Το 1545, σε ένα κόκκινο βουνό των Άνδεων, κοντά στη σημερινή πόλη Ποτοσί της Βολιβίας, έγινε μια από τις πιο καθοριστικές ανακαλύψεις της παγκόσμιας οικονομικής ιστορίας. Το βουνό λεγόταν Σούμαχ Όρκο [Sumaj Orcko], «όμορφο βουνό» στη γλώσσα κέτσουα. Οι Ισπανοί θα το ονόμαζαν αργότερα Cerro Rico – «Πλούσιο Βουνό». Η Γεωλογική Υπηρεσία των ΗΠΑ το περιγράφει ως το μεγαλύτερο κοίτασμα αργύρου στον κόσμο, ένα μεταλλευτικό σύμπλεγμα που εξορύσσεται αδιάκοπα από τον 16ο αιώνα.
Η ανακάλυψη δεν έγινε από κάποιον Ισπανό αξιωματούχο, αλλά, σύμφωνα με την παράδοση, από τον ιθαγενή Ντιέγκο Γκουάλπα, ο οποίος διηγήθηκε αργότερα ότι βρήκε χώμα πλούσιο σε μετάλλευμα στο βουνό. Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου σημειώνει ότι η ανακάλυψη του Ποτοσί το 1545 ήταν «ζήτημα τύχης», αλλά συνέβη μια εποχή όπου η Ευρώπη και η Ασία διψούσαν για πολύτιμα μέταλλα.
Από εκείνη τη στιγμή, το Cerro Rico [Θέρρο Ρίκο] δεν ήταν πια απλώς ένα βουνό. Έγινε μηχανή: μια μηχανή πλούτου, αυτοκρατορίας, παγκόσμιου εμπορίου, πληθωρισμού και θανάτου.
Η πόλη που έγινε κέντρο του κόσμου
Το Ποτοσί γεννήθηκε απότομα, σαν να ξεπήδησε από τη γη μαζί με το ασήμι. Μέσα σε λίγες δεκαετίες από την ανακάλυψη, η πόλη ξεπέρασε τους 150.000 κατοίκους και, περίπου στα μέσα του 17ου αιώνα, έφθασε τους 160.000, σύμφωνα με την Encyclopaedia Britannica. Για τα μέτρα της εποχής, αυτό ήταν ασύλληπτο. Το Ποτοσί δεν ήταν απλώς μια μεγάλη πόλη της Αμερικής· ήταν από τις μεγάλες πόλεις του κόσμου.
Στους δρόμους του συναντούσε κανείς Ισπανούς αξιωματούχους, εμπόρους, ιερείς, τεχνίτες, ιθαγενείς εργάτες, Αφρικανούς σκλάβους, μεταφορείς, γυναίκες που πουλούσαν τρόφιμα και υφάσματα, ανθρώπους που ακολουθούσαν το ασήμι όπως άλλοτε οι στρατοί ακολουθούσαν τους βασιλείς. Ο ιστορικός Κρις Λέιν [Kris Lane], στο βιβλίο του Potosí: The Silver City That Changed the World, περιγράφει την πόλη ως έναν κόσμο όπου ιθαγενείς εργάτες, Αφρικανοί σκλάβοι, απλοί κάτοικοι, πλούσιοι έμποροι, ιδιοκτήτες εργαστηρίων και αξιωματούχοι του Στέμματος ζούσαν δίπλα-δίπλα, μέσα σε μια κοινωνία υπερβολής και καταστροφής.
Το Ποτοσί ήταν από τα πρώτα πραγματικά παγκόσμια αστικά κέντρα. Δεν παρήγαγε απλώς ένα προϊόν για τοπική χρήση. Το ασήμι του έφευγε προς τη Σεβίλλη, την Αμβέρσα, τη Γένοβα, τη Μανίλα, την Κίνα. Ένα βουνό στη Βολιβία άρχισε να ρυθμίζει τις τιμές, τα νομίσματα και τις εμπορικές ισορροπίες σε τρεις ηπείρους.
