Ανάλυση ειδήσεων
Με 37 χρόνια στην εξουσία, οι εικασίες για το ποιος θα μπορούσε να διαδεχθεί τον Αλί Χαμενεΐ στην ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν είχαν αποκτήσει τη δική τους δυναμική, με ονόματα που κυμαίνονταν από τον κληρικό γιο του έως πρώην προέδρους, ακόμη και το ενδεχόμενο ενός ηγετικού συμβουλίου.
Ωστόσο, μετά το πλήγμα Ηνωμένων Πολιτειών–Ισραήλ που αποδυνάμωσε το καθεστώς, πλήττοντας καίριες εγκαταστάσεις και πρόσωπα, αρχής γενομένης από τον ίδιο τον Χαμενεΐ την πρώτη ημέρα, η κατάσταση είναι υπερβολικά ρευστή για να μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα ποιος θα μπορούσε να αναλάβει την ηγεσία και ποιοι είναι πλέον οι πραγματικοί διαμορφωτές της εξουσίας, ανέφεραν αναλυτές στην εφημερίδα The Epoch Times. Όπως επεσήμαναν, πιθανοί υποψήφιοι ενδέχεται να εξουδετερωθούν από τα συνεχιζόμενα πλήγματα ή ακόμη και να καταρρεύσει το ίδιο το καθεστώς.
Παρότι η κατάσταση εξελίσσεται ραγδαία, διαφαίνονται ορισμένα πιθανά σενάρια ως προς το σε ποιους μπορεί να στηριχθεί προσωρινά το καθεστώς και πώς ενδέχεται να διαρθρωθεί ο ηγετικός ρόλος.
Επισήμως, ο ρόλος της ηγεσίας ασκείται προς το παρόν από το τριμελές Μεταβατικό Ηγετικό Συμβούλιο, αποτελούμενο από τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν, τον επικεφαλής της Δικαιοσύνης Γκολάμ Χοσεΐν Μοχσενί Εζεΐ και το μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών Αλιρεζά Αραφί, όπως προβλέπει το Σύνταγμα της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Ωστόσο, υπάρχουν εικασίες ότι άλλα πρόσωπα και οργανισμοί που δρουν παρασκηνιακά ενδέχεται να λαμβάνουν τις κρίσιμες αποφάσεις, ιδίως σε ό,τι αφορά τις διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες για τη διασφάλιση της επιβίωσης του καθεστώτος. Το κοινό πλήγμα Ηνωμένων Πολιτειών-Ισραήλ κατά του Ιράν εξαπολύθηκε στις 28 Φεβρουαρίου, μετά την αποτυχία πολλαπλών γύρων συνομιλιών για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.
Η μακρά περίοδος εξουσίας του Χαμενεΐ
Οι πολυάριθμες συνελεύσεις και συμβούλια που συγκροτούν τη δομή εξουσίας της Ισλαμικής Δημοκρατίας, σε συνδυασμό με ένα δίκτυο ισχυρών οργανισμών —με επικεφαλής το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), το οποίο εκτείνει την επιρροή του σε όλες τις πτυχές της κοινωνίας, από τις επιχειρήσεις έως την πολιτική— σημαίνουν ότι δεν λείπουν στελέχη του καθεστώτος ικανά να καλύψουν καίριους ρόλους.
Ωστόσο, ο Χαμενεΐ είχε εδραιώσει με σταθερό τρόπο τον έλεγχό του επί του καθεστώτος κατά τη διάρκεια των δεκαετιών της εξουσίας του και ο θάνατός του αφήνει σημαντικό κενό.
Ο αναλυτής ιρανικών υποθέσεων Μπαμπάκ Σεκαραμπί (Babak Shekarabi), με έδρα τον Καναδά, δήλωσε στην Epoch Times ότι πρόκειται αναμφίβολα για ένα ανεπανόρθωτο πλήγμα για την Ισλαμική Δημοκρατία, επισημαίνοντας πως σε ένα σύστημα όπως αυτό της Ισλαμικής Δημοκρατίας δεν επιτρέπεται η αποτελεσματική μεταβίβαση της εξουσίας και ότι, ειδικότερα, ο Χαμενεΐ δεν το επέτρεψε ποτέ.
Ο πολιτικός αναλυτής Σαΐντ Μπασιρτάς (Saeed Bashirtash), με έδρα το Βέλγιο, εκτίμησε επίσης στην Epoch Times ότι τόσο τα συνεχιζόμενα πλήγματα όσο και η ίδια η δομή της Ισλαμικής Δημοκρατίας καθιστούν αδύνατη την αποτελεσματική αντικατάσταση του Χαμενεΐ. Όπως ανέφερε, ο Χαμενεΐ χρειάστηκε πολλά χρόνια για να εδραιώσει την εξουσία του μετά την ανάληψη της ηγεσίας.
