Μέχρι τις 4 Μαΐου 2026, η υπόθεση του Αμπάς Αραγτσί δεν διαβάζεται απλώς ως μια διαφωνία προσώπων στο εσωτερικό της κυβέρνησης της Τεχεράνης. Οι αναφορές της 30ής Απριλίου, ότι ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν και ο πρόεδρος της Βουλής Μοχάμεντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ επιδιώκουν την απομάκρυνσή του, ήρθαν αμέσως μετά τον πρώτο γύρο των συνομιλιών στο Ισλαμαμπάντ στις 11-12 Απριλίου, στις οποίες το ίδιο το Πακιστάν ευχαρίστησε την ιρανική ηγεσία για την αποστολή αντιπροσωπείας με επικεφαλής τον Γκαλιμπάφ και με συμμετοχή του Αραγτσί. Δηλαδή, ο υπουργός Εξωτερικών βρέθηκε ταυτόχρονα στο προσκήνιο της διπλωματίας και στο στόχαστρο της εσωτερικής εξουσίας.
Η χρονική σύμπτωση έχει βαρύτητα επειδή το εξωτερικό μέτωπο παραμένει ενεργό και εύθραυστο. Την 1η Μαΐου, ο Ντόναλντ Τραμπ απέρριψε τη νεότερη ιρανική πρόταση για τερματισμό του πολέμου, μίλησε για «διχασμένη» και «ασύνδετη» ηγεσία στην Τεχεράνη και ξεκαθάρισε ότι οι επαφές συνεχίζονται τηλεφωνικά, έπειτα από την ακύρωση αποστολής Αμερικανών απεσταλμένων στο Πακιστάν. Άρα η συζήτηση για τον Αραγτσί δεν γίνεται σε μεταπολεμικό κενό, αλλά στο κέντρο μιας ακόμη ανοιχτής διαπραγμάτευσης με τις ΗΠΑ.
Η κρίση ξεκινά από το ποιος κρατά την εντολή
Το βαθύτερο νόημα της σύγκρουσης είναι θεσμικό και όχι προσωπικό. Η σημερινή ιρανική εικόνα είναι μεταχαμενεϊκή: μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ στον πόλεμο, ο Μοτσταμπά Χαμενεΐ βρίσκεται τυπικά στην κορυφή, αλλά η αποτύπωση της περιόδου δείχνει ότι το επιχειρησιακό βάρος έχει μετακινηθεί σε έναν στενότερο πυρήνα γύρω από το γραφείο του ηγέτη, το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας και τους Φρουρούς της Επανάστασης, οι οποίοι πλέον κυριαρχούν όχι μόνο στη στρατιωτική στρατηγική αλλά και σε κομβικές πολιτικές αποφάσεις.
Αυτό έχει σημασία επειδή το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας δεν είναι μια περιφερειακή δομή, αλλά ο κεντρικός κόμβος όπου συναντιούνται προεδρία, κοινοβούλιο, στρατιωτική ηγεσία, υπουργείο Εξωτερικών, υπηρεσίες ασφαλείας και εκπρόσωποι του ανώτατου ηγέτη. Το Συμβούλιο προεδρεύεται από τον πρόεδρο και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τον πρόεδρο της Βουλής, τον υπουργό Εξωτερικών και τους στρατιωτικούς επικεφαλής. Με άλλα λόγια, όταν ο Πεζεσκιάν, ο Γκαλιμπάφ, ο Αραγτσί και ο Βαχίντι βρίσκονται σε τριβή, η διαμάχη δεν εκτυλίσσεται στην περιφέρεια του συστήματος· εκτυλίσσεται στον ίδιο τον πυρήνα του.
Ο Γκαλιμπάφ από αρχιδιαπραγματευτής σε εσωτερικό παίκτη ισορροπίας
Ο Γκαλιμπάφ είναι το κλειδί για να καταλάβει κανείς αυτήν τη μετατόπιση. Στις αρχές Απριλίου είχε αναδειχθεί σε κεντρικό διαπραγματευτή της Τεχεράνης με την Ουάσιγκτον, ακριβώς επειδή συνδύαζε τρεις ιδιότητες: είναι κοινοβουλευτικός θεσμός, πρώην στέλεχος των Φρουρών και άνθρωπος που μπορούσε να δώσει σήμα συνοχής σε πολλαπλά κέντρα του καθεστώτος. Γι’ αυτό και στη διεθνή κάλυψη των συνομιλιών του Ισλαμαμπάντ εμφανίστηκε ως ο βασικός «μεταφραστής» του ιρανικού συστήματος προς τα έξω.
Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι ότι ο Γκαλιμπάφ δεν βρέθηκε απέναντι στις συνομιλίες, αλλά τις υπερασπίστηκε δημόσια. Σε τηλεοπτική του εμφάνιση παρουσίασε τη διπλωματία ως συνέχεια της σύγκρουσης με άλλα μέσα, την ώρα που δεχόταν σφοδρή επίθεση από ακραίους κύκλους που τον κατηγορούσαν για «προδοσία». Λίγες ημέρες αργότερα, 261 βουλευτές στήριξαν κοινοβουλευτικά την ομάδα των διαπραγματευτών, ενώ βουλευτές που συνδέονται με το στρατόπεδο του Σαΐντ Τζαλίλι αρνήθηκαν να υπογράψουν. Η ρωγμή, λοιπόν, δεν περνά μόνο ανάμεσα σε «πολιτικούς» και «Φρουρούς», αλλά και μέσα στο ίδιο το σκληρό στρατόπεδο.
Ο Αραγτσί ως σημείο σύγκρουσης
Ο Αραγτσί βρίσκεται σήμερα στο μάτι του κυκλώνα επειδή πάνω του συναντιούνται όλες οι αντιφάσεις του συστήματος. Από τη μία πλευρά, οι διαρροές της 30ής Απριλίου τον εμφανίζουν να κινείται σε πλήρη συντονισμό με τον Αχμάντ Βαχίντι, τον σημερινό διοικητή των Φρουρών της Επανάστασης, και χωρίς επαρκή ενημέρωση του Πεζεσκιάν. Από την άλλη, ο ίδιος παραμένει το διεθνώς αναγνωρίσιμο πρόσωπο της ιρανικής διπλωματίας, αυτός που μιλά σε πρωτεύουσες, μεσολαβητές και ξένους υπουργούς. Έτσι, ο Αραγτσί δεν λειτουργεί τόσο ως αιτία της κρίσης όσο ως το σημείο όπου αποκαλύπτεται ποιος δίνει τελικά τη γραμμή.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η σύγκρουση δεν φαίνεται να αφορά καν το αν πρέπει να υπάρξει διαπραγμάτευση, αλλά ποιος θα ορίζει το περιεχόμενο και τη σειρά των θεμάτων. Στις 24 Απριλίου, δημοσιεύτηκε ότι ο Γκαλιμπάφ αποχώρησε από την ηγεσία της διαπραγματευτικής ομάδας έπειτα από επίπληξη, επειδή προσπάθησε να συμπεριλάβει το πυρηνικό ζήτημα στις συνομιλίες με την Ουάσιγκτον. Επιπλέον, μία ημέρα νωρίτερα είχαν υπάρξει αναφορές ότι ένα ταξίδι ιρανικής αντιπροσωπείας στο Ισλαμαμπάντ μπλοκαρίστηκε την τελευταία στιγμή από μήνυμα του στενού κύκλου του Μοτσταμπά Χαμενεΐ, που απέκλειε τη συζήτηση του πυρηνικού. Όμως η επίσημη ιρανική γραμμή, ήδη από τις 12 Απριλίου, έλεγε ότι στο Ισλαμαμπάντ συζητήθηκαν μαζί το Ορμούζ, το πυρηνικό, οι πολεμικές επανορθώσεις, οι κυρώσεις και ο τερματισμός του πολέμου. Το πραγματικό ρήγμα, επομένως, δεν φαίνεται να είναι αν το πυρηνικό συζητείται, αλλά ποιος έχει το δικαίωμα να το ανοίγει, να το παγώνει και να το ιεραρχεί.
Πακιστάν, Ορμούζ και πυρηνικό ως τριπλό μέτωπο τριβής
Η επίσημη ιρανική γραμμή δεν είναι μια απλή άρνηση διαλόγου. Ο Πεζεσκιάν έχει δηλώσει ότι η Τεχεράνη δεν θα μπει σε «επιβεβλημένες» συνομιλίες υπό πίεση, απειλή και αποκλεισμό, αλλά παραμένει ανοιχτή σε μια λογική και σεβαστή οδό επίλυσης διαφορών. Παράλληλα, ο εκπρόσωπος του ιρανικού ΥΠΕΞ επιμένει ότι επίσημος μεσολαβητής παραμένει το Πακιστάν και ότι η αμερικανική πλευρά δεν προσεγγίζει με σοβαρότητα ούτε το πυρηνικό ούτε τις κυρώσεις. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως η ιρανική ηγεσία θέλει διαπραγμάτευση, αλλά όχι διαπραγμάτευση με αμερικανικούς όρους και αμερικανική ατζέντα.
