Μία ιδιαίτερα σημαντική μελέτη της Παγκόσμιας Πρωτοβουλίας κατά του Διεθνικού Οργανωμένου Εγκλήματος [Global Initiative Against Transnational Organized Crime – GI-TOC] με τίτλο «Πέρα από τα όρια: Το κινεζικό κόμμα-κράτος και η γεωεγκληματικότητα στη Νοτιοανατολική Ασία» [«Beyond Boundaries: The Chinese Party-State and Geocriminality in Southeast Asia»], επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που απασχολεί ολοένα και περισσότερες κυβερνήσεις, υπηρεσίες ασφαλείας και ερευνητές διεθνώς: τη διασύνδεση των μηχανισμών πολιτικής επιρροής του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας (ΚΚΚ) με δίκτυα οργανωμένου εγκλήματος στη Νοτιοανατολική Ασία.
Η έκθεση δεν υποστηρίζει ότι το Πεκίνο ελέγχει άμεσα όλες τις εγκληματικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στην περιοχή· περιγράφει ένα πιο σύνθετο μοντέλο, όπου πολιτικά δίκτυα, επιχειρηματικές ενώσεις, οργανώσεις της κινεζικής διασποράς και εγκληματικές ομάδες λειτουργούν παράλληλα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον στο οποίο τα στρατηγικά συμφέροντα του κινεζικού κράτους και τα οικονομικά συμφέροντα του οργανωμένου εγκλήματος συχνά αλληλοενισχύονται.
Οι συγγραφείς χαρακτηρίζουν αυτό το φαινόμενο ως «συστημική γεωεγκληματικότητα» [systemic geocriminality] — έναν νέο όρο που επιχειρεί να περιγράψει την αλληλεπίδραση μεταξύ κρατικής επιρροής, ιδιωτικών δικτύων και παράνομων δραστηριοτήτων.
Το Ενιαίο Μέτωπο: Από εργαλείο διασποράς σε παγκόσμιο μηχανισμό επιρροής
Στο επίκεντρο της ανάλυσης βρίσκεται το Σύστημα του Ενιαίου Μετώπου (United Front Department – UFWD), ένας από τους λιγότερο γνωστούς μηχανισμούς του ΚΚΚ.
Ιστορικά, το Ενιαίο Μέτωπο δημιουργήθηκε για να προσεγγίζει μη κομμουνιστικές ομάδες, επιχειρηματίες, ακαδημαϊκούς και τις κινεζικές κοινότητες του εξωτερικού. Κατά την περίοδο διακυβέρνησης του Σι Τζινπίνγκ ο ρόλος του έχει διευρυνθεί σημαντικά.
Σήμερα, σύμφωνα με την έκθεση, το UFWD δρα μέσω επιχειρηματικών επιμελητηρίων, πολιτιστικών και φιλανθρωπικών οργανώσεων, συλλόγων κινεζικής διασποράς, πανεπιστημιακών συνεργασιών, θρησκευτικών οργανώσεων, εμπορικών ενώσεων, μέσων ενημέρωσης κινεζόφωνων κοινοτήτων, κοινωνικών δικτύων.
Η βασική αποστολή του είναι η διαμόρφωση ευνοϊκού πολιτικού περιβάλλοντος για την προώθηση των συμφερόντων του Πεκίνου στο εξωτερικό.
Η GI-TOC υποστηρίζει ότι σε ορισμένες χώρες αυτά τα δίκτυα συνυπάρχουν με εγκληματικές οργανώσεις, χωρίς απαραίτητα να υπάρχει επίσημη ή άμεση κρατική καθοδήγηση.
Η έννοια της «γεωεγκληματικότητας»
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της έκθεσης είναι η εισαγωγή της έννοιας της γεωεγκληματικότητας.
