Το πραγματικό σκάνδαλο του Τσερνόμπιλ δεν είναι η έκρηξη του 1986, αλλά η τεσσαρακονταετής εκστρατεία παραπληροφόρησης που χτίστηκε πάνω σε αυτήν, σύμφωνα με ειδικούς στον τομέα της ενέργειας που μίλησαν στην εφημερίδα The Epoch Times.
Η πυρηνική καταστροφή του Τσερνόμπιλ συνοδεύεται από ευρέως διαδεδομένες αντιλήψεις, σύμφωνα με τις οποίες εκατοντάδες χιλιάδες —ακόμη και εκατομμύρια— άνθρωποι πέθαναν από καρκίνο που προκλήθηκε από την ακτινοβολία, τα οικοσυστήματα καταστράφηκαν και ολόκληρες περιοχές κατέστησαν ακατοίκητες για χιλιετίες.
Η 26η Απριλίου σηματοδότησε την 40ή επέτειο της καταστροφής. Αρκετοί ειδικοί, καθώς και η Γαλλική Ένωση για την Επιστημονική Πληροφόρηση, ένας οργανισμός που υποστηρίζεται από επιστήμονες βραβευμένους με Νόμπελ, προειδοποιούν ότι η συλλογική μνήμη για το γεγονός έχει διαμορφωθεί λιγότερο από επιδημιολογικά δεδομένα και περισσότερο από μια μακροχρόνια αφηγηματική προσπάθεια που στηρίζεται από ιδεολογικά και οικονομικά συμφέροντα.
Οι αντιλήψεις αυτές, όπως σημειώνουν οι ειδικοί, αποτελούν κατάλοιπο μιας σκόπιμης εκστρατείας παραπληροφόρησης που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980 και παραμένει ενεργή μέχρι σήμερα. Τονίζουν ότι οι πραγματικές συνέπειες του ατυχήματος αντιστοιχούν μόνο σε ένα πολύ μικρό μέρος όσων πιστεύει η πλειονότητα των ανθρώπων.
Τεκμηριωμένος απολογισμός υγείας
Τα βασικά ιστορικά στοιχεία προέρχονται από την Επιστημονική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τις Επιπτώσεις της Ατομικής Ακτινοβολίας (United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation – UNSCEAR) και το United Nations Chernobyl Forum, στο οποίο συμμετείχαν διάφοροι οργανισμοί του ΟΗΕ, μεταξύ των οποίων ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, η Παγκόσμια Τράπεζα, καθώς και οι κυβερνήσεις της Λευκορωσίας, της Ρωσίας και της Ουκρανίας.
Η Γαλλική Ένωση για την Επιστημονική Πληροφόρηση ανέφερε στην Epoch Times ότι το προσωπικό του σταθμού και οι πυροσβέστες που εργάστηκαν για την κατάσβεση της πυρκαγιάς δέχθηκαν τις υψηλότερες δόσεις ακτινοβολίας. Από αυτούς, 134 εμφάνισαν οξύ σύνδρομο ακτινοβολίας, 28 πέθαναν μέσα σε τρεις μήνες, ενώ οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους υπέστησαν μόνιμες βλάβες.
Οι περίπου 600.000 «εκκαθαριστές» που κινητοποιήθηκαν για την ασφάλιση της περιοχής δεν υπέστησαν άμεσα αποτελέσματα, αλλά μια επιδημιολογική παρακολούθηση διάρκειας 30 ετών εντόπισε αυξημένα περιστατικά λευχαιμίας, με «περίπου 4.000 άτομα μεταξύ των 600.000 πιο εκτεθειμένων (0,67%)» να αναμένεται να αναπτύξουν τη νόσο.
Σύμφωνα με τη Γαλλική Ένωση για την Επιστημονική Πληροφόρηση, σε αντίθεση με μια ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση, η μεγάλη πλειονότητα αυτών των εκκαθαριστών δεν υπέστη ιατρικές συνέπειες που να συνδέονται με την έκθεσή τους.
Στους τοπικούς πληθυσμούς, η UNSCEAR ανέφερε το 2018 ότι περίπου 20.000 περιπτώσεις καρκίνου του θυρεοειδούς διαγνώστηκαν μεταξύ 1991 και 2015 σε άτομα που ήταν κάτω των 18 ετών την περίοδο του ατυχήματος στην Ουκρανία, τη Λευκορωσία και τις πιο μολυσμένες περιοχές της Ρωσίας. Περίπου το 25% αυτών των περιπτώσεων αποδίδεται στην ιονίζουσα ακτινοβολία, αν και το ποσοστό αυτό έχει μεγάλο εύρος αβεβαιότητας, από 7% έως 50%.
