Σχολιασμός
Τον Φεβρουάριο του 1974, ο Αλεξάντρ Σολζενίτσιν συνελήφθη από την KGB, του αφαιρέθηκε η υπηκοότητα και απελάθηκε από τη Σοβιετική Ένωση. Την παραμονή της σύλληψής του, κυκλοφόρησε στους διανοουμένους της Μόσχας ένα σύντομο δοκίμιο με τίτλο «Να μη ζεις με ψέματα».
Το δοκίμιο δεν ήταν ούτε επαναστατικό μανιφέστο ούτε έκκληση για ανατροπή του κράτους. Αντίθετα, ήταν ένα ήσυχο ηθικό κάλεσμα. Ο Σολζενίτσιν προέτρεπε τους απλούς πολίτες να αποσύρουν τη συγκατάθεσή τους από το ψεύδος· να αρνηθούν να επαναλαμβάνουν όσα γνώριζαν ότι ήταν ψευδή, ακόμη κι όταν η σιωπή υποσχόταν την ασφάλειά τους. Η τυραννία, υποστήριζε, δεν στηρίζεται μόνο στη ωμή βία· επιβιώνει επειδή οι άνθρωποι εξαναγκάζονται να συμμετέχουν σε ένα ψέμα, συχνά από φόβο, ευκολία ή ηθική κόπωση.
Πάνω από μισό αιώνα αργότερα, η ηθική της διαφωνίας του Σολζενίτσιν αποκτά απροσδόκητη επικαιρότητα στον Καναδά. Μια μικρή ομάδα Καναδών ακαδημαϊκών και δημοσιογράφων, συντελεστών στις πρόσφατες εκδόσεις «Grave Error» («Θανάσιμο σφάλμα») και «Dead Wrong» («Εντελώς λάθος»), αμφισβήτησε τις κυρίαρχες θέσεις γύρω από τα οικοτροφεία για παιδιά ιθαγενών, και ειδικότερα τον ισχυρισμό ότι ο Καναδάς διέπραξε «γενοκτονία» μέσω ενός συστήματος που προκάλεσε τον θάνατο χιλιάδων παιδιών που αγνοούνταν, τα οποία τοποθετήθηκαν σε ανώνυμους τάφους.
Το έργο αυτών των ερευνητών δεν αποτέλεσε άσκηση άρνησης ή αδιαφορίας απέναντι στην οδύνη των ιθαγενών. Αντιθέτως, συνιστά προσπάθεια να διαχωριστεί το επαληθεύσιμο στοιχείο από την εικασία, και η ηθική αποτίμηση από τη μυθοπλασία. Με αυτόν τον τρόπο, πληρώνουν ένα τίμημα που θα ήταν οικείο σε οποιονδήποτε έχει μελετήσει τη ζωή του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν.
Το αφήγημα που αμφισβητούν διαμορφώθηκε μέσα από τη Συνοπτική Έκθεση του Ιουνίου 2015 της Επιτροπής Αλήθειας και Συμφιλίωσης του Καναδά (Truth and Reconciliation Commission – TRC). Η έκθεση αυτή υποστήριζε ότι περίπου 150.000 παιδιά των Πρώτων Εθνών, των Ινουίτ και των Μετίς απομακρύνθηκαν βίαια από τις οικογένειές τους από τα μέσα του 19ου αιώνα έως το 1996 και τοποθετήθηκαν σε ιδρύματα που είχαν σχεδιαστεί για να εξαλείψουν τον πολιτισμό των ιθαγενών. Επιπλέον, ανέφερε ότι περίπου 6.000 παιδιά πέθαναν κατά την περίοδο που ήταν εγγεγραμμένα στο σύστημα των οικοτροφείων και χαρακτήριζε ολόκληρη την επιχείρηση ως «πολιτιστική γενοκτονία». Τα συμπεράσματα αυτά έγιναν δεκτά με εκτεταμένη δημόσια συμπάθεια και γρήγορα μετατράπηκαν σε θεμέλιο της ηθικής αυτοαντίληψης του Καναδά.
Το αφήγημα περί γενοκτονίας απέκτησε εξαιρετική δυναμική την άνοιξη του 2021, όταν το Πρώτο Έθνος Tk’emlúps te Secwépemc (Τκ’εμλούπς τε Σεκουέπεμκ) ανακοίνωσε ότι έρευνες με ραντάρ διείσδυσης εδάφους (Ground-Penetrating Radar – GPR) είχαν εντοπίσει κάτι που περιγράφηκε ως τα λείψανα 215 παιδιών κοντά στο πρώην Kamloops Indian Residential School (Ινδιάνικο Οικοτροφείο του Κάμλουπς). Διεθνή μέσα ενημέρωσης ανέφεραν αμέσως ότι είχαν ανακαλυφθεί ομαδικοί τάφοι. Σημαίες κατέβηκαν μεσίστιες σε όλο τον Καναδά. Εκκλησίες βανδαλίστηκαν ή πυρπολήθηκαν. Πολιτικοί ηγέτες μίλησαν με απόλυτη βεβαιότητα για δολοφονημένα παιδιά, θαμμένα κρυφά.