Οι συγγραφείς εξηγούν ότι δεν πρόκειται απλώς για συνεργασία κράτους και μαφίας. Πρόκειται για ένα οικοσύστημα όπου η πολιτική επιρροή, τα οικονομικά συμφέροντα, τα δίκτυα της διασποράς, οι νόμιμες επιχειρήσεις και οι παράνομες οικονομικές δραστηριότητες λειτουργούν μέσα στον ίδιο χώρο, αλληλοκαλύπτονται και αλληλοεξυπηρετούνται.
Έτσι, ένας επιχειρηματίας μπορεί ταυτόχρονα να συμμετέχει σε πολιτιστικούς συλλόγους που συνδέονται με το Ενωμένο Μέτωπο, να χρηματοδοτεί επενδύσεις, αλλά και να εμπλέκεται σε ξέπλυμα χρήματος ή άλλες παράνομες δραστηριότητες.
Αυτή η γκρίζα ζώνη καθιστά εξαιρετικά δύσκολη την αντιμετώπιση των δικτύων από τις κρατικές αρχές.
Η Ταϊλάνδη αποτελεί μία από τις πλέον χαρακτηριστικές περιπτώσεις. Σύμφωνα με την έκθεση, κινεζικά εγκληματικά δίκτυα έχουν αναπτύξει ισχυρή παρουσία σε τομείς όπως: διαδικτυακές τηλεφωνικές απάτες, παράνομα κέντρα ηλεκτρονικού τζόγου, διακίνηση ναρκωτικών, ξέπλυμα χρήματος, εμπορία ανθρώπων.
Πολλά από αυτά τα κυκλώματα χρησιμοποιούν νόμιμες επιχειρήσεις ως βιτρίνα. Παράλληλα, επιχειρηματικοί και πολιτιστικοί σύλλογοι λειτουργούν ως δίαυλοι επικοινωνίας με τοπικούς και οικονομικούς παράγοντες.
Η έκθεση επισημαίνει ότι σε αρκετές περιπτώσεις η εκτεταμένη διαφθορά επέτρεψε τη δημιουργία σχέσεων μεταξύ αστυνομικών αξιωματούχων και κινεζικών εγκληματικών οργανώσεων, δυσχεραίνοντας σημαντικά τις προσπάθειες επιβολής του νόμου.
Φιλιππίνες: η υπόθεση Michael Yang
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στον Σινοφιλιππινέζο επιχειρηματία Μάικλ Γιανγκ [Michael Yang], ο οποίος απέκτησε σημαντική πολιτική επιρροή κατά την περίοδο της προεδρίας του Ροντρίγκο Ντουτέρτε [Rodrigo Duterte]. Η έκθεση περιγράφει τον Γιανγκ ως χαρακτηριστικό παράδειγμα προσώπου που κινείται ταυτόχρονα στους επιχειρηματικούς κύκλους, στα δίκτυα του Ενωμένου Μετώπου, σε πολιτικούς μηχανισμούς, αλλά και μεταξύ προσώπων που συνδέονται με παράνομες οικονομικές δραστηριότητες.
Οι συγγραφείς δεν υποστηρίζουν ότι ενεργούσε ως επίσημος εκπρόσωπος του κινεζικού κράτους, ισχυρίζονται όμως ότι η θέση του μέσα σε αυτό το ευρύτερο δίκτυο δημιουργούσε ένα περιβάλλον όπου τα προσωπικά, επιχειρηματικά και γεωπολιτικά συμφέροντα μπορούσαν να συγκλίνουν.
Η υπόθεση αυτή αποτέλεσε αντικείμενο κοινοβουλευτικών ερευνών στις Φιλιππίνες και επέτεινε τη δημόσια ανησυχία σχετικά με την κινεζική επιρροή στη χώρα.
Μαλαισία: Το παράδειγμα του 1MDB
Η Μαλαισία παρουσιάζει διαφορετική εικόνα. Το πολιτικό της σύστημα χαρακτηρίζεται από ισχυρές τοπικές ελίτ, γεγονός που δυσκολεύει την άμεση διείσδυση εξωτερικών παραγόντων.