Την ίδια στιγμή, ο Αραγτσί συνεχίζει να λειτουργεί ως η φωνή της Τεχεράνης. Στις 24 Απριλίου, αναμενόταν να ταξιδέψει στο Ισλαμαμπάντ με μικρή ομάδα για νέα φάση επαφών, και την 1η Μαΐου το κρατικό IRNA τον εμφάνιζε να ενημερώνει διαδοχικά τους υπουργούς Εξωτερικών της Τουρκίας, της Αιγύπτου, του Κατάρ, της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράκ και του Αζερμπαϊτζάν, καθώς και την Κάγια Κάλλας, για την ιρανική γραμμή γύρω από τον τερματισμό του πολέμου. Άρα, ακόμη κι αν εσωτερικά αμφισβητείται, εξωτερικά παραμένει λειτουργικά αναγκαίος. Αυτό ακριβώς κάνει την κρίση πιο σύνθετη: ο άνθρωπος που αμφισβητείται στο κέντρο είναι ο ίδιος που συντηρεί το μόνο ανοιχτό διπλωματικό κανάλι του καθεστώτος.
Τι δείχνει αυτή η υπόθεση για την επόμενη μέρα του ιρανικού καθεστώτος
Στις 23 Απριλίου, ο Πεζεσκιάν, ο Αραγτσί και ο Γκαλιμπάφ συντάχθηκαν δημόσια με το μήνυμα του κράτους περί ενότητας, πειθαρχίας και πλήρους υπακοής στην ανώτατη ηγεσία, απορρίπτοντας τους αμερικανικούς ισχυρισμούς περί ρήγματος. Αυτή η δημόσια σκηνοθεσία ενότητας, όμως, συνυπάρχει με μια πραγματική πίεση από την οικονομία και τον χρόνο. Το AP κατέγραψε νέο ιστορικό χαμηλό του ριάλ, αύξηση του πληθωρισμού και άνοδο στις ελλείψεις βασικών εισαγόμενων αγαθών, την ώρα που ο ναυτικός αποκλεισμός των ιρανικών λιμανιών πιέζει τα κρατικά έσοδα και το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ επιβαρύνει ευρύτερα την περιφερειακή και παγκόσμια οικονομία. Με άλλα λόγια, το καθεστώς επιμένει να εμφανίζεται «ως μία ψυχή», αλλά το κοινωνικοοικονομικό κόστος κάνει όλο και δυσκολότερο να παραμείνει η στρατιωτική λογική η μόνη λογική του συστήματος.
Η ουσία, λοιπόν, είναι ότι η κρίση γύρω από τον Αραγτσί είναι επεισόδιο μιας μεγαλύτερης αναδιάταξης. Δεν πρόκειται απλώς για μια παλιά αντιπαράθεση «μετριοπαθών» και «σκληρών». Πρόκειται για αγώνα μέσα στον ίδιο τον συντηρητικό και ασφαλειοκρατικό πυρήνα του καθεστώτος για το ποιος κατέχει το δικαίωμα της διαπραγματευτικής υπογραφής στη μεταχαμενεϊκή εποχή. Αν ο Αραγτσί απομακρυνθεί, το μήνυμα θα είναι ότι η διαπραγμάτευση περνά ακόμη πιο καθαρά στη λογική των Φρουρών και του Βαχίντι. Αν παραμείνει, το πιθανότερο δεν είναι η επιστροφή μιας «πολιτικής κανονικότητας», αλλά η διατήρησή του ως διπλωματικού προσώπου και μιας γραμμής που θα ορίζεται από στενότερο κέντρο γύρω από το Ανώτατο Συμβούλιο, το γραφείο του ηγέτη και τους Φρουρούς. Σε κάθε εκδοχή, η υπόθεση δείχνει ότι στην Τεχεράνη το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο τι θέλει το Ιράν από τις ΗΠΑ, αλλά ποιος νομιμοποιείται να το πει και να το υπογράψει.
