Τον 17ο αιώνα, ο εφευρετικός Ολλανδός φιλόσοφος Μπαρούχ Σπινόζα (1632-1677) βρέθηκε σε ένα σταυροδρόμι. Την εποχή εκείνη, ο κόσμος σπαρασσόταν από τις δημόσιες διαμάχες μεταξύ πίστης και επιστήμης. Αν και γεννημένος Εβραίος, ο Σπινόζα απομακρύνθηκε από το θρήσκευμα των γονιών του, αναζητώντας ευρύτερη γνώση. Παρόλο που ποτέ δεν έχασε την πίστη του στον Θεό, δεν ήθελε να υποκύψει σε θεσμούς που θεωρούσε διεφθαρμένους.
Η σχέση του με τη θρησκευτική πίστη τον οδήγησε τελικά να χαράξει μια τρίτη πορεία, γεμάτη προκλητικές θέσεις. Η γνώση του Θεού, ισχυριζόταν, ήταν προσβάσιμη σε όλους, παντού. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν να κατανοήσει κανείς τι σήμαινε πραγματικά η γνώση.
Επιχειρηματίας, κατασκευαστής φακών, φιλόσοφος
Ο γεννημένος στο Άμστερνταμ Σπινόζα ανήκε σε μια εύπορη οικογένεια Σεφαραδιτών Εβραίων εμπόρων που είχαν διαφύγει από την Πορτογαλική Ιερά Εξέταση. Στην παιδική του ηλικία έλαβε την παραδοσιακή εβραϊκή εκπαίδευση βασισμένη στην Τορά, την οποία μελέτησε και μετέφρασε υπό την καθοδήγηση των δασκάλων του.
Όταν ο μεγαλύτερος αδελφός του πέθανε νέος, ο πατέρας του Σπινόζα τον προσέλαβε για να τον βοηθά στη διαχείριση της οικογενειακής επιχείρησης. Πιθανότατα εγκατέλειψε το σχολείο στα 14, αν και συνέχισε να μελετά ανεξάρτητα. Όταν μεγάλωσε και μπορούσε να συχνάζει σε πνευματικούς κύκλους πέρα από την εβραϊκή του κοινότητα, ο Σπινόζα εγκατέλειψε το πρόγραμμα σπουδών της παιδικής του ηλικίας και προτίμησε πιο φιλελεύθερες μελέτες. Έμαθε λατινικά και εξερεύνησε νέες φιλοσοφικές παραδόσεις, συμπεριλαμβανομένου του αθεϊσμού. Αγαπούσε επίσης τη γεωμετρία, τα μαθηματικά και την οπτική.
Στα 24 του, παρέκαμψε την εξουσία της τοπικής του συναγωγής για να αποφύγει την αποπληρωμή των χρεών του αποθανόντος πατέρα του, και καταδικάστηκε δημοσίως. Εκτός από τις φερόμενες νομικές παραβάσεις, το διάταγμα του 1656 ανέφερε επίσης «αποτρόπαιες αιρέσεις», διατάσσοντας ότι «κανείς δεν πρέπει να επικοινωνεί με τον [Σπινόζα] προφορικά ή γραπτά, να του δείχνει οποιαδήποτε εύνοια ή να διαβάζει οτιδήποτε έχει συνθέσει ή γράψει». Εκείνη την εποχή, ο Σπινόζα δεν είχε δημοσιεύσει κανένα από τα σημαντικά του έργα.
Η εξορία τον σημάδεψε. Αποσύρθηκε από τον κόσμο και ζούσε μια μετρημένη, μοναχική ζωή, ζώντας από την εργασία του ως λειαντής γυαλιών, ενώ παράλληλα ανέπτυσσε σιωπηλά φιλόδοξα πνευματικά έργα. Η ποιότητα των φακών του προσέλκυσε διακεκριμένους Ευρωπαίους επιστήμονες. Σπούδασε φιλοσοφία σποραδικά σε διάφορα ολλανδικά πανεπιστήμια. Παρά τις συχνές προσκλήσεις να γίνει καθηγητής φιλοσοφίας, ο Σπινόζα αρνιόταν να εισέλθει στον ακαδημαϊκό κόσμο. Αν και συχνά ένιωθε μοναξιά, η ανεξαρτησία του του επέτρεπε να εργάζεται ακριβώς όπως ήθελε.
