Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δεν περιορίζεται πλέον στην οικονομία ή την άμυνα. Στην Κίνα, μια νέα και αμφιλεγόμενη εφαρμογή της τεχνολογίας έρχεται να αγγίξει τον πιο ευαίσθητο τομέα της ανθρώπινης ύπαρξης: τη μνήμη των νεκρών.
Μέσω εξελιγμένων συστημάτων ΤΝ, εταιρείες αναπτύσσουν ψηφιακές αναπαραστάσεις αποθανόντων, επιτρέποντας στους συγγενείς να αλληλεπιδρούν με φωνές και προσωπικότητες που έχουν δημιουργηθεί από δεδομένα του παρελθόντος. Αν και το φαινόμενο παρουσιάζεται ως εργαλείο διαχείρισης του πένθους, η ευρύτερη εικόνα εγείρει ερωτήματα που ξεπερνούν κατά πολύ την ψυχολογία. Η πρακτική αυτή, αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου φαινομένου γνωστού ως «ψηφιακή μετά θάνατον ζωή» (digital afterlife) και ήδη αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν την απώλεια.
Τα λεγόμενα ρομπότ πένθους («deathbots» ή «griefbots») είναι συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που δημιουργούν ψηφιακές εκδοχές νεκρών ανθρώπων, βασισμένες σε δεδομένα όπως μηνύματα, βίντεο, φωνητικά αρχεία και φωτογραφίες. Τα συστήματα αυτά μπορούν να μιμούνται τη φωνή, τον τρόπο ομιλίας και σε κάποιο βαθμό την προσωπικότητα του αποθανόντος, δημιουργώντας στους συγγενείς την ψευδαίσθηση ότι «συνομιλούν» μαζί τους.
Στην Κίνα, εταιρείες προσφέρουν από απλά chatbot μέχρι πλήρως διαδραστικά ολογράμματα. Η αγορά εκτιμάται ότι φτάνει δισεκατομμύρια γουάν και συνεχίζει να αναπτύσσεται.
Η εμπορευματοποίηση του πένθους αποτελεί βασικό σημείο κριτικής, καθώς εγείρει ερωτήματα για το κατά πόσον οι εταιρείες εκμεταλλεύονται την ανθρώπινη θλίψη και απώλεια.
Πολλοί επιστήμονες και φιλόσοφοι εκφράζουν έντονες ανησυχίες:
* Καθυστέρηση της αποδοχής της απώλειας. Η συνεχής «επικοινωνία» με ένα ψηφιακό είδωλο μπορεί να εμποδίζει την ψυχική προσαρμογή στον θάνατο.
* Συναισθηματική εξάρτηση. Υπάρχει κίνδυνος οι χρήστες να αναπτύξουν εξάρτηση από τις προσομοιώσεις που υποκαθιστούν την πραγματική ανθρώπινη επαφή.
* Αυθεντικότητα και παραποίηση μνήμης. Τα συστήματα αυτά συχνά παρουσιάζουν μια εξιδανικευμένη εκδοχή του νεκρού, αλλοιώνοντας την ανάμνηση της πραγματικής του προσωπικότητα.
Παράλληλα, ανακύπτουν σοβαρά ζητήματα ιδιωτικότητας και συναίνεσης. Ένα άτομο που έχει πεθάνει δεν μπορεί να δώσει άδεια για τη χρήση των δεδομένων του, γεγονός που δημιουργεί νομικά και ηθικά κενά.
Από την τεχνολογία μνήμης στην τεχνολογία επιρροής
Η δυνατότητα αναπαραγωγής της ανθρώπινης προσωπικότητας μέσω αλγορίθμων συνδέεται άμεσα με ένα ευρύτερο πεδίο, τον έλεγχο της πληροφορίας και της αφήγησης. Σε ένα περιβάλλον όπου το κράτος διατηρεί ισχυρό έλεγχο στο διαδίκτυο και στα δεδομένα, η δημιουργία ψηφιακών ταυτοτήτων νεκρών πολιτών δεν είναι απλώς μια εμπορική υπηρεσία, καθώς εύκολα μπορεί να εξελιχθεί σε εργαλείο διαμόρφωσης μνήμης και ιστορικής αφήγησης.
