Η σύγχρονη Κίνα βρίσκεται μπροστά σε ένα παράδοξο που απασχολεί ολοένα και περισσότερο αναλυτές, κυβερνήσεις και ακαδημαϊκούς σε ολόκληρο τον κόσμο. Από τη μία πλευρά, η χώρα εμφανίζεται ως μια τεχνολογική, οικονομική και στρατιωτική υπερδύναμη με αυξανόμενη επιρροή. Από την άλλη, η ηγέτης της, ο Σι Τζινπίνγκ, μοιάζει να διεξάγει έναν αδιάκοπο εσωτερικό πόλεμο εναντίον του ίδιου του κρατικού και κομματικού μηχανισμού που κυβερνά τη χώρα.
Οι εκκαθαρίσεις αξιωματούχων, οι συνεχείς έρευνες για διαφθορά, η πειθαρχική επιτήρηση και η ιδεολογική «κάθαρση» έχουν εξελιχθεί σε μόνιμα χαρακτηριστικά της κινεζικής πολιτικής ζωής. Για πολλούς στη Δύση, αυτές οι κινήσεις αποτελούν κυρίως προσπάθεια του Σι να εξουδετερώσει πιθανούς αντιπάλους. Ωστόσο, αυτή η ανάγνωση, αν και εν μέρει σωστή, αποτυγχάνει να εξηγήσει το βαθύτερο πολιτικό σχέδιο που βρίσκεται πίσω από τη στρατηγική του Κινέζου προέδρου.
Ο Σι Τζινπίνγκ δεν επιδιώκει απλώς να κυβερνήσει περισσότερο. Προσπαθεί να ανασχεδιάσει το ίδιο το λειτουργικό σύστημα του κινεζικού κράτους. Ο στόχος του δεν είναι μόνον η δική του πολιτική επιβίωση, αλλά η ιστορική επιβίωση του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας (ΚΚΚ).
Όταν ο Σι ανέλαβε την ηγεσία της Κίνας το 2012, η διαφθορά είχε εξελιχθεί σε δομικό χαρακτηριστικό του κινεζικού συστήματος. Για δεκαετίες, η ραγδαία οικονομική ανάπτυξη συνδυάστηκε με ένα άτυπο κοινωνικό συμβόλαιο. Οι τοπικοί αξιωματούχοι μπορούσαν να πλουτίζουν, αρκεί να διατηρούσαν υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης και πολιτική σταθερότητα.
Αυτό δημιούργησε ένα γιγαντιαίο δίκτυο πελατειακών σχέσεων, εξυπηρετήσεων και παράνομου πλουτισμού. Η διαφθορά δεν περιοριζόταν σε μεμονωμένες περιπτώσεις, είχε ενσωματωθεί στη λειτουργία του κράτους. Η κατάσταση είχε αρχίσει να απειλεί όχι μόνο τη νομιμοποίηση του ΚΚΚ, αλλά και την ίδια την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης.
Ο Σι φαίνεται πως αντιλήφθηκε πολύ νωρίς ότι η μεγαλύτερη απειλή για το Κόμμα δεν προερχόταν από τη Δύση, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τις κοινωνικές εξεγέρσεις. Προερχόταν από την εσωτερική σήψη του ίδιου του συστήματος.
Έτσι, η περίφημη εκστρατεία του κατά της διαφθοράς ξεκίνησε ως ένα τεράστιο εγχείρημα πολιτικής και διοικητικής αναδιοργάνωσης. Εκατομμύρια στελέχη τέθηκαν υπό έρευνα. Ανώτατοι αξιωματούχοι, στρατηγοί, κυβερνήτες επαρχιών και μέλη του Πολιτικού Γραφείου απομακρύνθηκαν ή φυλακίστηκαν.
Ο Σι παρουσίασε αυτή τη διαδικασία ως μάχη κατά τόσο των «τίγρεων» όσο και των «μυγών», δηλαδή κατά τόσο των κορυφαίων διεφθαρμένων στελεχών όσο και της καθημερινής μικροδιαφθοράς.
Σύντομα, όμως, έγινε σαφές ότι το σχέδιο ήταν πολύ ευρύτερο.