Παρά τις οικονομικές και συναισθηματικές δυσκολίες, το πνεύμα του παρέμεινε οξύ. Ένα από τα δύο έργα που τύπωσε όσο ζούσε υποσχόταν να απελευθερώσει τους αναγνώστες από τις δεισιδαιμονίες και τις εκκλησιαστικές αρχές. Τέτοιες τολμηρές δηλώσεις μείωσαν ακόμα περισσότερο τη δημοτικότητά του μεταξύ των οπαδών της ορθόδοξης θρησκευτικής πίστης.
Ωστόσο, παρά τις υποψίες των Εβραίων συγχρόνων του, ο Σπινόζα δεν ασπάστηκε ποτέ τον αθεϊσμό. Όπως έγραψε στο ίδιο κείμενο, τον απασχολούσαν οι «παρανοήσεις που […] εξακολουθούν να παραμορφώνουν την αντίληψή μας για τη θρησκεία». Η πίστη του στον Θεό δεν κλονίστηκε, αντίθετα, συχνά έγραφε για θεολόγους. Ακόμη και τα μη θεολογικά του έργα βασίζονταν σε βιβλικές ερμηνείες. Απλώς επέλεξε να πάρει τα θέματα της πίστης στα χέρια του, ελπίζοντας να παρακάμψει αυτά που θεωρούσε άκαμπτα και παραπλανητικά δόγματα.
Το πιο σημαντικό κείμενο του Σπινόζα δημοσιεύθηκε το 1677, λίγο μετά τον θάνατό του. Με τίτλο «Ηθική», το πεντάτομο έργο εφάρμοζε γεωμετρικές αρχές σε ηθικά, ψυχολογικά και θεολογικά ζητήματα. Ο Θεός, υποστήριζε ο Σπινόζα, ήταν μια μοναδική άπειρη ουσία. Ο φιλόσοφος πρότεινε περαιτέρω ότι κάθε υλικό αντικείμενο ήταν μια από τις αμέτρητες εκφράσεις αυτής της θεϊκής ουσίας. Με την πρώτη ματιά, ένα δέντρο μπορεί να μοιάζει με μια ανεξάρτητη οντότητα. Τα κλαδιά και οι ρίζες του ορίζουν τα όριά του και το διακρίνουν από το έδαφος και τα άλλα πράγματα γύρω του. Αλλά για τον φιλόσοφο, αυτή ήταν μια ψευδής εντύπωση. Η πραγματική ουσία του δέντρου ήταν, για αυτόν, η ίδια θεϊκή ουσία του Δημιουργού του.
Ο Θεός του Σπινόζα σχεδίασε και κατεύθυνε τα πάντα. Στο ντετερμινιστικό του πλαίσιο, η ανθρώπινη βούληση δεν υπήρχε. Το μόνο που μπορούσε να κάνει ένας άνθρωπος ήταν να κατανοήσει και να αποδεχτεί την αναγκαιότητα.
Ο ατίθασος αναζητητής της αλήθειας πέθανε σε ηλικία 44 ετών, πιθανώς από φυματίωση που επιδεινώθηκε από την τακτική έκθεση σε επιβλαβή σκόνη από αλεσμένο γυαλί. Σήμερα, θεωρείται ένας από τους πιο τολμηρούς και πρωτότυπους φιλοσόφους της πρόσφατης ιστορίας, κυρίως επειδή πίστευε ότι η αληθινή γνώση του Θεού ήταν προσβάσιμη σε όλους, οπουδήποτε, αρκεί να προχωρούσε κανείς διαδοχικά σε τρία επίπεδα γνώσης.
Φανταστική γνώση
Το πρώτο επίπεδο γνώσης του Σπινόζα είναι η φαντασία. Αυτή είναι η χαμηλότερη και λιγότερο επαρκής μορφή γνώσης. Για αυτόν, «φαντασία» σήμαινε γνώμη που διαμορφωνόταν μέσω της εμπειρίας ή, όπως την όρισε σε μια πραγματεία για το θέμα, «αντίληψη που προκύπτει από την απλή εμπειρία». Η φαντασία αποτελείται από εικόνες και υποθέσεις που προέρχονται από αισθητηριακές αντιλήψεις.