Ωστόσο, όπως κατέγραψαν οι συντελεστές των «Grave Error» και «Dead Wrong», αυτές οι αναφορές ξεπέρασαν κατά πολύ όσα επέτρεπε το διαθέσιμο αποδεικτικό υλικό. Η τεχνολογία GPR ανιχνεύει διαταραχές στο έδαφος — ανωμαλίες — όχι ανθρώπινα λείψανα. Δεν έγινε εκταφή κανενός σώματος. Καμία ιατροδικαστική έρευνα δεν επιβεβαίωσε τάφους, πόσο μάλλον δολοφονίες. Ακόμη και η ηγεσία των Tk’emlúps te Secwépemc διευκρίνισε αργότερα ότι τα ευρήματα ήταν προκαταρκτικά και μη επαληθευμένα. Παρ’ όλα αυτά, η διόρθωση δεν είχε ποτέ την ίδια συναισθηματική ένταση με την αρχική καταγγελία.
Όσοι αμφισβήτησαν το αφήγημα περί γενοκτονίας δεν αντιμετωπίστηκαν με τεκμηριωμένες απαντήσεις. Αντίθετα, βρέθηκαν αντιμέτωποι με ηθική καταδίκη. Όσοι έθεταν προσεκτικά ερωτήματα κατηγορήθηκαν για «άρνηση». Ακαδημαϊκοί που επεσήμαναν ιστορικά ποσοστά θνησιμότητας, ελλιπή αρχεία ή εναλλακτικές εξηγήσεις για πρακτικές ταφής στιγματίστηκαν ως ρατσιστές. Πολιτικοί, ανεξαρτήτως παράταξης, προειδοποίησαν ενάντια στο «να αμφισβητούνται οι επιζώντες». Παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης αντιμετώπισαν τον σκεπτικισμό ως απόδειξη κακοπιστίας. Σε αρκετές περιπτώσεις, άνθρωποι έχασαν επαγγελματικές θέσεις ή το κύρος τους, απλώς επειδή επέμειναν ότι τόσο φρικτοί ισχυρισμοί απαιτούν ισχυρά τεκμήρια.
Εδώ ακριβώς ο παραλληλισμός με τον Σολζενίτσιν αποκτά σημασία. Ο Σολζενίτσιν υποστήριζε ότι η τυραννία επιβιώνει όχι μόνο μέσω της βίας αλλά και μέσω της απαίτησης των Αρχών οι πολίτες να αποδέχονται και να συμμετέχουν τακτικά σε προφανή ψεύδη. Φοβούμενοι την απομόνωση περισσότερο από την αδικία, οι άνθρωποι υποχωρούν συνειδησιακά για χάρη της άνεσης.
Η απελευθέρωση, έλεγε, δεν ξεκινά από κάποια διαμαρτυρία ή επανάσταση, αλλά από μια προσωπική ηθική άρνηση· από την απόφαση να μην επαναλαμβάνει, να μην εγκρίνει ή να μη ζει με κατασκευάσματα, στερώντας από τα ψέματα την ικανότητά τους να επιβιώνουν. Ορισμένοι Καναδοί ακαδημαϊκοί προχώρησαν ακριβώς σε αυτή την κίνηση. Δεν αρνήθηκαν ότι πρώην μαθητές των οικοτροφείων μπορεί να βίωσαν τραύμα. Αυτό που κατήγγειλαν ήταν η εύκολη ηθική λύση με την οποία αμφισβητούμενοι ισχυρισμοί αντιμετωπίζονταν ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια.
Η αντίδραση στο έργο τους αποκαλύπτει κάτι ανησυχητικό για το σημερινό πνευματικό κλίμα στον Καναδά. Μια κοινωνία που είναι βέβαιη για τις αξίες της θα έπρεπε να καλωσορίζει τον έλεγχο, ιδίως σε ζητήματα ιστορικής βαρύτητας. Αντ’ αυτού, ο Καναδάς φαίνεται να έχει διολισθήσει σε μια κουλτούρα όπου τα αφηγήματα θωρακίζονται από την αμφισβήτηση μέσω ιδεολογικών ταμπού. Όταν ένας ισχυρισμός πλαισιώνεται ως προστασία των θυμάτων, η αμφισβήτησή του αντιμετωπίζεται ως πράξη επίθεσης. Η αλήθεια υποχωρεί μπροστά στο συναίσθημα· τα τεκμήρια λυγίζουν μπροστά στη συναίνεση.