Ωστόσο, η έκθεση επισημαίνει ότι το πολύκροτο οικονομικό σκάνδαλο 1Malaysia Development Berhad (1MDB) ανέδειξε πώς κατάφεραν κινεζικοί επιχειρηματικοί κύκλοι να αξιοποιήσουν ευκαιρίες όταν τοπικοί παράγοντες ήταν πρόθυμοι να συνεργαστούν. Η υπόθεση καταδεικνύει ότι ακόμη και αν δεν υπάρχει άμεση πολιτική επιρροή, η οικονομική εξάρτηση μπορεί να δημιουργήσει νέα κανάλια επιρροής.
Το 1 MDB ήταν ένα κρατικό επενδυτικό ταμείο που ιδρύθηκε το 2009 από την κυβέρνηση της Μαλαισίας με στόχο την προσέλκυση ξένων επενδύσεων και τη χρηματοδότηση αναπτυξιακών έργων. Ωστόσο, σύντομα μετατράπηκε στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα σκάνδαλα διαφθοράς παγκοσμίως. Σύμφωνα με τις έρευνες των αρχών σε πολλές χώρες, πάνω από 4,5 δισεκατομμύρια δολάρια φέρονται να υπεξαιρέθηκαν από το ταμείο μέσω ενός πολύπλοκου δικτύου εικονικών εταιρειών, υπεράκτιων λογαριασμών και διεθνών τραπεζικών συναλλαγών. Τα χρήματα χρησιμοποιήθηκαν μεταξύ άλλων, για την αγορά πολυτελών ακινήτων, έργων τέχνης, γιοτ, κοσμημάτων, καθώς και για τη χρηματοδότηση της κινηματογραφικής εταιρείας που παρήγαγε την ταινία The Wolf of Wall Street.
Κεντρικά πρόσωπα της υπόθεσης ήταν ο τότε πρωθυπουργός της Μαλαισίας Νατζίμπ Ραζάκ [Najib Razak], ο οποίος καταδικάστηκε για αδικήματα που σχετίζονται με το σκάνδαλο, και ο επιχειρηματίας Λόου Τάεκ Τζο [Low Taek Jho], ο οποίος θεωρείται ο βασικός εγκέφαλος της υπεξαίρεσης και παραμένει φυγόδικος.
Η υπόθεση απέκτησε διεθνή διάσταση, καθώς στις έρευνες συμμετείχαν αρχές από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Σιγκαπούρη, την Ελβετία και άλλες χώρες. Το υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ χαρακτήρισε την υπόθεση ως μια από τις μεγαλύτερες υποθέσεις διεθνούς κλεπτοκρατίας που έχει ερευνήσει ποτέ.
Στο πλαίσιο της έκθεσης «Πέρα από τα όρια», το σκάνδαλο 1MDB αναφέρεται ως παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μεγάλης κλίμακας οικονομικά και πολιτικά σκάνδαλα μπορούν να δημιουργήσουν ευκαιρίες για την ανάπτυξη δικτύων επιρροής και συνεργασιών μεταξύ τοπικών ελίτ και ξένων επιχειρηματικών και πολιτικών παραγόντων, συμπεριλαμβανομένων κύκλων που συνδέονται με κινεζικά συμφέροντα.
Ινδονησία: Επιχειρηματικά μέτωπα και διασπορά
Στην Ινδονησία, σύμφωνα με τη μελέτη, το μοντέλο λειτουργίας είναι περισσότερο αποκεντρωμένο και τα κινεζικά εγκληματικά δίκτυα δραστηριοποιούνται μέσω εισαγωγικών εταιρειών, επενδυτικών σχημάτων, επιχειρηματικών κοινοπραξιών, οργανώσεων της κινεζικής διασποράς.
Η περιορισμένη θεσμική δυνατότητα ελέγχου, σε συνδυασμό με τις αδυναμίες της δημόσιας διοίκησης, επιτρέπουν τη δημιουργία πολύπλοκων οικονομικών δομών που είναι δύσκολο να ελεγχθούν.