Ωστόσο, σε κύκλους ακτιβιστών κατά της πυρηνικής ενέργειας εξακολουθεί να κυκλοφορεί ένα διαφορετικό νούμερο: σχεδόν ένα εκατομμύριο πρόωροι θάνατοι (985.000) μεταξύ Απριλίου 1986 και τέλους του 2004. Το νούμερο αυτό προέρχεται από έκθεση του 2009 που ανατέθηκε και χρηματοδοτήθηκε από τη μη κυβερνητική οργάνωση Greenpeace, η οποία προειδοποιούσε ότι ο αριθμός των θυμάτων του Τσερνόμπιλ θα συνεχίσει να αυξάνεται τις επόμενες γενιές.
Για τη Γαλλική Ένωση για την Επιστημονική Πληροφόρηση, το νούμερο των 985.000 θανάτων δεν είναι ρεαλιστικό, επισημαίνοντας ότι το ζήτημα έγκειται στη μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε.
Ο εκδότης της έκθεσης που χρηματοδοτήθηκε από τη Greenpeace παραδέχθηκε αργότερα το μεθοδολογικό πρόβλημα. Σε δήλωση της 7ης Νοεμβρίου 2013, συντάκτης του περιοδικού Annals of the New York Academy of Sciences επιβεβαίωσε ότι ο μεταφρασμένος τόμος δεν είχε υποβληθεί σε επίσημη επιστημονική αξιολόγηση ούτε από την Ακαδημία ούτε από οποιονδήποτε άλλο.
Η σύγκρουση συμφερόντων ήταν, σύμφωνα με τον Γάλλο ειδικό ενεργειακής πολιτικής Φαμπιέν Μπουγκλέ (Fabien Bouglé), προφανής, καθώς ο συγγραφέας ήταν επίσης επικεφαλής της Greenpeace στη Ρωσία.
Ένα σύμβολο της ποπ κουλτούρας
Ο λόγος που τα στοιχεία αυτά δεν καταφέρνουν να περιορίσουν τον ευρύτερο φόβο οφείλεται, σύμφωνα με τους ειδικούς, σε μια διαρκή πολιτισμική παραγωγή.
Το Τσερνόμπιλ έχει καταστεί ένα πραγματικό σύμβολο, γύρω από το οποίο έχουν οργανωθεί κώδικες και μια σχεδόν τελετουργική φαντασμαγορία, σύμφωνα με τη Μυρτώ Τριπάθη, μηχανικό πυρηνικής ενέργειας, πρώην διευθύντρια πολιτικής για το κλίμα στο γαλλικό παράρτημα του Παγκόσμιου Συμφώνου των Ηνωμένων Εθνών και νυν πρόεδρο της μη κυβερνητικής οργάνωσης Voices of Nuclear.
Αναφορές επαναλαμβάνονται στη λογοτεχνία, στον κινηματογράφο, σε τηλεοπτικές σειρές, βιντεοπαιχνίδια, κινούμενα σχέδια και κόμικς.
Το πιο ευρέως προβεβλημένο πρόσφατο παράδειγμα είναι η μίνι σειρά «Chernobyl» του HBO, που διανεμήθηκε στο Netflix, την οποία ο Μπουγκλέ χαρακτηρίζει ως το πιο ολοκληρωμένο παράδειγμα «μυθοπλασίας που προκαλεί άγχος» πάνω στο θέμα.
Τον Οκτώβριο του 2025, η γαλλική ταινία «Rembrandt», χρηματοδοτημένη από το Εθνικό Κέντρο Κινηματογράφου της Γαλλίας και με πρωταγωνιστές κορυφαίους ηθοποιούς, αποτέλεσε έναν πλήρη κατάλογο αντιπυρηνικών επιχειρημάτων και έναν ύμνο στον αντιπυρηνισμό, γεγονός που δείχνει πόσο ενεργό παραμένει το ζήτημα.