Η έννοια αυτή συνδέεται με την ήδη υπάρχουσα στρατηγική του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας (ΚΚΚ) για τον έλεγχο της συλλογικής μνήμης, είτε μέσω λογοκρισίας είτε μέσω προώθησης συγκεκριμένων ιστορικών αφηγήσεων.
Το βασικό καύσιμο αυτών των συστημάτων είναι τα προσωπικά δεδομένα: μηνύματα, φωνητικά αρχεία, βίντεο, ακόμη και ιδιωτικές συνομιλίες. Σε μια χώρα όπου το κράτος έχει τη δυνατότητα πρόσβασης και ελέγχου μεγάλων όγκων δεδομένων, προκύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: ποιος ελέγχει την ψηφιακή ζωή ενός ανθρώπου μετά τον θάνατό του;
Η απουσία σαφούς νομικού πλαισίου για τα μεταθανάτια δεδομένα δημιουργεί ένα πεδίο όπου η ιδιωτικότητα παύει να υφίσταται. Η τεχνολογία αυτή θα μπορούσε θεωρητικά να επιτρέψει την ανακατασκευή προσώπων με τρόπο που εξυπηρετεί συγκεκριμένες αφηγήσεις, την αλλοίωση ή βελτίωση της προσωπικότητας ενός ατόμου, τη χρήση ψηφιακών ‘εαυτών’ για προπαγανδιστικούς σκοπούς.
Η «ψηφιακή αθανασία» ως εργαλείο ήπιας ισχύος
Η ανάπτυξη τεχνολογίας τέτοιου είδους εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική για τεχνολογική πρωτοκαθεδρία. Η Κίνα επιδιώκει να ηγηθεί παγκοσμίως στην τεχνητή νοημοσύνη, όχι μόνο σε στρατιωτικό ή οικονομικό επίπεδο, αλλά και σε πολιτισμικό.
Η ιδέα της ψηφιακής αθανασίας μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ήπιας ισχύος, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη σχέση μεταξύ ανθρώπου και τεχνολογίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη. Αντανακλά αξίες, πολιτικές προτεραιότητες και μοντέλα διακυβέρνησης.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Κίνα. Εταιρείες σε όλο τον κόσμο πειραματίζονται με παρόμοιες τεχνολογίες. Ωστόσο, το κινεζικό μοντέλο — που συνδυάζει κρατικό έλεγχο και τεχνολογική καινοτομία — ενδέχεται να καθορίσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα εξελιχθεί αυτή η αγορά.
Για τις δυτικές δημοκρατίες, το ζήτημα θέτει κρίσιμα διλήμματα:
* Πώς προστατεύονται τα δεδομένα μετά θάνατον;
* Ποια είναι τα όρια της τεχνητής αναπαράστασης ενός ανθρώπου;
* Μπορεί να υπάρξει συναίνεση για χρήση δεδομένων μετά θάνατον;
Η τεχνητή νοημοσύνη φέρνει την ανθρωπότητα πιο κοντά σε μια μορφή «ψηφιακής αθανασίας», όχι με τη βιολογική έννοια, αλλά ως διατήρηση της προσωπικότητας μέσα από δεδομένα. Το ερώτημα που τίθεται πλέον δεν είναι αν αυτή η τεχνολογία θα εξαπλωθεί, αλλά πώς θα ενσωματωθεί στην κοινωνία.
Η δυνατότητα «επικοινωνίας» με τους νεκρούς μέσω ΤΝ βρίσκεται στο σταυροδρόμι τεχνολογίας, ψυχολογίας και ηθικής. Για κάποιους αποτελεί παρηγοριά, για άλλους μια ανησυχητική υπέρβαση των φυσικών ορίων της ζωής.