Ο Χαμενεΐ ανέλαβε το αξίωμα του Θεματοφύλακα του Ισλαμικού Νομικού —τον επίσημο τίτλο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν— το 1989, μετά τον θάνατο του ιδρυτή του καθεστώτος, Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί. Το δόγμα της επιτροπείας του Ισλαμικού Νομικού προβλέπει ότι ένας κατάλληλος σιίτης κληρικός πρέπει να ασκεί την ύψιστη εξουσία επί των κρατικών υποθέσεων, παρέχοντας στον ηγέτη υπέρτατη ισχύ επί του έθνους.
Πριν αναλάβει την ηγεσία, ο Χαμενεΐ είχε διατελέσει ο τρίτος πρόεδρος του Ιράν μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, υπό τον Χομεϊνί. Λίγο μετά την ανάληψη της ηγεσίας, ο θρησκευτικός του βαθμός αναβαθμίστηκε ταχύτατα, κίνηση που αμφισβητήθηκε από ορισμένους καθιερωμένους κληρικούς.
Όπως και ο προκάτοχός του, φυλάκισε και εκτέλεσε αντιπάλους του καθεστώτος. Παράλληλα, παραγκώνισε στελέχη του ίδιου του καθεστώτος που θα μπορούσαν να απειλήσουν τον έλεγχό του. Ορισμένες από αυτές τις κινήσεις ήταν εμφανείς, όπως ο κατ’ οίκον περιορισμός του πρώην πρωθυπουργού Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, ο οποίος αμφισβήτησε τα αποτελέσματα των προεδρικών εκλογών του 2009.
Οι εικασίες για εκκαθαρίσεις στο παρασκήνιο είναι, ωστόσο, σχεδόν απεριόριστες, δεδομένης της αδιαφάνειας των αυταρχικών καθεστώτων. Φήμες κυκλοφορούν εδώ και χρόνια σχετικά με το αν ο γιος του ιδρυτή Χομεϊνί, Αχμάντ Χομεϊνί, απεβίωσε από φυσικά αίτια σε ηλικία 49 ετών ή αν στοχοποιήθηκε ως πιθανός αντίπαλος για την ηγεσία, ενώ ανάλογες εικασίες έχουν διατυπωθεί και για πρόσωπα όπως ο επί μακρόν ισχυρός παράγοντας του καθεστώτος και πρώην πρόεδρος Ακμπάρ Χασεμί Ραφσαντζανί.
Οι διαμορφωτές της εξουσίας
Ο Αλιρεζά Κιανί (Alireza Kiani), αναλυτής ιρανικών υποθέσεων με έδρα τις Ηνωμένες Πολιτείες και αρχισυντάκτης της Fereydoun —μιας περσόφωνης κοινωνικής, πολιτικής και πνευματικής επιθεώρησης που εκδίδεται και λειτουργεί υπό την αιγίδα της Εθνική Ένωση για τη Δημοκρατία στο Ιράν (National Union for Democracy in Iran – NUFDI)— εκτίμησε ότι στο πλαίσιο του τριμελούς Μεταβατικού Ηγετικού Συμβουλίου, ο πρόεδρος και ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης δεν θεωρούνται οι βασικοί παίκτες. Μεγαλύτερη βαρύτητα αποδίδεται στο τρίτο μέλος, τον Αραφί, έναν εδραιωμένο κληρικό.
Ο Αραφί, πρώην ιμάμης της προσευχής της Παρασκευής στην θρησκευτικά σημαντική πόλη Κομ —έδρα του κύριου σιιτικού ιεροδιδασκαλείου του Ιράν— έχει διατελέσει σε ανώτατες θέσεις σε σειρά επιδραστικών οργάνων του καθεστώτος, μεταξύ των οποίων το Συμβούλιο των Φρουρών, η Συνέλευση των Ειδικών και το Ανώτατο Συμβούλιο Πολιτιστικής Επανάστασης.
Ο Κιανί ανέφερε στην Epoch Times ότι η ποικιλία των θέσεων που έχει κατέχει ο Αραφί δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι επρόκειτο για εξαιρετικά κρίσιμους ρόλους, αλλά υποδηλώνει ότι διαθέτει ευρύ και βαθύ δίκτυο θεσμικής αφοσίωσης. Πρόσθεσε ότι τα σχόλια σχετικά με τις ηγετικές ικανότητες του Αραφί και άλλων πρέπει να διατυπώνονται με επιφύλαξη, λόγω της ρευστότητας της κατάστασης, εκτιμώντας ότι ενδέχεται να σημειωθούν ραγδαίες εξελίξεις πριν πρόσωπα όπως ο Αραφί προλάβουν να παγιώσουν τις προοπτικές τους.
