Ένας ισχυρισμός που κυκλοφορεί ευρέως στις Ηνωμένες Πολιτείες υποστηρίζει ότι το Κεντάκυ απέδειξε ήδη πως η καθιέρωση της ισόποσης συνεπιμέλειας μπορεί να μειώσει θεαματικά τα διαζύγια. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλούνται οι υποστηρικτές της μεταρρύθμισης, από το 2016 έως το 2023 το ποσοστό διαζυγίων στην πολιτεία μειώθηκε κατά 25% περίπου, έναντι πτώσης της τάξης του 18% στο σύνολο των ΗΠΑ.
Οι αριθμοί δεν είναι επινοημένοι. Προέρχονται από ανάλυση του National Center for Family & Marriage Research του Πανεπιστημίου Bowling Green και παρουσιάστηκαν εκτενώς από τη Wall Street Journal. Η χρονική σύμπτωση είναι πράγματι εντυπωσιακή: το 2018 το Κεντάκι έγινε η πρώτη αμερικανική πολιτεία που θέσπισε ως αφετηρία των δικαστικών αποφάσεων την κοινή επιμέλεια και τον κατά προσέγγιση ίσο χρόνο ανατροφής του παιδιού από τους δύο γονείς.
Ωστόσο, το ζήτημα είναι πιο σύνθετο από την απλή σύγκριση δύο ποσοστών. Η νομοθεσία δεν αφορά άμεσα το δικαίωμα ενός συζύγου να ζητήσει διαζύγιο ούτε δυσκολεύει τυπικά τη λύση του γάμου. Αλλάζει κυρίως το τι συμβαίνει μετά τον χωρισμό, όταν υπάρχουν παιδιά: ποιος θα έχει την επιμέλεια, πού θα μένουν τα παιδιά και πόσο χρόνο θα περνούν με κάθε γονέα.
Το ερώτημα, επομένως, αφορά και στο αν μειώθηκαν τα διαζύγια εξαιτίας της νομοθεσίας, αν οι οικογένειες έγιναν πραγματικά σταθερότερες και αν το νέο σύστημα υπηρετεί σε όλες τις περιπτώσεις το συμφέρον των παιδιών.
Τι ακριβώς άλλαξε στο Κεντάκυ
Το νομοσχέδιο HB 528 εγκρίθηκε με συντριπτική πλειοψηφία το 2018. Πέρασε από τη Βουλή της πολιτείας αρχικά με 83 ψήφους έναντι μίας και από τη Γερουσία ομόφωνα, ενώ υπεγράφη από τον κυβερνήτη στις 26 Απριλίου 2018. Τέθηκε σε ισχύ στις 14 Ιουλίου του ίδιου έτους.
Μέχρι τότε, όπως συμβαίνει σε μεγάλο μέρος των ΗΠΑ, ο δικαστής είχε τη διακριτική ευχέρεια να αποφασίσει ποιος γονέας θα παρείχε τον βασικό τόπο κατοικίας του παιδιού και ποιος θα περιοριζόταν σε επισκέψεις, συχνά κάθε δεύτερο σαββατοκύριακο.
Ο νέος νόμος αντέστρεψε την αφετηρία. Το δικαστήριο ξεκινά πλέον από ένα μαχητό τεκμήριο ότι η κοινή επιμέλεια και ο ισότιμα κατανεμημένος γονικός χρόνος εξυπηρετούν το συμφέρον του παιδιού. «Μαχητό τεκμήριο» σημαίνει ότι η ρύθμιση δεν εφαρμόζεται υποχρεωτικά σε κάθε οικογένεια. Ένας γονέας μπορεί να παρουσιάσει στοιχεία που δείχνουν ότι η ισότιμη κατανομή δεν είναι ασφαλής ή λειτουργική.