Κοινός παρονομαστής σε όλες τις περιπτώσεις αποτελεί η διαφθορά.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι κινεζικές εγκληματικές οργανώσεις δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν τόσο μεγάλη επιρροή χωρίς διεφθαρμένους δημόσιους λειτουργούς, πολιτική προστασία, ανεπαρκείς μηχανισμούς εποπτείας, περιορισμένους πόρους των αστυνομικών αρχών.
Η διαφθορά λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος για τα εγκληματικά δίκτυα.
Ο κρίσιμος ρόλος της κοινωνίας των πολιτών
Παρά τις δυσκολίες, η έκθεση αναδεικνύει και έναν αισιόδοξο παράγοντα: σε πολλές χώρες της περιοχής, δημοσιογράφοι, ανεξάρτητοι ερευνητές και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην αποκάλυψη των δικτύων αυτών.
Στις Φιλιππίνες, σειρά ερευνητικών δημοσιευμάτων και κοινοβουλευτικών ακροάσεων οδήγησαν σε πιο σχολαστικό δημόσιο έλεγχο, αναγκάζοντας τις αρχές να κινηθούν εναντίον προσώπων που μέχρι τότε λειτουργούσαν σχεδόν ανεξέλεγκτα.
Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η διαφάνεια, η ανεξάρτητη δημοσιογραφία και οι ισχυροί δημοκρατικοί θεσμοί αποτελούν τις ισχυρότερες άμυνες απέναντι σε τέτοιου είδους δίκτυα.
Το σημαντικότερο ίσως συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι η σύγχρονη γεωπολιτική δεν περιορίζεται πλέον στις διακρατικές σχέσεις. Η επιρροή ασκείται ολοένα και περισσότερο μέσω οικονομικών εξαρτήσεων, επιχειρηματικών συνεργασιών, μεταναστευτικών κοινοτήτων, ψηφιακών δικτύων, κοινωνικών μέσων και ιδιωτικών οργανώσεων.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η διάκριση μεταξύ νόμιμης οικονομικής επιρροής και οργανωμένου εγκλήματος γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτη. Η πρόκληση, όπως σημειώνουν οι συγγραφείς, είναι η ανάπτυξη μηχανισμών που θα μπορούν να εντοπίζουν εκείνες τις περιπτώσεις όπου νόμιμες δομές χρησιμοποιούνται για την προώθηση παράνομων ή καταχρηστικών δραστηριοτήτων.
Η μελέτη της GI-TOC αποτελεί μία από τις πιο ολοκληρωμένες αναλύσεις των τελευταίων ετών σχετικά με τη διασταύρωση πολιτικής επιρροής, οικονομικής ισχύος και οργανωμένου εγκλήματος στη Νοτιοανατολική Ασία. Αναδεικνύει ένα φαινόμενο που απασχολεί ολοένα και περισσότερο τους αναλυτές διεθνών σχέσεων: την αξιοποίηση ενός πολύπλοκου πλέγματος επιχειρηματικών, κοινωνικών και διασπορικών δικτύων για την άσκηση επιρροής σε στρατηγικές περιοχές. Και καταλήγουν ότι η αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης απαιτεί ισχυρότερους θεσμούς, ευρύτερη διεθνή συνεργασία, ενίσχυση της διαφάνειας, ανεξάρτητη δημοσιογραφία και στενότερο συντονισμό μεταξύ των κρατών της Νοτιοανατολικής Ασίας.
Σε μια εποχή όπου η γεωπολιτική ισχύς εκφράζεται όχι μόνο μέσω στρατιωτικής ή οικονομικής δύναμης αλλά και μέσω πολύπλοκων δικτύων επιρροής, η κατανόηση αυτών των μηχανισμών αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για την προστασία της εθνικής κυριαρχίας, της δημοκρατικής διακυβέρνησης και του κράτους δικαίου.
