Η υψηλή ραπτική, που στα ιταλικά ονομάζεται «alta moda», συνδιαλέγεται με την Αναγέννηση, τον Μανιερισμό και το πρώιμο Μπαρόκ, καθώς εντυπωσιακά ενδυματολογικά σύνολα συνυπάρχουν με ιστορικά έργα τέχνης σε πλούσια σκηνικά, στην έκθεση «Από την Αναγέννηση στην πασαρέλα: Οι διαχρονικοί ιταλικοί οίκοι» («Renaissance to Runway: The Enduring Italian Houses») που φιλοξενεί το Μουσείο Τέχνης του Κλήβελαντ (CMA) έως την 1η Φεβρουαρίου 2026.
Στην έκθεση παρουσιάζονται περίπου 80 σύνολα και ενδύματα και 40 κοσμήματα από τον 20ό και 21ο αιώνα, παράλληλα με έργα τέχνης της ιταλικής Αναγέννησης από τη μόνιμη συλλογή του Μουσείου, που περιλαμβάνουν εικαστικά, διακοσμητικά και υφαντικά κομμάτια από το 1400 έως τις αρχές του 1600.
Οι δημιουργίες διάσημων οίκων της μόδας και των κοσμημάτων — Armani, Buccellati, Bvlgari, Ferragamo, Pucci, Valentino και Versace — συνδιαλέγονται με έργα τέχνης παλαιών δασκάλων όπως ο Bronzino και ο Veronese. Αν και αυτά τα ρούχα και τα αξεσουάρ δεν είναι άμεσα εμπνευσμένα από συγκεκριμένα έργα τέχνης, οι ιταλικοί οίκοι έχουν διατηρήσει την παράδοση της δημιουργικότητας, της χειροτεχνίας, της εφευρετικότητας και της ομορφιάς. Ο επιμελητής της έκθεσης, Νταρνέλ-Τζαμάλ Λίσμπυ, τους συνδέει με την κοινωνία και την πολιτική της Αναγέννησης:
«Πάνω από 500 χρόνια πριν, οι οικογένειες ή ‘οίκοι’ που κυβερνούσαν τα κράτη της ιταλικής χερσονήσου, όπως οι Μέδικοι στη Φλωρεντία και οι Σφόρτσα στο Μιλάνο, χρησιμοποιούσαν τη μόδα ως μορφή εξουσίας και επιρροής, από το να υπαγορεύουν τη μόδα μέσω του ρουχισμού που απαθανάτιζαν οι καλλιτέχνες στα πορτρέτα έως τον έλεγχο της παραγωγής υφασμάτων ως μορφή νομίσματος».
Σκηνές από την πασαρέλα
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά εκθέματα που παρουσιάζονται είναι η «Προσωπογραφία κυρίας» (περ. 1555), του μανιεριστή ζωγράφου Άνιολο Μπρονζίνο, αυλικού ζωγράφου του ισχυρού Φλωρεντινού ηγεμόνα Κόζιμο Α΄ των Μεδίκων, δίπλα στο οποίο έχει τοποθετηθεί ένα σύνολο από τη φθινοπωρινή κολεξιόν 2015 της Αλμπέρτα Φερρέττι. Ο πίνακας απεικονίζει μια άγνωστη γυναίκα που πιθανότατα είχε σχέση με την αυλή των Μεδίκων.
Η χρήση ενός απλού φόντου από τον Μπροντζίνο αναδεικνύει τα εκλεπτυσμένα ρούχα του μοντέλου του, τα οποία δείχνουν την κομψότητα, τον πλούτο και την κοινωνική της θέση. Η γυναίκα φοράει ένα λινό, λεπτοκεντημένο γιακά. Μέρος του υφάσματος είναι διακοσμημένο με δαντέλα, όπως και οι μανσέτες της. Στη συλλογή που παρουσίασε το φθινόπωρο του 2015, η Φερρέττι αναφέρθηκε ρητά στην ιταλική αναγεννησιακή μόδα. Το Μουσείο του Κλήβελαντ σημειώνει: «Η δαντέλα που τονίζεται γύρω από τη μπλούζα αυτού του συνόλου παραπέμπει στην εξέλιξη των δαντελένιων γιακάδων, ιδιαίτερα στη γυναικεία μόδα, από τα partlets στα ruffs, κατά τη διάρκεια του 16ου αιώνα».
Το λευκό βραδινό φόρεμα του Νικόλα Μπρονιάνο, φορεμένο με φτερά, από την Εαρινή συλλογή του 2024, παραπέμπει ευθέως στα φτερά των αγγέλων όπως αποτυπώνονται στη δυτική χριστιανική τέχνη. Στον «Ευαγγελισμό» του Βερονέζε (περ. 1580) ο Αρχάγγελος Γαβριήλ ανακοινώνει στην Παναγία ότι θα γεννήσει τον γιο του Θεού, ενώ το Άγιο Πνεύμα με τη μορφή λευκού περιστεριού, διακρίνεται πάνω από το κεφάλι της.
Βασιλικά υφάσματα
Ένα από τα εκθέματα είναι και ένα βενετσιάνικο επιτραχήλιο από μεταξωτό βελούδο του 1575-1600 περίπου. Εκείνη την εποχή, οι νόμοι της πόλης απαιτούσαν από ορισμένους αξιωματούχους να φορούν συγκεκριμένα χρώματα. Ο υψηλόβαθμος κυβερνητικός αξιωματούχος, γνωστός ως προκουράτορας, είχε την υποχρέωση να φοράει κόκκινο επιτραχήλιο. Αυτό που βρίσκεται στο Μουσείο του Κλήβελαντ είναι ένα σπάνιο σωζόμενο δείγμα ενός ολόκληρου, άκοπου υφαντού. Η γραμμή στο κέντρο ορίζει το σημείο κοπής προκειμένου να φτιαχτούν δύο κομμάτια. Το περίτεχνο μοτίβο του υφάσματος σχηματίζεται από το μακρύτερο πέλος του.