Ο δικαστής εξακολουθεί να εξετάζει τις επιθυμίες των γονέων και, αναλόγως της ηλικίας, του παιδιού, τις σχέσεις του παιδιού με κάθε γονέα, την προσαρμογή του στο σχολείο και στην κοινότητά του, τη σωματική και ψυχική υγεία των εμπλεκομένων, τα κίνητρα των ενηλίκων και τυχόν περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας. Εάν κρίνει ότι το 50/50 δεν είναι κατάλληλο, οφείλει να διαμορφώσει πρόγραμμα που μεγιστοποιεί, στο μέτρο του δυνατού, τον χρόνο του παιδιού με κάθε γονέα χωρίς να διακυβεύεται η ευημερία του.
Επομένως, η νομοθεσία δεν επιβάλλει μηχανικά να αλλάζει ένα παιδί σπίτι κάθε επτά ημέρες. Επιβάλλει, όμως, ένα νέο σημείο εκκίνησης: κανένας κατάλληλος γονέας δεν θεωρείται εκ των προτέρων δευτερεύων.
Η μείωση των διαζυγίων είναι πραγματική
Σύμφωνα με την ανάλυση που επικαλέστηκε η «Wall Street Journal», ο δείκτης διαζυγίων στο Κεντάκυ μειώθηκε κατά περίπου 25% μεταξύ 2016 και 2023, ενώ η αντίστοιχη εθνική μείωση υπολογίστηκε περίπου στο 18%. Ο συγκεκριμένος δείκτης μετρά τον αριθμό των γυναικών που δήλωσαν ότι πήραν διαζύγιο μέσα στους προηγούμενους δώδεκα μήνες ανά 1.000 παντρεμένες γυναίκες, δηλαδή εξετάζει κυρίως τον πληθυσμό που βρίσκεται πραγματικά «σε κίνδυνο» διαζυγίου.
Τα επίσημα διοικητικά στοιχεία του αμερικανικού Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC) δίνουν παρόμοια, αν και όχι απολύτως ταυτόσημη εικόνα. Με βάση τον ακαθάριστο δείκτη διαζυγίων ανά 1.000 κατοίκους, το Κεντάκυ υποχώρησε από 3,8 διαζύγια το 2016 σε 2,9 το 2023, δηλαδή κατά περίπου 24%. Σε εθνικό επίπεδο ο αντίστοιχος δείκτης μειώθηκε από 3,0 σε 2,4, δηλαδή περίπου κατά 20%.
Η απόκλιση μεταξύ 25% και 24%, ή μεταξύ 18% και 20%, δεν αποτελεί αντίφαση. Προκύπτει από τη χρήση διαφορετικών δεικτών, διαφορετικών πληθυσμιακών βάσεων και διαφορετικών μεθόδων συλλογής στοιχείων. Το CDC χρησιμοποιεί διαζύγια ανά 1.000 κατοίκους και δεν διαθέτει πλήρη δεδομένα από όλες τις πολιτείες, ενώ το Bowling Green χρησιμοποιεί στοιχεία της American Community Survey και επικεντρώνεται στις παντρεμένες γυναίκες.
Η ουσία, πάντως, δεν αλλάζει: τα διαζύγια στο Κεντάκυ μειώθηκαν ταχύτερα από τον εθνικό μέσο όρο κατά την περίοδο που ακολούθησε τη μεταρρύθμιση.
Το επιχείρημα των υποστηρικτών
Οι υποστηρικτές της συνεπιμέλειας θεωρούν ότι η αλλαγή μείωσε ένα από τα ισχυρότερα κίνητρα σύγκρουσης μέσα σε ένα διαζύγιο: τον φόβο ότι ο ένας γονέας θα χάσει ουσιαστικά τα παιδιά του.
Στο προηγούμενο σύστημα, υποστηρίζουν, η διαδικασία μπορούσε να λειτουργήσει σαν αγώνας με έναν νικητή και έναν ηττημένο. Ο γονέας που κέρδιζε την κύρια επιμέλεια διατηρούσε την καθημερινή σχέση με τα παιδιά, ενώ ο άλλος κινδύνευε να περιοριστεί στον ρόλο του επισκέπτη. Η προοπτική αυτή ενίσχυε τη δικαστική αντιπαράθεση, τις αλληλοκατηγορίες και την προσπάθεια κάθε πλευράς να παρουσιάσει την άλλη ως ακατάλληλη.