Ο Σπινόζα χρησιμοποίησε το παράδειγμα του σχήματος της γης. Όταν κοιτάζουμε μακριά, το έδαφος φαίνεται επίπεδο και ο οπτικός ορίζοντας απότομος, ενώ ο ουρανός μοιάζει με θόλο. Από αυτές τις οπτικές πληροφορίες, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ή να «φανταστούμε» ότι η γη είναι επίπεδη. Δεν θα σκεφτόμασταν ότι θα μπορούσε να έχει διαφορετικό σχήμα, επειδή η όραση από μόνη της δεν μας δίνει αρκετά στοιχεία για να καταλήξουμε σε αυτό το συμπέρασμα.
Ο Σπινόζα πίστευε επίσης ότι η φανταστική γνώση περιελάμβανε και τις «φήμες», έναν όρο που περιγράφει κληρονομικές και ανεξερεύνητες απόψεις. Πίστευε ότι η φανταστική γνώση ήταν η πιο φυσική προοπτική της πραγματικότητας. Για τον ίδιο, το χαρακτηριστικό της ήταν η απουσία αμφιβολίας. Όπως έγραψε στην ίδια πραγματεία, «Από φήμες γνωρίζω την ημέρα της γέννησής μου, την καταγωγή μου και άλλα θέματα για τα οποία δεν έχω ποτέ αμφιβολία». Όσο «δεν έχουμε αντιφατικά στοιχεία» σχετικά με μια άποψη, πρότεινε, η φανταστική γνώση παραμένει η πιο αξιόπιστη επιλογή. Γι’ αυτό τη θεωρούσε ως την τυπική οπτική της ανθρωπότητας για τον κόσμο. Δεν γεννιόμαστε με πλήρως ανεπτυγμένη διάνοια. Απουσίᾳ της, τα μόνα που έχουμε είναι οι αισθήσεις μας.
Το γεγονός ότι γεννιόμαστε με μια κυρίως φανταστική προοπτική για τον κόσμο δεν σήμαινε για τον Σπινόζα ότι δεν πρέπει ποτέ να την υπερβούμε. Αν σταματούσαμε στη φαντασία, πρότεινε, θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε τον κόσμο μόνο ως μια τυχαία συλλογή εμφανίσεων. Αυτή η στοιχειώδης κατανόηση θα απέκλειε την απελευθερωτική ευδαιμονία που, κατά τη γνώμη του, μπορεί να προσφέρει η αληθινή γνώση. Θεωρούσε τον κόσμο ως ένα τέλεια ταξινομημένο σύνολο με θεϊκή φύση, του οποίου την αληθινή ουσία μόνο ο νους μπορεί να αρχίσει να κατανοεί.
Διανοητική γνώση
Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις ελλείψεις της γνώσης που προερχόταν από τις αισθήσεις, ο Σπινόζα ήθελε να βρει μια καλύτερη, πιο αξιόπιστη εναλλακτική λύση. Όπως οι περισσότεροι φιλόσοφοι, αναζητούσε την πιο ακριβή γνώση του κόσμου.
Το πρώτο του βήμα ήταν να στρέψει την προσοχή του στις λογικές δυνάμεις του νου. Η λογική τού έλεγε ότι η εμπειρία παρήγαγε λανθασμένες αξιώσεις για τον κόσμο. Κοιτάζοντας προς τα κάτω σε μια λίμνη, το πρόσωπο ενός ατόμου παραμορφώνεται, αν και η λογική υποδηλώνει ότι το πρόσωπο δεν άλλαξε καθόλου. Κοιτάζοντας τον έναστρο ουρανό βλέπουμε ένα στρώμα από μικροσκοπικά φώτα, ενώ στην πραγματικότητα αυτά τα ουράνια σώματα είναι τεράστια και πιο απομακρυσμένα από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε. Το ζήτημα είναι πιο περίπλοκο, αλλά η βασική θέση του Σπινόζα ήταν ότι ο νους μπορεί να κατανοήσει περισσότερα πράγματα και με καλύτερο τρόπο από τη φαντασία.
Πράγματι, όσο περισσότερο ο νους αποκτά νέες ιδέες μέσω της λογικής, «τόσο καλύτερα κατανοεί τη δική του δύναμη και την τάξη της φύσης». Μια καλύτερη κατανόηση του κόσμου θα μπορούσε να μας παρέχει και μια καλύτερη κατανόηση της τέλεια τακτοποιημένης φύσης του, πρότεινε ο Σπινόζα.