Τα ιδιαίτερα ακριβά βελούδα υφαίνονταν με μεταλλικό νήμα και αποτελούσαν υψηλά σύμβολα κύρους. Η έκθεση περιλαμβάνει ένα κομμάτι υφάσματος, πιθανόν από την πλάτη ενός φελονίου, εκκλησιαστικού ενδύματος χωρίς μανίκια. Αυτό το μεταξωτό βελούδο, που περιέχει χρυσό μεταλλικό νήμα, χρονολογείται περί τα 1450-1500. Όπως και τα πιο σύγχρονα ρούχα της έκθεσης, και εδώ είναι φανερή η προσοχή στη λεπτομέρεια. Έχει πλούσιο, προεξέχον πέλος και μοτίβο με μεγάλα ρόδια, που ήταν της μόδας εκείνη την περίοδο.
Τα κοσμήματα
Ο πολυτελής ιταλικός οίκος κοσμημάτων Buccellati ιδρύθηκε το 1919 από τον Μάριο Μπουτσέλλατι, και οι απόγονοί του εξακολουθούν να ασχολούνται με την επιχείρηση. Η κληρονομιά του οίκου διατηρεί τις σχεδιαστικές αρχές του, οι οποίες αντλούσαν έμπνευση από το στυλ και τις τεχνικές των χρυσοχόων της Αναγέννησης. Η καρφίτσα-μενταγιόν Violante του 2007 είναι κατασκευασμένη από αμέθυστο, χρυσό σε διάφορα χρώματα και διαμάντια.
Το Μουσείο εξηγεί ότι «η αυστηρή συμμετρία της τοποθέτησης των διαμαντιών ανάγεται στις προσόψεις των αναγεννησιακών παλατιών, διευρύνοντας το φάσμα των αναφορών που έχουν ερμηνεύσει οι ιταλικοί οίκοι μόδας και σχεδιαστές».
Εκτός από τα λαμπερά νήματα και τους πολύτιμους λίθους, η έκθεση φιλοξενεί και ένα χρυσό παπούτσι. Το πέδιλο-κόσμημα (Jewel Sandal) του οίκου Ferragamo παρουσιάστηκε στη Φθινοπωρινή συλλογή του 2023. Αποτελεί μια αναφορά σε ένα παλαιότερο σανδάλι που είχε δημιουργήσει ο ιδρυτής της εταιρείας, Σαλβατόρε Φερράγκαμο, για έναν Αμερικανό πελάτη το 1956. Του είχε ανατεθεί να δημιουργήσει ένα σανδάλι από 18 καράτια χρυσό. Το σχέδιό του περιελάμβανε ένα λουλούδι που έμοιαζε με αμπέλι χαραγμένο στη φτέρνα και στους ιμάντες, που θύμιζε διακοσμητικά θέματα της αναγεννησιακής τέχνης. Ήταν γοητευμένος από την ιταλική αναγεννησιακή τέχνη και συχνά αντλούσε έμπνευση από εκείνη την περίοδο.
Ο Μαξιμίλιαν Ντέιβις, ο σημερινός διευθυντής του δημιουργικού τμήματος της Ferragamo, δημιούργησε το πέδιλο-κόσμημα όχι από πολύτιμο μέταλλο, αλλά από δέρμα. Το Μουσείο του Κλήβελαντ το χαρακτήρισε «τόσο άνετο όσο απαιτεί η σύγχρονη μόδα, και ταυτόχρονα τόσο κομψό όσο και το αρχικό σχέδιο».
Η συνύπαρξη της σύγχρονης ιταλικής μόδας με την τέχνη του 15ου-17ου αιώνα από την ιταλική χερσόνησο αποκαλύπτει μια θεμελιώδη συνέχεια μιας συγκεκριμένης, ιδιαίτερα ιταλικής αισθητικής. Τα υφάσματα και οι φιγούρες στα ιστορικά έργα τέχνης ζωντανεύουν χάρη στα σύνολα και τα κοσμήματα που είναι εμπνευσμένα από την εκείνη την εποχή, με αποτέλεσμα τα μεν να απηχούν τα δε, ενισχύοντας την εντύπωση. Η απίστευτη αισθητική και δεξιοτεχνία των συνόλων από τον κόσμο της μόδας επιβεβαιώνει την άποψη ότι τέτοια αντικείμενα ανήκουν σε μουσεία, δείχνοντας «πως η μόδα αποτελεί δίαυλο για την κατανόηση των αντίστοιχων πολιτισμών διαχρονικά», όπως υποστηρίζει ο Ντ. Τζ. Λίσμπυ.
Η έκθεση «Από την Αναγέννηση στην πασαρέλα: Οι διαχρονικοί ιταλικοί οίκοι» στο Μουσείο Τέχνης του Κλήβελαντ, στις ΗΠΑ, θα διαρκέσει έως την 1η Φεβρουαρίου 2026. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε το clevelandart.org.
Η Μισέλ Πλάστρικ είναι σύμβουλος τέχνης και ζει στη Νέα Υόρκη. Γράφει για μια σειρά θεμάτων, όπως ιστορία της τέχνης, αγορά τέχνης, μουσεία, εκθέσεις τέχνης και ειδικές εκθέσεις.