Με την ισότιμη συνεπιμέλεια ως αφετηρία, οι δύο γονείς γνωρίζουν ότι θα παραμείνουν παρόντες. Η προσδοκία αυτή μπορεί να μειώσει τον φόβο, να διευκολύνει τις εξωδικαστικές συμφωνίες και να περιορίσει την ανάγκη για έναν σκληρό δικαστικό πόλεμο.
Ορισμένοι υποστηρικτές προχωρούν ακόμη περισσότερο, λέγοντας ότι ορισμένα ζευγάρια επιλέγουν να προσπαθήσουν περισσότερο να επιδιορθώσουν τον γάμο τους, όταν αντιλαμβάνονται ότι ένας χωρισμός δεν θα τους απαλλάξει από την ανάγκη της συνεχούς συνεργασίας. Ακόμη και μετά το διαζύγιο, θα πρέπει να συνεννοούνται για το σχολείο, την υγεία, τις διακοπές, τις δραστηριότητες και τις καθημερινές ανάγκες των παιδιών.
Υπάρχει επίσης το επιχείρημα της ισότητας. Η παραδοσιακή πρακτική που θεωρούσε σχεδόν αυτονόητο ότι η μητέρα θα αναλάμβανε το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινής φροντίδας συχνά απομάκρυνε τον πατέρα από τη ζωή των παιδιών. Παράλληλα, όμως, φόρτωνε στη μητέρα δυσανάλογο βάρος, περιορίζοντας τον χρόνο και τις επαγγελματικές της δυνατότητες. Η πραγματική ισότητα, σύμφωνα με αυτή την άποψη, δεν σημαίνει μόνο ίσα δικαιώματα, αλλά και ίσες υποχρεώσεις.
Τι δείχνουν οι έρευνες για τα παιδιά
Η διεθνής επιστημονική βιβλιογραφία προσφέρει αρκετές ενδείξεις ότι η ουσιαστική παρουσία και των δύο γονέων μπορεί να ωφελήσει τα παιδιά μετά τον χωρισμό.
Συστηματική ανασκόπηση 39 μελετών που δημοσιεύθηκε το 2023 διαπίστωσε ότι τα παιδιά που ζούσαν σε ακέραιες οικογένειες παρουσίαζαν συνολικά τα καλύτερα αποτελέσματα. Ωστόσο, στο 75% των μελετών τα παιδιά σε καθεστώς κοινής φυσικής επιμέλειας είχαν ίσα ή καλύτερα αποτελέσματα από εκείνα που ζούσαν κυρίως με έναν γονέα. Τα παιδιά της αποκλειστικής επιμέλειας έτειναν να έχουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες, πιθανώς επειδή διέθεταν λιγότερους οικονομικούς, κοινωνικούς και συναισθηματικούς πόρους από τον γονέα με τον οποίο δεν ζούσαν.
Παλαιότερη μετα-ανάλυση είχε επίσης διαπιστώσει καλύτερη συναισθηματική και συμπεριφορική προσαρμογή, μεγαλύτερη αυτοεκτίμηση και καλύτερες οικογενειακές σχέσεις στα παιδιά κοινής επιμέλειας σε σύγκριση με την αποκλειστική επιμέλεια.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η μαθηματική κατανομή του χρόνου αποτελεί από μόνη της θεραπεία. Νεότερες μελέτες δείχνουν ότι καθοριστικός παράγοντας είναι η ποιότητα της συνεργασίας των γονέων. Σε γερμανική μελέτη, η καλύτερη ψυχική υγεία των παιδιών που ζούσαν και με τους δύο γονείς εξηγούνταν σε μεγάλο βαθμό από την υποστηρικτική συν-γονεϊκότητα. Σε άλλη μελέτη, οι διαφορές μεταξύ κοινής και αποκλειστικής επιμέλειας εξαφανίστηκαν όταν οι ερευνητές συνυπολόγισαν την ποιότητα των σχέσεων γονέα και παιδιού.