Η λογική της «αυτοεπανάστασης»
Ο Σι χρησιμοποιεί πλέον συστηματικά έναν ιδιαίτερο όρο: «αυτοεπανάσταση». Πρόκειται για μια έννοια που συνδυάζει τη λενινιστική πειθαρχία, τη μαοϊκή ιδεολογική κάθαρση και τη σύγχρονη τεχνοκρατική διακυβέρνηση.
Η βασική ιδέα είναι ότι το ΚΚΚ πρέπει να μπορεί να μεταρρυθμίζει και να καθαρίζει τον εαυτό του χωρίς να χρειάζεται εξωτερικούς δημοκρατικούς θεσμούς, ανεξάρτητη δικαιοσύνη ή ελεύθερο Τύπο.
Με άλλα λόγια, ο Σι απορρίπτει ευθέως τη δυτική αντίληψη ότι μόνον η φιλελεύθερη δημοκρατία μπορεί να εξασφαλίσει λογοδοσία και αποτελεσματική διακυβέρνηση. Υποστηρίζει ότι ένα αυταρχικό σύστημα μπορεί να αυτοδιορθώνεται μέσω εσωτερικής πειθαρχίας. Η θεωρία αυτή βασίζεται σε έναν ιστορικό φόβο που διαπερνά τη σκέψη του Σι: την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.
Ο Κινέζος πρόεδρος έχει αναφερθεί επανειλημμένα στη διάλυση της ΕΣΣΔ ως παράδειγμα πολιτικής και ιδεολογικής παρακμής. Κατά την άποψή του, το σοβιετικό καθεστώς κατέρρευσε επειδή το κόμμα έχασε την πίστη στην αποστολή του, αποκόπηκε από την κοινωνία και μετατράπηκε σε μια διεφθαρμένη γραφειοκρατική ελίτ.
Η «αυτοεπανάσταση» είναι μια προσπάθεια να αποφευχθεί μια παρόμοια μοίρα.
Σε αντίθεση με άλλους Κινέζους ηγέτες που διαδέχθηκαν τον Μάο, ο Σι δεν βλέπει το κόμμα ως έναν μηχανισμό που απλώς διευθύνει το κράτος. Το θεωρεί τον πυρήνα της κινεζικής πολιτικής και ιστορικής ύπαρξης. Γι’ αυτό και επιδιώκει να ενισχύσει το ΚΚΚ σε κάθε επίπεδο της κοινωνίας: στις επιχειρήσεις, στα πανεπιστήμια, στον στρατό, στην τεχνολογία, ακόμη και στον πολιτισμό.
Η πειθαρχία δεν αφορά μόνο τη διαφθορά. Αφορά την πολιτική υπακοή, την ιδεολογική καθαρότητα και την απόλυτη ευθυγράμμιση με τις προτεραιότητες του κέντρου. Οι τοπικοί αξιωματούχοι υποχρεούνται να εφαρμόζουν με ακρίβεια τις κατευθύνσεις του Πεκίνου. Οι επιθεωρήσεις έχουν γίνει πιο αυστηρές. Οι μηχανισμοί εποπτείας έχουν επεκταθεί σε ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό.
Η δημιουργία της Εθνικής επιτροπής το 2018 αποτέλεσε κομβικό σημείο αυτής της στρατηγικής. Για πρώτη φορά, το πειθαρχικό σύστημα απέκτησε σχεδόν καθολική διακαιοδοσία πάνω σε όλους τους δημόσιους λειτουργούς. Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: κανείς δεν βρίσκεται εκτός ελέγχου.
Οι εκκαθαρίσεις στον στρατό
Ιδιαίτερη σημασία έχει η εκστρατεία του Σι στον Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό.
Ο κινεζικός στρατός παραδοσιακά λειτουργούσε μέσα από ισχυρά δίκτυα προσωπικών σχέσεων, πατρωνίας και οικονομικών συμφερόντων. Η διαφθορά στις προμήθειες, στις προαγωγές και στη διοίκησης είχε τεράστιες διαστάσεις. Ο Σι θεωρεί ότι ένας διεφθαρμένος στρατός δεν μπορεί να αποτελέσει αξιόπιστο εργαλείο εθνικής ισχύος. ‘Ετσι, προχώρησε σε σαρωτικές εκκαθαρίσεις ανώτατων στρατηγών και στρατιωτικών αξιωματούχων.