Η αυτοκρατορική μηχανή εξόρυξης
Η ισπανική εξουσία μετέτρεψε το Cerro Rico σε βιομηχανικό σύστημα πριν ακόμα υπάρξει η λέξη «βιομηχανία» με τη σύγχρονη έννοια. Η UNESCO αναφέρει ότι, τον 17ο αιώνα, στο Ποτοσί ζούσαν 160.000 άποικοι και 13.500 ιθαγενείς που αναγκάζονταν να εργάζονται στα ορυχεία με το σύστημα της μίτα – την υποχρεωτική εργασία που επέβαλε η αποικιακή διοίκηση.
Μετά το 1580, το Cerro Rico έφτασε σε πλήρη παραγωγική ισχύ χάρη στην τεχνική πάτιο, μια μέθοδο επεξεργασίας του αργύρου με υδραυλικούς μύλους και υδράργυρο. Η UNESCO καταγράφει είκοσι δύο τεχνητές λίμνες-δεξαμενές, οι οποίες παρείχαν νερό για την κίνηση 140 μύλων που άλεθαν το μετάλλευμα. Το αλεσμένο μετάλλευμα αναμειγνυόταν με υδράργυρο, μετατρεπόταν σε ράβδους, σφραγιζόταν από το Βασιλικό Νομισματοκοπείο και έφευγε για την Ισπανία.
Ήταν ένα θαύμα οργάνωσης και μια τραγωδία ανθρώπινης εκμετάλλευσης. Οι ιθαγενείς κοινότητες πλήρωναν τον φόρο της αυτοκρατορίας όχι μόνο σε χρήμα ή προϊόντα, αλλά σε σώματα. Ο υδράργυρος δηλητηρίαζε το περιβάλλον και τους εργάτες. Οι στοές κατάπιναν ανθρώπους. Το βουνό παρήγαγε πλούτο με ρυθμούς που άλλαξαν την παγκόσμια οικονομία, αλλά ο λογαριασμός πληρωνόταν από εκείνους που δεν τον υπέγραφαν ποτέ.
Το ασήμι που έγινε παγκόσμιο νόμισμα
Το Cerro Rico δεν χρηματοδότησε μόνο την Ισπανία. Χρηματοδότησε τον πρώτο μεγάλο κύκλο παγκοσμιοποίησης. Το ασήμι από το Ποτοσί και τα άλλα ισπανικά μεταλλεία στην Αμερική έμπαινε στα θησαυροφυλάκια της Ευρώπης, πλήρωνε πολέμους, χρέη, μισθοφόρους, πολυτέλειες και εμπορικά ελλείμματα. Από εκεί συνέχιζε το ταξίδι του.
Ένα μέρος του ασημιού πήγαινε προς την Ασία μέσω των γαλεονιών της Μανίλας. Το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης σημειώνει ότι τα γαλεόνια της Μανίλας, γνωστά και ως Nao de China, μετέφεραν πορσελάνη, μετάξι, ελεφαντόδοντο, μπαχαρικά και άλλα κινεζικά και ασιατικά προϊόντα στο Μεξικό με αντάλλαγμα ασήμι από τον Νέο Κόσμο. Υπολογίζεται ότι έως και το ένα τρίτο του ασημιού που εξορυσσόταν στη Νέα Ισπανία και στο Περού κατέληγε στην Άπω Ανατολή
Αυτό είναι το σημείο όπου η ιστορία του Ποτοσί γίνεται παγκόσμια ιστορία. Η Ευρώπη δεν ήταν μόνο ο τελικός αποδέκτης του πλούτου. Συχνά ήταν μεσάζοντας. Η Κίνα, με τη μεγάλη ζήτηση για ασήμι, απορροφούσε τεράστιες ποσότητες μετάλλου. Οι Ισπανοί ήλεγχαν το βουνό, αλλά όχι πλήρως τη μοίρα του ασημιού του.