Με απλά λόγια, δεν αρκεί το παιδί να περνά ακριβώς 182 ημέρες στο ένα σπίτι και 183 στο άλλο. Σημασία έχει τι συμβαίνει μέσα στα δύο σπίτια, αν υπάρχει σταθερότητα, αν οι γονείς επικοινωνούν και αν το παιδί αισθάνεται ελεύθερο να αγαπά και τους δύο χωρίς να μετατρέπεται σε αγγελιοφόρο ή όπλο της μεταξύ τους σύγκρουσης.
Γιατί η λέξη «αποδείχθηκε» είναι υπερβολική
Η χρονική ακολουθία είναι ισχυρή: πρώτα ψηφίστηκε ο νόμος και στη συνέχεια το Κεντάκυ κατέγραψε μεγαλύτερη πτώση διαζυγίων από τον εθνικό μέσο όρο. Αυτό καθιστά εύλογη την υπόθεση ότι η μεταρρύθμιση συνέβαλε στη μείωση.
Δεν αποτελεί, όμως, από μόνο του επιστημονική απόδειξη αιτιότητας.
Τα διαζύγια μειώνονταν ήδη παντού στις ΗΠΑ πριν από το 2018. Το 2016, ο εθνικός δείκτης διαζυγίων είχε φτάσει σε χαμηλό περίπου τεσσάρων δεκαετιών. Οι Αμερικανοί παντρεύονται αργότερα, τα νεότερα ζευγάρια είναι συχνά περισσότερο μορφωμένα και οικονομικά σταθερά πριν παντρευτούν, ενώ ένα μεγαλύτερο ποσοστό ασταθών σχέσεων παραμένει στο στάδιο της συγκατοίκησης και δεν καταγράφεται ποτέ ως γάμος ή διαζύγιο. (Bowling Green State University)
Η περίοδος περιλαμβάνει επίσης την πανδημία του 2020, που επηρέασε δικαστήρια, δημόσιες υπηρεσίες και οικογενειακές αποφάσεις σε ολόκληρη τη χώρα. Το γεγονός ότι ο δείκτης του Κεντάκυ συνέχισε να βρίσκεται χαμηλά και μετά την πανδημία ενισχύει το ενδιαφέρον του ευρήματος, αλλά δεν εξαλείφει την ανάγκη για πιο αυστηρή συγκριτική μελέτη.
Η επιστημονική βιβλιογραφία για παλαιότερες μεταρρυθμίσεις κοινής επιμέλειας δεν καταλήγει πάντοτε σε μείωση των διαζυγίων. Ο οικονομολόγος Μάρτιν Χάλλα, εξετάζοντας τη διαφορετική χρονική εφαρμογή νόμων κοινής επιμέλειας στις αμερικανικές πολιτείες, βρήκε αύξηση των γάμων και της γεννητικότητας, αλλά και αύξηση των διαζυγίων μεταξύ μεγαλύτερων σε ηλικία ζευγαριών. Παράλληλα, κατέγραψε μείωση της ενδοοικογενειακής βίας και των αυτοκτονιών των ανδρών. Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι νόμοι επιμέλειας μπορούν πράγματι να αλλάξουν τις ισορροπίες μέσα στον γάμο, χωρίς όμως η επίδρασή τους να είναι απλή ή ομοιόμορφη.
Συνεπώς, το Κεντάκυ αποτελεί σοβαρή ένδειξη, όχι ακόμη οριστική απόδειξη. Για να αποδειχθεί αιτιώδης σχέση θα χρειαζόταν σύγκριση με παρόμοιες πολιτείες που δεν άλλαξαν τη νομοθεσία τους, εξέταση των τάσεων πριν και μετά τον νόμο, καθώς και έλεγχος παραγόντων όπως η ηλικία, το εισόδημα, η ανεργία, η εκπαίδευση, η γεννητικότητα και η σύνθεση του πληθυσμού.
Η σοβαρότερη ένσταση: Η ενδοοικογενειακή βία
Το πιο ισχυρό επιχείρημα των πολέμιων του νόμου δεν αφορά τις συνηθισμένες οικογένειες, αλλά τις επικίνδυνες εξαιρέσεις.