Την ίδια άποψη συμμερίζεται και ο Μπασιρτάς, ο οποίος υποστήριξε ότι το καθεστώς βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση, με τον ηγέτη και κορυφαίους επικεφαλής του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και άλλων στρατιωτικών δομών να έχουν εξουδετερωθεί, ενώ οι υπόλοιποι κρύβονται για να αποφύγουν στοχευμένες επιθέσεις. Ωστόσο, το Σώμα των Φρουρών παραμένει σημαντική πολιτική δύναμη στο παρασκήνιο, προσθέτοντας ότι η επιρροή του Αραφί θα εξαρτηθεί επίσης από τη στήριξη του Σώματος.
Ο Μπασιρτάς προειδοποίησε να μην παραγνωρίζεται ο ρόλος άλλων βασικών παραγόντων εξουσίας στο παρασκήνιο, όπως ο Αλί Λαριτζανί, νυν γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, και ο Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, πρόεδρος του Κοινοβουλίου του καθεστώτος.
Πέραν των σημερινών τους τίτλων, οι δύο άνδρες υπήρξαν επί μακρόν κεντρικές φυσιογνωμίες στο Σώμα των Φρουρών και σε άλλα καίρια όργανα της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ο Λαριτζανί και οι αδελφοί του έχουν κατέχει σημαντικές θέσεις στο καθεστώς, με τον ίδιο να θεωρείται ο πλέον επιδραστικός εκ των πέντε, έχοντας διοριστεί σε καίριες θέσεις από τον Χαμενεΐ. Ο Γκαλιμπάφ, πρώην δήμαρχος της Τεχεράνης και αρχηγός της αστυνομίας της χώρας, υπήρξε επίσης πρόσωπο της εμπιστοσύνης του Χαμενεΐ.
Ο Μπασιρτάς εκτίμησε ότι είναι πιθανό όλοι αυτοί να χρησιμοποιήσουν προς το παρόν ένα πρόσωπο όπως ο Αραφί ως βιτρίνα, με τις αποφάσεις να λαμβάνονται από τους ίδιους στο παρασκήνιο.
Ο αναλυτής Μπιτζάν Κιαν (Bijan Kian), με έδρα την Καλιφόρνια, ο οποίος έχει υπηρετήσει σε ανώτερες θέσεις υπό πολλούς προέδρους των Ηνωμένων Πολιτειών, υποστήριξε ότι ένας ακόμη παράγοντας που επιβαρύνει το καθεστώς είναι το ενδεχόμενο ορισμένα μέλη της ανώτατης ιεραρχίας του να συνεργάζονται με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, σε ορισμένες περιπτώσεις για να προωθήσουν αλλαγές στην ηγεσία προς όφελος των δικών τους στόχων.
Όπως ανέφερε στην Epoch Times, είναι αδιανόητο ο επικεφαλής ενός κράτους να εξουδετερωθεί με τέτοια ευκολία από την πρώτη κιόλας ημέρα και μάλιστα στις πρώτες ώρες μιας στρατιωτικής επιχείρησης, εκτιμώντας ότι θα πρέπει να υπήρξε εσωτερική βοήθεια. Πρόσθεσε ότι όσοι παρείχαν βοήθεια εκ των έσω ενδέχεται να μην διαθέτουν πλήρη εξουσία προς το παρόν, αλλά ενήργησαν ελπίζοντας να την αποκτήσουν, ενώ κάποιοι ίσως έδρασαν λαμβάνοντας υπόψη ότι εδώ και χρόνια ξένες δυνάμεις έχουν διεισδύσει στο Ιράν, τονίζοντας ότι χωρίς τέτοιους εσωτερικούς παράγοντες μια τέτοια επιχείρηση δεν θα ήταν εφικτή.
Την άποψη αυτή συμμερίζονται και οι Σεκαραμπί και Κιανί, οι οποίοι εκτιμούν ότι είναι απίθανο ο Χαμενεΐ να στοχοποιήθηκε με τέτοια ακρίβεια από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ χωρίς εσωτερική πληροφόρηση.
Μάχη διαδοχής
Εφόσον το καθεστώς αποκτήσει τη δυνατότητα να επιλέξει μόνιμο ηγέτη, ορισμένα ακόμη ονόματα έχουν αναφερθεί ευρέως ως πιθανοί διεκδικητές, εφόσον επιβιώσουν των πληγμάτων.