Αυτό δεν φτάνει στο επίπεδο καταστολής της σοβιετικής εποχής. Κανείς δεν συλλαμβάνεται τα ξημερώματα ούτε απελαύνεται από τη χώρα. Ωστόσο, η πολιτισμική καταπίεση λειτουργεί διαφορετικά στις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Εκδηλώνεται μέσω επαγγελματικού αποκλεισμού, πλήγματος της φήμης, και της σιωπηρής γνώσης ότι η διατύπωση ορισμένων ερωτημάτων κοστίζει περισσότερο από όσο αξίζουν οι απαντήσεις. Ο Σολζενίτσιν προειδοποιούσε ότι τέτοια κλίματα δεν διατηρούνται μόνο από τη μυστική αστυνομία, αλλά και από απλούς ανθρώπους που επαναλαμβάνουν πράγματα στα οποία δεν πιστεύουν πλήρως, επειδή είναι πιο ασφαλές να συμμορφωθούν παρά να διαφοροποιηθούν.
Η ειρωνεία είναι ότι αυτό το κλίμα υπονομεύει τελικά την ίδια τη συμφιλίωση. Η γνήσια συμφιλίωση προϋποθέτει εμπιστοσύνη, και η εμπιστοσύνη προϋποθέτει αλήθεια. Όταν οι θεσμοί υπερβάλλουν ή αρνούνται να διορθώσουν σφάλματα, καλλιεργούν κυνισμό. Όταν οι δημοσιογράφοι εγκαταλείπουν τον σκεπτικισμό, αποδυναμώνουν την αξιοπιστία τους. Όταν οι ακαδημαϊκοί αυτολογοκρίνονται, φτωχαίνουν τη δημόσια κατανόηση. Και οι ίδιες οι κοινότητες των ιθαγενών δεν ωφελούνται από αφηγήματα που δεν αντέχουν στον έλεγχο, διότι το επιχείρημά τους θα χάσει τελικά το κύρος του υπό το βάρος αναπάντητων ερωτημάτων.
Πώς μπορούμε να ξεφύγουμε από ανεξέλεγκτα κατασκευασμένους ισχυρισμούς; Η απάντηση του Σολζενίτσιν ήταν μετριοπαθής αλλά απαιτητική. Δεν ζητούσε μεγαλειώδεις χειρονομίες. Απλώς καλούσε τους ανθρώπους να αρνηθούν τη συμμετοχή στο ψεύδος· να μιλούν προσεκτικά, να επαληθεύουν τους ισχυρισμούς, να διορθώνουν τα λάθη και να αποδέχονται το κόστος της ειλικρίνειας. Εφαρμοσμένο σήμερα, αυτό σημαίνει προάσπιση του δικαιώματος να τίθενται ερωτήματα ακόμη και για τους πιο φορτισμένους συναισθηματικά ισχυρισμούς. Σημαίνει απαίτηση υψηλών προτύπων τεκμηρίωσης πριν διατυπωθούν κατηγορίες για γενοκτονία. Σημαίνει διαχωρισμό της ενσυναίσθησης από την επιστημολογία.
Ο Καναδάς δεν χρειάζεται λιγότερες συζητήσεις για το παρελθόν του· χρειάζεται καλύτερες. Οι ακαδημαϊκοί και οι δημοσιογράφοι που συνέβαλαν στα «Grave Error» και «Dead Wrong» έδειξαν τι απαιτούν τέτοιες συζητήσεις: θάρρος χωρίς σκληρότητα, σκεπτικισμό χωρίς κυνισμό και συμπόνια που να στηρίζεται σε τεκμήρια. Σε μια εποχή όπου τα ψέματα διαδίδονται ταχύτερα από την αλήθεια και ο ηθικός ζήλος συχνά υποκαθιστά την απόδειξη, το έργο τους στέκει ως μια ήσυχη πράξη αντίστασης.
Το να μη ζει κανείς με ψέματα δεν σημαίνει να αρνείται τον πόνο. Σημαίνει να τον τιμά, αρνούμενος να χτίσει τη συμφιλίωση πάνω σε καταγγελίες που δεν μπορούν να αντέξουν το βάρος των γεγονότων.
Του William Brooks
Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο ανήκουν στον συγγραφέα και δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τις απόψεις της εφημερίδας The Epoch Times.