Ο νόμος του Κεντάκυ προβλέπει ότι όταν έχει εκδοθεί δικαστική εντολή προστασίας από ενδοοικογενειακή βία σε βάρος ενός γονέα, το τεκμήριο της ισότιμης επιμέλειας δεν εφαρμόζεται. Το δικαστήριο οφείλει να εξετάζει την ασφάλεια των παιδιών και των δύο γονέων.
Οι οργανώσεις υποστήριξης θυμάτων απαντούν ότι μεγάλο μέρος της κακοποίησης δεν συνοδεύεται από ήδη εκδοθείσα δικαστική απόφαση. Η ψυχολογική βία, ο εξαναγκαστικός έλεγχος, οι απειλές και η οικονομική κακοποίηση είναι δύσκολο να αποδειχθούν, ιδιαίτερα στα πρώτα στάδια μιας δικαστικής διαμάχης.
Κατά την άποψή τους, το τεκμήριο 50/50 μπορεί να μεταφέρει το βάρος στον κακοποιημένο γονέα, ο οποίος καλείται να αποδείξει γιατί η κοινή επιμέλεια είναι επικίνδυνη. Η «Wall Street Journal» παρουσίασε καταγγελίες μητέρων που υποστήριξαν ότι δικαστήρια διατήρησαν ισότιμο χρόνο ακόμη και όταν υπήρχαν σοβαρές κατηγορίες βίας. Οι συγκεκριμένες περιπτώσεις δεν αρκούν για να αξιολογηθεί ολόκληρο το σύστημα, αποκαλύπτουν όμως το είδος του κινδύνου που φοβούνται οι επικριτές.
Η έρευνα για οικογένειες με επίμονη, μακροχρόνια και ιδιαίτερα έντονη σύγκρουση είναι επίσης πιο επιφυλακτική. Ανασκόπηση έντεκα μελετών διαπίστωσε ότι η αυξημένη κοινή ανατροφή μπορούσε να συνδέεται με χειρότερη προσαρμογή των παιδιών όταν η σοβαρή σύγκρουση συνεχιζόταν για χρόνια μετά το διαζύγιο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε διαφωνία αποκλείει τη συνεπιμέλεια. Οι περισσότεροι χωρισμοί περιλαμβάνουν κάποια περίοδο έντασης. Άλλο, όμως, η προσωρινή πικρία και άλλο η βία, ο εκφοβισμός, η συστηματική υπονόμευση και η χρήση του παιδιού ως μέσου εκδίκησης.
Το οικονομικό ζήτημα και η διατροφή
Ένα ακόμη πεδίο αντιπαράθεσης είναι η διατροφή των παιδιών. Όσο περισσότερο χρόνο περνά ένα παιδί με έναν γονέα τόσο περισσότερα καθημερινά έξοδα αναλαμβάνει εκείνος. Είναι επομένως λογικό το ύψος της χρηματικής διατροφής να λαμβάνει υπ’ όψιν τον πραγματικό χρόνο φροντίδας.
Το Κεντάκυ θέσπισε το 2024 ειδική πίστωση γονικού χρόνου, μέσω της οποίας η υποχρέωση διατροφής μπορεί να μειώνεται σταδιακά όταν ο υπόχρεος γονέας φροντίζει το παιδί για τουλάχιστον 88 ημέρες τον χρόνο. Στην ακριβώς ισότιμη κατανομή, ο γονέας με το υψηλότερο εισόδημα παραμένει συνήθως υπόχρεος, αλλά λαμβάνεται υπ’ όψιν το γεγονός ότι καλύπτει άμεσα σημαντικό μέρος των εξόδων.
Οι υποστηρικτές θεωρούν άδικο ένας γονέας που στεγάζει, ταΐζει και μετακινεί το παιδί τις μισές ημέρες του χρόνου να πληρώνει σαν να το βλέπει μόνο δύο σαββατοκύριακα τον μήνα.