Ένας μακροχρόνιος υποψήφιος θεωρείται ο κληρικός γιος του Χαμενεΐ, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, αν και δεν υπάρχουν επιβεβαιωμένες δημόσιες δηλώσεις σχετικά με την κατάστασή του. Παραμένει ασαφές εάν η σιωπή αυτή αποτελεί τακτική προστασίας ή αν έχει επίσης πληγεί.
Μια άλλη πιθανότητα είναι ο εγγονός του ιδρυτή Χομεϊνί, Χασάν Χομεϊνί, αν και έχει κρατηθεί εκτός των κεντρικών κύκλων εξουσίας κατά την περίοδο του Χαμενεΐ.
Αναφέρεται επίσης ο κληρικός αδελφός της ισχυρής οικογένειας Λαριτζανί, Σαντέκ Λαριτζανί, νυν πρόεδρος του Συμβουλίου Διάγνωσης Συμφέροντος του Καθεστώτος. Ως κληρικός, είναι ο μόνος εκ των αδελφών που πληροί τις προϋποθέσεις για την ηγεσία. Ωστόσο, οι κατηγορίες για σοβαρό σκάνδαλο διαφθοράς που οδήγησε στη σύλληψη του αναπληρωτή του το 2019 ενδέχεται να λειτουργούν εις βάρος του, όπως και η δημόσια κριτική που έχει δεχθεί από ισχυρούς κληρικούς.
Ένας ακόμη διεκδικητής ήταν ο πρώην πρόεδρος Εμπραχίμ Ραϊσί, ο οποίος σκοτώθηκε σε συντριβή ελικοπτέρου το 2024. Έχουν επίσης διατυπωθεί εικασίες ότι ο προκάτοχός του, πρώην πρόεδρος Χασάν Ρουχανί, θα μπορούσε να έχει πιθανότητες.
Ακόμη και υπό την απειλή εξουδετέρωσης από τα πλήγματα, ορισμένοι διεκδικητές ενδέχεται να είναι πρόθυμοι να αναλάβουν την ηγεσία, σύμφωνα με τον Μπασιρτάς, κινούμενοι από καιροσκοπισμό και από τη συνειδητοποίηση ότι, σε κάθε περίπτωση, ως κορυφαία στελέχη του καθεστώτος είναι απίθανο να έχουν ευνοϊκό τέλος. Όπως ανέφερε, δεν έχουν περιθώριο υπαναχώρησης και γνωρίζουν ότι στο τέλος δεν τους αναμένει θετική έκβαση, αλλά ίσως πιστεύουν ότι αποδεχόμενοι τον ηγετικό ρόλο μπορούν τουλάχιστον να ικανοποιήσουν τις φιλοδοξίες τους.
Σύμφωνα με το Σύνταγμα, ο μόνιμος ηγέτης πρέπει να επιλεγεί από το 88μελές κληρικό σώμα της Συνέλευσης των Ειδικών, η οποία προς το παρόν έχει αναστείλει τις σχετικές διαβουλεύσεις, προφανώς λόγω των συνεχιζόμενων πληγμάτων.
Το αδιέξοδο του καθεστώτος
Ο Σεκαραμπί εκτίμησε ότι το καθεστώς βρίσκεται αντιμέτωπο με δύσκολη επιλογή ως προς το ζήτημα της ηγεσίας. Εάν η πιο σκληροπυρηνική πτέρυγα επιλέξει κάποιον που δεν είναι διατεθειμένος να προβεί σε παραχωρήσεις προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενδέχεται να έχει την ίδια τύχη με τον Χαμενεΐ. Αν όμως η πιο πραγματιστική πτέρυγα καταφέρει να επιβάλει ηγέτη διαλλακτικό έναντι της Ουάσιγκτον, η εσωτερική κρίση του καθεστώτος θα ενταθεί, καθώς οι σκληροπυρηνικοί είναι απίθανο να αποδεχθούν μια τέτοια μεταστροφή.
Πρόσθεσε ότι η εξωτερική αυτή κρίση επιτείνεται από μια λαϊκή εξέγερση που δεν θα ικανοποιηθεί με απλές μεταρρυθμίσεις και επιδιώκει την ανατροπή του καθεστώτος, επισημαίνοντας ότι αυτή τη φορά οργανώνεται από τον πρίγκιπα διάδοχο Ρεζά Παχλαβί, με έδρα την Ουάσιγκτον.
Καταλήγοντας, ανέφερε ότι σε κάθε περίπτωση το καθεστώς αντιμετωπίζει μείζονες προκλήσεις που θα μπορούσαν κάλλιστα να οδηγήσουν στο τέλος του.
Του Omid Ghoreishi
Με τη συμβολή της Shahrzad Ghanei