Το αποτέλεσμα είναι ένα κοινό βαθιά συγκεχυμένο ακόμη και ως προς βασικές έννοιες, όπως το γεγονός ότι η ραδιενέργεια σε χαμηλές δόσεις δεν είναι επικίνδυνη. Όπως εξήγησε η Τριπάθη, η ραδιενέργεια αποτελεί συστατικό στοιχείο της φύσης που μας περιβάλλει, μέρος του φλοιού της Γης, και όλοι οι άνθρωποι είναι σε κάποιο βαθμό ραδιενεργοί.
Αυτό που λείπει από την αντίληψη του κοινού, προσθέτει, είναι η έννοια της κλίμακας. Οι άνθρωποι κατανοούν ότι μπορούν να ζεσταθούν από μια φωτιά αλλά και να υποστούν σοβαρά εγκαύματα· με τη ραδιενέργεια όμως δεν αντιλαμβάνονται τη διαφορά μεταξύ οξείας υπερέκθεσης και φυσικής έκθεσης.
Οι δύο ειδικοί υποστηρίζουν ότι αυτή η ιδεολογική κατασκευή δεν δημιουργήθηκε τυχαία. Πριν από το 1986, σημειώνει ο Μπουγκλέ, τα αντιπυρηνικά κινήματα στις Ηνωμένες Πολιτείες, γύρω από οργανώσεις όπως η Greenpeace, δεν είχαν κάποιο γεγονός-καταλύτη. Το ατύχημα του Three Mile Island το 1979 δεν είχε προκαλέσει θανάτους, ενώ το Τσερνόμπιλ αποτέλεσε σημαντικό επικοινωνιακό όφελος για τις αντιπυρηνικές οργανώσεις.
Η Τριπάθη εκτιμά ότι το δυτικό περιβαλλοντικό κίνημα αντλεί στοιχεία από μαλθουσιανές και αποαναπτυξιακές αντιλήψεις, με σαφείς αντικαπιταλιστικές ρίζες, στο πλαίσιο των οποίων η πυρηνική ενέργεια συνδέεται με την απόρριψη της τεχνολογικής προόδου και της βιομηχανικής ανάπτυξης. Η πυρηνική ενέργεια κατέστη σύμβολο της απόρριψης της βιομηχανικής καταναλωτικής κοινωνίας.
Ένα από τα πιο επίμονα κατάλοιπα αυτής της εκστρατείας είναι οι εικόνες μεταλλάξεων. Η ιδέα ότι η ραδιενέργεια είναι από μόνη της εξαιρετικά επικίνδυνη και ότι προκαλεί τερατώδεις μεταλλάξεις σε ζώα και ανθρώπους είναι καθαρή φαντασία χωρίς επιστημονική ή ιστορική βάση. Η Τριπάθη ανέφερε ότι σε πρόσφατη ραδιοφωνική εκπομπή ακροατής επέμεινε ότι υπήρχαν αγελάδες με πέντε πόδια και παιδιά με παραμορφώσεις, ισχυρισμός που η ίδια απέρριψε ως ψευδή και προϊόν καθαρής παραπληροφόρησης.
Η Γαλλική Ένωση για την Επιστημονική Πληροφόρηση δήλωσε στην Epoch Times ότι ορισμένες ομάδες που αντιτίθενται στην πολιτική πυρηνική ενέργεια διατηρούν και αξιοποιούν τον φόβο που συνδέεται με το ατύχημα για πολιτικούς σκοπούς.
Αφανείς καταστροφές
Οι ειδικοί επισημαίνουν επίσης ότι η υπερβολική εστίαση στο Τσερνόμπιλ έχει επισκιάσει βιομηχανικές καταστροφές διαφορετικής κλίμακας.
Η Τριπάθη υπενθυμίζει ότι 18 μήνες πριν από το Τσερνόμπιλ σημειώθηκε το ατύχημα στο Μποπάλ το 1984, με διαρροή σε εργοστάσιο φυτοφαρμάκων στην Ινδία, που προκάλεσε χιλιάδες άμεσους θανάτους και εκατοντάδες χιλιάδες έμμεσους ή καθυστερημένους θανάτους. Το χαρακτήρισε ως πιθανώς τη σοβαρότερη βιομηχανική καταστροφή στον κόσμο, κατά πολύ μεγαλύτερη από το Τσερνόμπιλ, επισημαίνοντας ότι ελάχιστοι άνθρωποι την γνωρίζουν.