Οι επικριτές φοβούνται ότι η οικονομική μείωση μπορεί να ωθήσει ορισμένους γονείς να ζητούν περισσότερο χρόνο όχι επειδή επιθυμούν πραγματικά να φροντίζουν το παιδί, αλλά για να περιορίσουν τη διατροφή. Έρευνα για τα οικονομικά κίνητρα που δημιουργούν οι διαφορετικοί πολιτειακοί κανόνες διατροφής διαπίστωσε ότι, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, ισχυρά οικονομικά κίνητρα υπέρ της κοινής επιμέλειας μπορεί να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία και στην ανάπτυξη ορισμένων παιδιών. Η ίδια μελέτη, πάντως, δεν βρήκε επίδραση αυτών των οικονομικών κινήτρων στην πιθανότητα διαζυγίου.
Υπάρχει επίσης μία σημαντική χρονική λεπτομέρεια: η σημερινή ρύθμιση διατροφής του Κεντάκυ τέθηκε σε ισχύ το 2024, μετά τη λήξη της περιόδου 2016-2023 στην οποία βασίζεται ο ισχυρισμός περί μείωσης των διαζυγίων. Επομένως, δεν μπορεί να εξηγήσει την καταγεγραμμένη πτώση αυτής της επταετίας, αν και μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά των γονέων στο μέλλον.
Τι πραγματικά μας διδάσκει το Κεντάκυ
Η εμπειρία του Κεντάκυ δεν αποδεικνύει ότι ένα υποχρεωτικό 50/50 αποτελεί λύση για κάθε οικογένεια. Ούτε αποδεικνύει ότι κάθε μείωση των διαζυγίων είναι αυτομάτως θετική. Ένας γάμος που διατηρείται επειδή οι σύζυγοι αποκατέστησαν τη σχέση τους είναι διαφορετικός από έναν γάμο που διατηρείται επειδή κάποιος φοβάται τι θα συμβεί στα παιδιά αν φύγει.
Δείχνει, όμως, κάτι σημαντικό: οι κανόνες που διέπουν τη ζωή μετά τον χωρισμό επηρεάζουν τη συμπεριφορά πριν και κατά τη διάρκεια του διαζυγίου. Όταν το κράτος αντιμετωπίζει και τους δύο κατάλληλους γονείς ως ισότιμους, μειώνει τον φόβο της απώλειας των παιδιών και ενδέχεται να περιορίζει τις συγκρούσεις που γεννά το σύστημα του «νικητή και του ηττημένου».
Τα διαθέσιμα στοιχεία επιτρέπουν να ειπωθεί ότι η κοινή επιμέλεια, σε οικογένειες χωρίς βία και με γονείς ικανούς να συνεργαστούν, συνδέεται συχνά με καλύτερη διατήρηση των σχέσεων των παιδιών και με τους δύο γονείς. Επιτρέπουν επίσης την εύλογη υπόθεση ότι η μεταρρύθμιση συνέβαλε στη μεγαλύτερη πτώση των διαζυγίων στο Κεντάκυ.
Δεν επιτρέπουν ακόμη να ειπωθεί ότι αυτό «αποδείχθηκε» οριστικά ή ότι ο νόμος εξηγεί ολόκληρη τη διαφορά.
Η πιο συνετή κατεύθυνση βρίσκεται πιθανώς ανάμεσα στις δύο ακραίες θέσεις. Ούτε αυτόματη αποκλειστική επιμέλεια στον έναν γονέα ούτε τυφλή εφαρμογή του 50/50 ανεξάρτητα από τις συνθήκες. Η ισότιμη παρουσία και των δύο γονέων μπορεί να αποτελεί τη βασική αφετηρία, αλλά χρειάζονται αποτελεσματικοί μηχανισμοί εντοπισμού της βίας, ουσιαστική ακρόαση των παιδιών, ευελιξία για τις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε οικογένειας και δικαστές που δεν αντιμετωπίζουν το τεκμήριο ως άκαμπτη εντολή.
Το πραγματικό δίδαγμα του Κεντάκυ δεν είναι ότι όλα τα παιδιά πρέπει να μοιράζονται με ακρίβεια στη μέση. Είναι ότι όταν ένας γάμος τελειώνει, δεν πρέπει να τελειώνει μαζί του και η γονεϊκή σχέση ενός κατάλληλου πατέρα ή μιας κατάλληλης μητέρας με το παιδί τους.