Αυτές οι κινήσεις έχουν διττή λειτουργία. Από τη μία, εξασφαλίζουν την προσωπική αφοσίωση του στρατού προς τον ίδιο. Από την άλλη, επιχειρούν να δημιουργήσουν έναν πιο επαγγελματικό και αποτελεσματικό στρατιωτικό μηχανισμό.
Ωστόσο, οι συνεχείς εκκαθαρίσεις δημιουργούν και σοβαρούς κινδύνους. Ένας στρατός που φοβάται την πολιτική τιμωρία μπορεί να γίνει λιγότερο δημιουργικός, πιο γραφειοκρατικός, αποφεύγοντας τις πρωτοβουλίες.
Παρά τις επικρίσεις, υπάρχουν ενδείξεις ότι η εκστρατεία του Σι έχει παράξει απτά αποτελέσματα. Η μικροδιαφθορά έχει περιοριστεί σημαντικά σε σχέση με το παρελθόν, η επίδειξη πλούτου από κρατικούς αξιωματούχους έχει περιοριστεί. Οι πολυτελείς δεξιώσεις και τα ακριβά δώρα που κάποτε χαρακτήριζαν την κινεζική γραφειοκρατία έχουν περικοπεί δραστικά. Παράλληλα, ο ισχυρότερος έλεγχος φαίνεται να έχει βελτιώσει την εφαρμογή ορισμένων πολιτικών.
Στον τομέα του περιβάλλοντος, οι τοπικές κυβερνήσεις εφαρμόζουν πλέον πιο αυστηρά τους περιβαλλοντικούς κανονισμούς. Στην καταπολέμηση της ακραίας φτώχιας, η κεντρική εποπτεία περιόρισε φαινόμενα υπεξαίρεσης κρατικών πόρων. Ακόμη και στον τομέα της τεχνολογικής καινοτομίας, η αυστηρότερη επιτήρηση φαίνεται πως περιόρισε τη διαφθορά στην κατανομή κρατικών επιδοτήσεων.
Για τον Σι, αυτά αποτελούν αποδείξεις ότι το μοντέλο του λειτουργεί.
Ωστόσο, το σύστημα αυτό έχει σημαντικό κόστος.
Όσο αυξάνεται η πολιτική επιτήρηση τόσο περισσότερο οι αξιωματούχοι αποφεύγουν το ρίσκο. Η πρωτοβουλία περιορίζεται. Η καινοτομία στη δημόσια διοίκηση υποχωρεί. Οι τοπικοί ηγέτες προτιμούν να ακολουθούν πιστά τις εντολές του Πεκίνου παρά να πειραματίζονται με νέες λύσεις. Αυτό δημιουργεί μια κουλτούρα γραφειοκρατικής αδράνειας.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμα πιο σοβαρό όταν πρόκειται για τη μεταφορά πληροφοριών προς την κορυφή της εξουσίας. Σε αυταρχικά συστήματα, οι αξιωματούχοι συχνά φοβούνται να μεταφέρουν αρνητικά νέα στους ανωτέρους τους. Όσο αυξάνεται η τιμωρητική κουλτούρα τόσο ενισχύεται αυτή η τάση.
Η πανδημία Covid-19 αποτέλεσε χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι τοπικές αρχές της Γούχαν καθυστέρησαν να ενημερώσουν το Πεκίνο για την πραγματική σοβαρότητα της κατάστασης, φοβούμενες πολιτικές συνέπειες.
Αυτό το φαινόμενο μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά επικίνδυνο σε μια περίοδο που η Κίνα αντιμετωπίζει βαθιά διαρθρωτικά προβλήματα όπως επιβράδυνση της οικονομίας, κρίση ακινήτων, αυξανόμενο χρέος τοπικών κυβερνήσεων και δημογραφική παρακμή.
Η κατάργηση της διαδοχής
Ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα αφορά τη διαδοχή.
Μετά τον Μάο, η Κίνα είχε σταδιακά δημιουργήσει έναν σχετικά προβλέψιμο μηχανισμό μεταβίβασης εξουσίας. Οι ηγέτες αποχωρούσαν μετά από δύο θητείες, έχοντας προετοιμάσει τους διαδόχους τους.