Αντίστοιχα, άλλα μεγάλα ατυχήματα, όπως το Σεβέζο στην Ιταλία ή η έκρηξη στο λιμάνι της Βηρυτού, βρίσκονται στην ίδια τάξη μεγέθους, αλλά το Τσερνόμπιλ αντιμετωπίζεται ως ιδιαίτερη εξαίρεση.
Ο Μπουγκλέ αναφέρθηκε και στην κατάρρευση του φράγματος Μπαντσάο στην Κίνα το 1975, με περισσότερα από 100.000 θύματα, σημειώνοντας ότι επρόκειτο για υδροηλεκτρικό έργο, δηλαδή υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας. Όπως τόνισε, ο τρόπος παραγωγής ενέργειας που έχει προκαλέσει τους περισσότερους άμεσους θανάτους δεν είναι η πυρηνική ενέργεια, αλλά άλλες εγκαταστάσεις που σήμερα θεωρούνται οικολογικές.
Ο άνθρακας, σύμφωνα με τον Μπουγκλέ, προκαλεί καθημερινά θανάτους χωρίς να προσελκύει την ίδια προσοχή, με περίπου 100 θανάτους ανά τεραβατώρα έναντι 0,04 για την πυρηνική ενέργεια.
Η Τριπάθη εκτιμά ότι ο απολογισμός των θανάτων από τον άνθρακα στην Ευρώπη ανέρχεται σε δεκάδες χιλιάδες ετησίως, επισημαίνοντας ότι αυτό δεν αμφισβητείται. Πρόσθεσε ότι τα αιωρούμενα σωματίδια από πολωνικούς σταθμούς άνθρακα φτάνουν έως τη Γαλλία και ότι σήμερα έχουν μεγαλύτερο αντίκτυπο εκεί από ό,τι είχε ποτέ η ραδιενέργεια από το Τσερνόμπιλ.
Η ασυμμετρία στην προσοχή, σύμφωνα με τον Φαμπιέν Μπουγκλέ, είναι δομική και μπορεί να συγκριθεί με την περίπτωση όπου ένα αεροπορικό δυστύχημα κυριαρχεί στα πρωτοσέλιδα, ενώ τα δίκυκλα, που είναι στατιστικά πολύ πιο επικίνδυνα, σπάνια γίνονται είδηση.
Η Τριπάθη σημείωσε επίσης ότι η μεγάλη πλειονότητα των νέων πιστεύει ακόμη και ότι η πυρηνική ενέργεια συμβάλλει στην κλιματική αλλαγή, παρότι αυτό δεν ισχύει. Όπως ανέφερε, υπάρχει σαφές χάσμα μεταξύ αντίληψης και πραγματικότητας.
Η παραμελημένη διάσταση της ασφάλειας
Όπως σημείωσε η Τριπάθη, από το δημόσιο αφήγημα έχει επίσης παραλειφθεί ο μετασχηματισμός στην ασφάλεια που προκάλεσε το Τσερνόμπιλ. Ανέφερε ότι ακόμη και ο ίδιος ο όρος «κουλτούρα ασφάλειας» εμφανίστηκε μετά το ατύχημα και ενσωματώθηκε θεσμικά στην Παγκόσμια Ένωση Διαχειριστών Πυρηνικών Εγκαταστάσεων (World Association of Nuclear Operators – WANO), η οποία χρηματοδοτείται από την ίδια τη βιομηχανία και λειτουργεί χωρίς υπερεθνική εποπτεία.
Η WANO οργανώνει αμοιβαία παρακολούθηση μεταξύ ομοτίμων, με επιτόπιες επιθεωρήσεις και αμοιβαίους ελέγχους. Η Τριπάθη εξήγησε ότι το σύστημα αυτό είναι αξιόπιστο όχι επειδή οι διαχειριστές διαθέτουν ανώτερη ηθική, αλλά επειδή η βιομηχανία έχει κατανοήσει πλήρως ότι ένα ατύχημα, οπουδήποτε στον κόσμο, την επηρεάζει στο σύνολό της.
Αναφερόμενη στο ατύχημα της Φουκουσίμα στην Ιαπωνία το 2011, σημείωσε ότι, παρά το γεγονός ότι δεν προκάλεσε θανάτους που να συνδέονται με την ακτινοβολία, ακόμη και μετά από έναν μεγάλο σεισμό και ένα τσουνάμι που συμβαίνει μία φορά σε χιλιετία, είχε ως αποτέλεσμα να πλήξει καθοριστικά ολόκληρη την παγκόσμια πυρηνική βιομηχανία. Το συμπέρασμα είναι καθησυχαστικό, καθώς δείχνει ότι η ίδια η επιβίωση της βιομηχανίας εξαρτάται από την υποδειγματική λειτουργία της.