Η Επανάσταση των Τιμών
Η άφιξη τεράστιων ποσοτήτων αργύρου στην Ευρώπη συνέβαλε σε αυτό που οι ιστορικοί αποκαλούν «Επανάσταση των Τιμών». Η Britannica αναφέρει ότι οι τιμές στην Ευρώπη του 16ου αιώνα αυξήθηκαν, σύμφωνα με έναν υπολογισμό, έξι φορές σε ονομαστικούς όρους και τρεις φορές σε πραγματικούς, μέσα σε μια κοινωνία συνηθισμένη σε πολύ μεγαλύτερη σταθερότητα.
Το ασήμι δεν ήταν η μόνη αιτία. Η αύξηση του πληθυσμού, η ζήτηση σε τρόφιμα, οι νομισματικές υποτιμήσεις και οι πόλεμοι έπαιξαν επίσης ρόλο. Σύγχρονοι οικονομικοί ιστορικοί τονίζουν ότι υπάρχει διαφωνία για το ακριβές βάρος κάθε παράγοντα: οι οικονομολόγοι συχνά δίνουν μεγαλύτερη σημασία στην εισροή πολύτιμων μετάλλων, ενώ αρκετοί ιστορικοί επιμένουν περισσότερο στη δημογραφική αύξηση [8]. (cepr.org)
Όμως το Cerro Rico παραμένει στο κέντρο της εικόνας. Η ίδια η UNESCO συνδέει άμεσα το Ποτοσί με την τεράστια εισαγωγή πολύτιμων μετάλλων στη Σεβίλλη και τις οικονομικές αλλαγές παγκόσμιας σημασίας που προκάλεσε τον 16ο αιώνα. Το βουνό δεν ήταν απλώς ένας τόπος εξόρυξης. Ήταν ένας μοχλός που μετακίνησε το οικονομικό βάρος του κόσμου.
Η κατάρα του πλούτου
Ωστόσο, η Ισπανία δεν μπόρεσε να κρατήσει τον πλούτο που έβγαινε από το Cerro Rico. Το ασήμι περνούσε από τα χέρια της, αλλά δεν ρίζωνε στην οικονομία της. Πήγαινε σε πολέμους στην Ευρώπη, σε πληρωμές τραπεζιτών, σε εισαγωγές προϊόντων που η ίδια δεν παρήγαγε επαρκώς. Αντί να δημιουργήσει μια βαθιά παραγωγική βάση, η αυτοκρατορία συχνά χρησιμοποίησε τον αμερικανικό πλούτο για να συντηρήσει πολιτικές και στρατιωτικές φιλοδοξίες που όλο και ακρίβαιναν.
Η δημοφιλής φράση «η Ισπανία πτώχευσε έξι φορές μεταξύ 1557 και 1696» είναι απλουστευτική. Οι οικονομικοί ιστορικοί Μαουρίσιο Ντρέλιχμαν και Χανς-Γιοάχιμ Φοθ [Mauricio Drelichman, Hans-Joachim Voth] σημειώνουν ότι οι στάσεις πληρωμών του Φιλίππου Β΄ έχουν αποκτήσει σχεδόν μυθική θέση στην ιστορία των κρατικών χρεών. Στη μελέτη τους αναφέρουν ότι τα χρέη του βασιλιά ήταν σε μεγάλο βαθμό βιώσιμα και ότι οι πτωχεύσεις του αντανακλούσαν κυρίως βραχυπρόθεσμες κρίσεις ρευστότητας, όχι απλή αδυναμία πληρωμής.
Αυτό δεν ακυρώνει το παράδοξο. Το κάνει πιο ενδιαφέρον. Η Ισπανία δεν καταστράφηκε επειδή δεν είχε πλούτο. Καταπονήθηκε επειδή είχε πλούτο που μπορούσε να δαπανηθεί γρήγορα, να χρησιμεύσει ως βάση για δάνεια, να προεξοφληθεί, να χαθεί σε πολέμους και να μετατραπεί σε εξάρτηση. Αυτό είναι που οι οικονομολόγοι αργότερα θα ονόμαζαν «κατάρα των πόρων»: η αφθονία φυσικού πλούτου δεν οδηγεί αναγκαστικά σε πραγματική ανάπτυξη, όταν αντικαθιστά την παραγωγή, την καινοτομία, την αποταμίευση και τους υγιείς θεσμούς.