Ωστόσο, δεν πίστευε ότι η λογική αρκούσε. Και αυτή βασιζόταν σε εικόνες. Ο νους, πίστευε, ενεργοποιούνταν μόνο για να διαψεύσει απόψεις και υποθέσεις που προέρχονταν από την εμπειρία. Δεν μπορούσε να αφήσει τη γνώση εξ ολοκλήρου στη φαντασία, αλλά ούτε και στη λογική. Χρειαζόταν και ένα τρίτο βήμα.
Διαισθητική γνώση
Το τελευταίο σκαλοπάτι στη σκάλα της γνώσης του Σπινόζα είναι η διαίσθηση, την οποία όρισε ως «την αντίληψη που προκύπτει όταν ένα πράγμα γίνεται αντιληπτό αποκλειστικά μέσω της ουσίας του». Ο Σπινόζα υποστήριξε ότι επειδή τα δημιουργημένα πράγματα ήταν αναπόσπαστα μέρη του Δημιουργού, ήταν επίσης, στην ουσία, ο Δημιουργός. Μόλις άρχισε να διαβλέπει αυτή την αλήθεια μέσω του νου, μπόρεσε να προχωρήσει στο να τη συλλογιστεί χωρίς τη μεσολάβηση ιδεών.
Η διαίσθηση δεν εκτυλισσόταν με λέξεις, εικόνες ή έννοιες, αλλά με άμεση και απόλυτη συνειδητοποίηση, όπως η γνώση του Θεού για τον εαυτό Του και τη Δημιουργία Του.
Με άλλα λόγια, ο Σπινόζα δεν έβλεπε καμία διαφορά μεταξύ της διαισθητικής αντίληψης της ουσίας ενός αντικειμένου — για παράδειγμα, ενός δέντρου ή ενός ατόμου — και της διαισθητικής αντίληψης της ουσίας του Θεού. Όπως το έθεσε ο ίδιος, «στο βαθμό που ο νους μας γνωρίζει τον εαυτό του και το σώμα υπό μια μορφή αιωνιότητας, έχει αναγκαστικά γνώση του Θεού και γνωρίζει ότι βρίσκεται στον Θεό και συλλαμβάνεται μέσω του Θεού».
Αξιοποιώντας τη δύναμη της διαίσθησης, ο Σπινόζα πίστευε ότι οι άνθρωποι μπορούσαν να συμμετέχουν συνειδητά στην αιώνια φύση του θείου. Το σώμα αποσυντίθεται, όπως και όλα τα αντικείμενα που διεγείρουν τη φαντασία. Ωστόσο, πίστευε ότι όσο ζούμε, ο νους μας μπορεί να γνωρίζει πλήρως την τελειότητα του Θεού. Η μετατόπιση της προοπτικής μας από τις εικόνες στις ιδέες και τελικά στις ουσίες μπορεί να μας επιτρέψει να δούμε τον εαυτό μας ως ένα με τον Θεό.
Για τον Σπινόζα, το να γνωρίζει οποιοδήποτε μέρος της δημιουργίας ήταν το ίδιο με το να γνωρίζει τον Θεό, καθώς ο Θεός του ήταν πάντα παρών σε όλα. Μέσα από αυτή τη διαισθητική γνώση, ο φιλόσοφος ήλπιζε να βιώσει την ευδαιμονία, έστω και για μια στιγμή.
Σε μια εισαγωγή του 1910 σε ένα από τα μικρότερα έργα του Σπινόζα, ο καθηγητής φιλοσοφίας Αβραάμ Γουλφ περιέγραψε τη διαισθητική γνώση ως «διανοητική αγάπη για τον Θεό». Αυτή η αγάπη ήταν αποκλειστικά για το άτομο που τη βίωνε, εξ ου και η διανοητική της ποιότητα. Ωστόσο, ο Σπινόζα ήταν απόλυτα θετικός σχετικά με την καθολικότητα της διαίσθησης. Αν και διανοητική, αυτή η αγάπη ήταν προσβάσιμη σε όλους.
Παρόλο που ο Σπινόζα κατηγορήθηκε για αίρεση και αθεϊσμό, δεν έχασε ποτέ από τα μάτια του αυτό που είχε μεγαλύτερη σημασία για αυτόν: την ευκαιρία να γνωρίσει τον κόσμο σε όλη του τη θεϊκή μεγαλοπρέπεια.
Του Leo Salvatore
