσότεροι (10,93 εκατ.)
Το ποσοστό γεννήσεων ανά 1.000 κατοίκους αυξήθηκε ελάχιστα σε 6,77, παραμένοντας πολύ κάτω από τα επίπεδα αντικατάστασης πληθυσμού. Οι γεννήσεις έχουν μειωθεί δραματικά από τα τέλη της πολιτικής του ενός παιδιού: στις αρχές της δεκαετίας του 2010 υπήρχαν σχεδόν 18-19 εκατομμύρια γεννήσεις ετησίως, πολύ πάνω από τα σημερινά επίπεδα.
Προβλέψεις του ΟΗΕ δείχνουν ότι αυτή η πτωτική τάση πιθανώς θα συνεχιστεί. Ο ετήσιος αριθμός γεννήσεων στην Κίνα αναμένεται να πέσει σε μόλις 6,1 εκατομμύρια έως το 2054, σύμφωνα με τις επικρατούσες δημογραφικές εκτιμήσεις , χωρίς σημαντική ανάκαμψη.
Αιτίες της αποτυχίας των πολιτικών υπερ-κινήτρων
Η κληρονομιά της πολιτικής του ενός παιδιού
Η διαβόητη πολιτική του ενός παιδιού που εφαρμόστηκε από το 1980 έως το 2015 όχι μόνο απέτυχε να ελέγξει το πλεόνασμα πληθυσμού, όπως αρχικά σχεδιάστηκε, αλλά διαμόρφωσε κοινωνικές αντιλήψεις που σήμερα αποθαρρύνουν τους νέους από το να ξεκινήσουν οικογένεια.
Για γενιές, τα παιδιά γίνονταν αντιληπτά ως οικονομικό βάρος, εμπόδιο στην καριέρα των γονέων και πιθανή πηγή ευθύνης σε μια χώρα με υψηλό ανταγωνισμό και αυξημένο κόστος ζωής.
Αυτό το συλλογικό ψυχολογικό υπόβαθρο δεν διαγράφεται με φοροαπαλλαγές ή επιδοτήσεις. Για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, το κράτος δίδασκε στους πολίτες του ότι τα πολλά παιδιά είναι πρόβλημα, τα αδέλφια είναι περιττή πολυτέλεια, η γονεϊκότητα είναι εμπόδιο στην πρόοδο.
Οι οικογένειες τιμωρήθηκαν, διασύρθηκαν ή πιέστηκαν. Οι εξαναγκαστικές αμβλώσεις και στειρώσεις παρουσιάστηκαν ως κρατικά επιτεύγματα. Το αποτέλεσμα ήταν μια κοινωνία που εσωτερίκευσε την ιδέα ότι το παιδί δεν είναι φυσική προέκταση της ζωής, αλλά επιλογή υψηλού κόστους και ρίσκου.
Απτοί οικονομικοί και κοινωνικοί παράγοντες
Η Κίνα αντιμετωπίζει αύξηση του κόστους στέγασης και εκπαίδευσης, μειωμένο αριθμό γάμων — με μόλις 6,1 εκατομμύρια γάμους το 2024, από 7,68 εκατομμύρια το 2023 — εργασιακή ανασφάλεια και υπερ ανταγωνιστικό περιβάλλον εργασίας που δυσχεραίνουν την απόφαση για παιδί.
Το κόστος στέγασης και εκπαίδευσης, ιδιαίτερα στα αστικά κέντρα, παραμένει αρκετά υψηλό. Περισσότερο για τις γυναίκες, η μητρότητα εξακολουθεί να συνοδεύεται από επαγγελματικές κυρώσεις, παρά τις επίσημες διακηρύξεις περί ισότητας.
Το φάντασμα της γήρανσης
Παράλληλα με τη μείωση των γεννήσεων, η Κίνα γερνά με ταχύ ρυθμό. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το 2024 πάνω από 310 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν 60 ετών και άνω, ή περίπου 22% του συνολικού πληθυσμού. Αυτό σημαίνει ότι ο αριθμός των εργαζομεένων μειώνεται, ενώ η πίεση για υποστήριξη ηλικιωμένων αυξάνεται, μια παραδοξότητα για μια χώρα που στο παρελθόν φοβόταν τον υπερπληθυσμό.
Ακόμα και με πολιτικές όπως επιδοτήσεις για παιδιά έως 3 ετών, φορολογικές ελαφρύνσεις, ελεύθερο τοκετό κ.ά., η κοινωνική κουλτούρα δεν αλλάζει με διατάγματα. Η απόφαση για το παιδί αφορά προσωπικές, οικονομικές και πολιτισμικές επιλογές που δεν μπορούν να αγοραστούν από το κράτος.
Το γεγονός ότι η Κίνα επέβαλε ΦΠΑ 13% σε προφυλακτικά και αντισυλληπτικά θεωρείται από πολλούς αναλυτές μέτρο περισσότερο συμβολικό παρά ουσιαστικό.
Μπορεί μια κοινωνία που έχει εκπαιδευτεί να βλέπει τα παιδιά ως βάρος να αλλάξει νοοτροπία μέσα σε μία ή δύο γενιές; Η απάντηση δεν βρίσκεται στα επιδόματα, αλλά στην ουσιαστική αλλαγή των κοινωνικών δομών: πραγματική στήριξη στην παιδική φροντίδα, εργασιακή ευελιξία για γονείς, κοινωνικά δίκτυα που ενθαρρύνουν τη δημιουργία οικογένειας.