Το Cerro Rico έδωσε στην Ισπανία τα μέσα να γίνει παγκόσμια δύναμη. Αλλά, ταυτόχρονα, της επέτρεψε να αναβάλει τις μεταρρυθμίσεις που θα της χρειάζονταν για να παραμείνει τέτοια.
Το βουνό που συνεχίζει να τρώει ανθρώπους
Σήμερα, σχεδόν πέντε αιώνες μετά την ανακάλυψη, η εξορύξεις στο Cerro Rico συνεχίζονται. Δεν είναι πια η πηγή του παγκόσμιου ασημιού, αλλά παραμένει τόπος εργασίας, κινδύνου και φτώχειας. Το 2014, η UNESCO ενέταξε την πόλη του Ποτοσί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο, λόγω της συνεχιζόμενης και ανεξέλεγκτης εξόρυξης στο Cerro Rico, της αστάθειας και του κινδύνου κατάρρευσης του βουνού.
Οι συνθήκες στα ορυχεία παραμένουν σκληρές. Ρεπορτάζ του The World from PRX το 2014 ανέφερε ότι περίπου 15.000 μεταλλωρύχοι εργάζονταν τότε στο Cerro Rico, με μέση προσδόκιμο ζωής μόλις τα 40 χρόνια, ενώ περίπου δεκατέσσερις εργάτες πέθαιναν κάθε μήνα από ατυχήματα, καταρρεύσεις ή ασθένειες όπως η πυριτίαση.
Το βουνό που κάποτε «έθρεψε» μια αυτοκρατορία μοιάζει σήμερα με σώμα εξαντλημένο. Οι στοές το έχουν τρυπήσει σε τέτοιο βαθμό, ώστε η ίδια η κορυφή του κινδυνεύει. Κάποτε, το Cerro Rico ήταν σύμβολο ατελείωτου πλούτου. Τώρα είναι σύμβολο του τι συμβαίνει όταν ο πλούτος αποσπάται χωρίς μέτρο και χωρίς ευθύνη.
Το μάθημα του Ποτοσί
Η ιστορία του Cerro Rico δεν είναι μόνο ισπανική ούτε μόνο βολιβιανή. Είναι ιστορία για κάθε κοινωνία που πιστεύει ότι ο πλούτος της γης μπορεί να αντικαταστήσει την εργασία, τη σύνεση και τη δικαιοσύνη.
Το Ποτοσί μάς δείχνει ότι ένας θησαυρός μπορεί να φτιάξει πόλεις, στόλους, παλάτια και νομίσματα. Μπορεί να κινήσει εμπόριο από την Αμερική ως την Κίνα και να μεταβάλει τις τιμές σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αλλά δεν μπορεί από μόνος του να καταστήσει υγιή μια κοινωνία. Δεν μπορεί να θεραπεύσει την κακή διακυβέρνηση. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει την παραγωγικότητα. Δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ανθρώπινη θυσία.
Το Cerro Rico έδωσε στην Ισπανία πρόσβαση στον κόσμο. Αλλά αυτός ο κόσμος ήταν πιο περίπλοκος από όσο μπορούσε να ελέγξει. Το ασήμι έφευγε, οι τιμές ανέβαιναν, τα χρέη συσσωρεύονταν, οι πόλεμοι συνεχίζονταν, οι εργάτες πέθαιναν.
Και το βουνό έμενε εκεί — πλούσιο, πληγωμένο, ασταθές.
Η Ισπανία πίστεψε ότι είχε βρει ένα βουνό από χρήμα. Στην πραγματικότητα, είχε βρει μια δοκιμασία. Και όπως συμβαίνει συχνά στην ιστορία, το μέγεθος του δώρου αποκάλυψε το μέγεθος της αδυναμίας.