Τόνισε επίσης ότι αυτό το ιστορικό έχει σημασία, διότι η πολιτική πυρηνική ενέργεια δεν αποτελεί νέα τεχνολογία. Ανέφερε ότι πρόκειται για έναν κλάδο με 60 έως 80 χρόνια παρουσίας σε παγκόσμιο επίπεδο και με εξαιρετικά εκτεταμένη συσσωρευμένη εμπειρία. Οι τεχνολογίες αυτές, πρόσθεσε, έχουν δοκιμαστεί σε πολύ διαφορετικές συνθήκες, για μεγάλα χρονικά διαστήματα και υπό ποικίλα οργανωτικά και πολιτικά καθεστώτα.
Σύμφωνα με την Τριπάθη, το ιστορικό αυτό καθιστά ακόμη πιο εντυπωσιακή τη δημόσια αντίληψη. Υπογράμμισε ότι το Τσερνόμπιλ παραμένει το μοναδικό ατύχημα πολιτικής πυρηνικής ενέργειας στην ιστορία της πυρηνικής ενέργειας που προκάλεσε άμεσους θανάτους. Ακριβώς επειδή αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση μέσα σε μια κατά τα άλλα μακρά και εκτεταμένη ιστορία, έχει καταστεί το βασικό σημείο αναφοράς για τους αντιπάλους της πυρηνικής ενέργειας και, σε μεγάλο βαθμό, το μοναδικό τους επιχείρημα.
Συγκεκριμένο κόστος
Η αντιπυρηνική στάση στο εσωτερικό του περιβαλλοντικού κινήματος συνιστά δογματική ασυνέπεια για την Τριπάθη. Υποστήριξε ότι δεν μπορεί κάποιος να είναι ειλικρινής περιβαλλοντιστής, πραγματικά αφοσιωμένος στην καταπολέμηση της περιβαλλοντικής ρύπανσης, των επιπτώσεων στην υγεία των πληθυσμών και της κλιματικής αλλαγής, και ταυτόχρονα να συνεχίζει να προωθεί μια αντιπυρηνική ατζέντα, καθώς αυτό τον φέρνει σε πλήρη αντίθεση με όσα λέει η επιστήμη.
Όπως σημείωσε, το πολιτικό κόστος υπήρξε απτό. Διερωτήθηκε πού θα βρισκόταν σήμερα ο κόσμος ως προς τον αντίκτυπο στο κλίμα και στην υγεία από την ατμοσφαιρική ρύπανση, εάν οι δυτικές χώρες είχαν βασιστεί περισσότερο στην πυρηνική ενέργεια. Έθεσε επίσης το ερώτημα αν θα εξακολουθούσαν να λειτουργούν μονάδες άνθρακα και ποιο θα ήταν το επίπεδο ευημερίας πετρελαιοπαραγωγών χωρών όπως η Ρωσία ή το Ιράν, εάν ο κόσμος δεν εξαρτιόταν από αυτές ως αποτέλεσμα της αντιπυρηνικής προπαγάνδας.
Σύμφωνα με την Τριπάθη, η επιμονή αυτής της κατάστασης αποτελεί το πραγματικό σκάνδαλο. Ανέφερε ότι μπορεί να κατανοήσει τον φόβο και τον πανικό που προκλήθηκαν πριν από 40 χρόνια, το 1986, όταν συνέβη το ατύχημα του Τσερνόμπιλ. Όμως, το γεγονός ότι τέσσερις δεκαετίες αργότερα ο δημόσιος λόγος και τα βασικά επιχειρήματα παραμένουν ακριβώς τα ίδια, με τα ίδια ψευδή στοιχεία, παραπέμπει σε μια σχεδόν μεσαιωνική δεισιδαιμονία, η οποία αγνοεί τα αποδεδειγμένα δεδομένα και τη συσσωρευμένη εμπειρία.
Καταλήγοντας, τόνισε ότι εξακολουθεί να υπάρχει ένα φαινόμενο παγκόσμιας παραπληροφόρησης γύρω από το Τσερνόμπιλ, το οποίο έχει λάβει διαστάσεις αστικού μύθου σε πλανητικό επίπεδο.