Ο Σι κατήργησε αυτή την παράδοση. Η παραμονή του στην εξουσία για τρίτη θητεία και πιθανότατα τέταρτη θητεία σηματοδοτεί μια ιστορική αλλαγή. Μέχρι στιγμής, δεν έχει αναδείξει ξεκάθαρο διάδοχο. Αυτό δημιουργεί ένα θεμελιώδες παράδοξο. Ο Σι επιδιώκει να οικοδομήσει ένα σύστημα αρκετά ισχυρό ώστε να επιβιώσει ανεξάρτητα από το πρόσωπο του ηγέτη. Ταυτόχρονα όμως, η ίδια η λειτουργία του συστήματος φαίνεται να εξαρτάται όλο και περισσότερο από τη δική του προσωπική εξουσία.
Η σημασία της «αυτοεπανάστασης» ξεπερνά τα εσωτερικά σύνορα της Κίνας. Ο Σι παρουσιάζει ανοιχτά το κινεζικό μοντέλο ως εναλλακτική λύση απέναντι στη δυτική φιλελεύθερη δημοκρατία. Υποστηρίζει ότι ένα αυταρχικό σύστημα μπορεί να είναι αποτελεσματικό, προσαρμοστικό και μακροχρόνια σταθερό χωρίς πολυκομματισμό ή διάκριση εξουσιών.
Αυτό το μήνυμα βρίσκει απήχηση σε αρκετές χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου, ιδιαίτερα σε κυβερνήσεις που αναζητούν μοντέλα οικονομικής ανάπτυξης χωρίς πολιτική φιλελευθεροποίηση. Το Πεκίνο προωθεί ήδη συνεργασίες κατά της διαφθοράς, εκπαιδευτικά προγράμματα για ξένους αξιωματούχους και τεχνογνωσία κρατικής επιτήρησης.
Με άλλα λόγια, η «αυτοεπανάσταση» δεν είναι μόνο εσωτερική στρατηγική επιβίωσης. Είναι και εργαλείο διεθνούς ιδεολογικής επιρροής. Μπορεί ένα αυταρχικό σύστημα να αυτοδιορθώνεται επ’ αόριστον χωρίς δημοκρατικούς θεσμούς; Μπορεί η εσωτερική πειθαρχία να υποκαταστήσει τη δημόσια λογοδοσία;
Μέχρι στιγμής το ΚΚΚ έχει δείξει ανθεκτικότητα. Ο Σι φαίνεται αποφασισμένος να μετατρέψει αυτή την ανθεκτικότητα σε μόνιμη πολιτική κυριαρχία. Η «αυτοεπανάσταση» είναι το όχημα αυτής της φιλοδοξίας.
Το μέλλον της Κίνας θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το αν το μοντέλο του Σι μπορεί να εξελιχθεί σε ένα πραγματικά θεσμοθετημένο σύστημα ή αν τελικά θα αποδειχθεί μια εξαιρετικά συγκεντρωτική δομή που λειτουργεί μόνο όσο βρίσκεται ο ίδιος στην κορυφή. Το όραμά του είναι ένα κομματικό κράτος που θα μπορεί να αυτοδιορθώνεται χωρίς να υιοθετεί δυτικά πρότυπα. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά φιλόδοξο πολιτικό πείραμα. Αποτελεί το πιο σημαντικό αυταρχικό εγχείρημα του 21ου αιώνα.
Ο Σι επιδιώκει να επαναπροσδιορίσει τη σχέση ανάμεσα στο κόμμα, το κράτος και την κοινωνία, ενισχύοντας τον ρόλο του ΚΚΚ ως του μοναδικού πυλώνα πολιτικής σταθερότητας και εθνικής συνέχειας. Μέσα από τις εκκαθαρίσεις, τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις και την αυστηρή εποπτεία του κρατικού μηχανισμού, διαμορφώνει ένα μοντέλο διακυβέρνησης που στηρίζεται όχι στη φιλελεύθερη πολιτική νομιμοποίηση, αλλά στην οργανωτκή συνοχή και την απόλυτη κομματική κυριαρχία. Η ιστορία θα συμφωνήσει μαζί του;
