Ο πρόεδρος της Ρωσίας Βλαντίμιρ Πούτιν υπέγραψε νόμους που καταργούν την υποχρεωτική δημοσιοποίηση των ετήσιων δηλώσεων εισοδημάτων και περιουσιακών στοιχείων για τους Ρώσους δημόσιους λειτουργούς και δικαστές, σηματοδοτώντας μία ακόμη υποχώρηση της θεσμικής διαφάνειας στη χώρα.
Οι νόμοι που δημοσιεύθηκαν στις 28 Δεκεμβρίου και τίθενται σταδιακά σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου, καταργούν το πλαίσιο που ίσχυε από το 2009, σύμφωνα με το οποίο κορυφαίοι κρατικοί αξιωματούχοι — μεταξύ των οποίων ο πρόεδρος, ο πρωθυπουργός, υπουργοί και ανώτατοι δικαστικοί — όφειλαν να δημοσιοποιούν ετησίως τις δηλώσεις πόθεν έσχες.
Από τη δημόσια λογοδοσία στον εσωτερικό έλεγχο
Σύμφωνα με το νέο καθεστώς, οι αξιωματούχοι θα υποχρεούνται να δηλώνουν τα οικονομικά τους στοιχεία μόνο σε ειδικές περιπτώσεις, όπως κατά την αλλαγή θέσης εντός των κρατικών δομών. Η πρόσβαση του κοινού και των μέσων ενημέρωσης στις πληροφορίες αυτές παύει ουσιαστικά να υφίσταται. Παράλληλα, οι ρωσικές αρχές εισάγουν ένα νέο αυτοματοποιημένο σύστημα ελέγχου με την ονομασία «Poseidon», το οποίο υποτίθεται ότι θα παρακολουθεί τα εισοδήματα, τις δαπάνες και τα περιουσιακά στοιχεία των κρατικών λειτουργών, με στόχο τον εντοπισμό διαφθοράς.
Η μεταφορά του ελέγχου από τη δημόσια σφαίρα σε έναν κλειστό, εκτελεστικό μηχανισμό προκαλεί σοβαρά ερωτήματα για την ανεξαρτησία και την αποτελεσματικότητα του νέου συστήματος. Σε αντίθεση με διεθνείς πρακτικές διαφάνειας, όπου η δημοσιοποίηση λειτουργεί ως εργαλείο κοινωνικού ελέγχου, το ρωσικό μοντέλο ενισχύει περαιτέρω τη συγκέντρωση εξουσίας στο προεδρικό κέντρο.
Το προηγούμενο καθεστώς που είχε θεσπιστεί επί προεδρίας Ντμίτρι Μεντβέντεφ, είχε δεχθεί κριτική για την περιορισμένη ουσιαστική επαλήθευση των δηλώσεων. Παρ’ όλα αυτά, αποτελούσε έναν από τους ελάχιστους θεσμούς τυπικής λογοδοσίας της πολιτικής ελίτ προς την κοινωνία.
Διαφθορά και επιλεκτική δικαιοσύνη
Η κατάργηση της δημόσιας διαφάνειας έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η ρωσική κρατική ελίτ βρίσκεται στο επίκεντρο αλλεπάλληλων υποθέσεων διαφθοράς. Τα τελευταία χρόνια, οι ρωσικές υπηρεσίες ασφαλείας έχουν εντείνει τις έρευνες, με αρκετές υποθέσεις να καταλήγουν σε βαριές ποινές.
Τον Ιανουάριο, πρώην αναπληρωτής υπουργός Άμυνας καταδικάστηκε σε 13 χρόνια κάθειρξης για υπεξαίρεση, ενώ και άλλες υποθέσεις υψηλόβαθμων στελεχών έχουν απασχολήσει τη δημοσιότητα. Παρά τις καταδίκες αυτές, επικριτές του καθεστώτος επισημαίνουν ότι οι διώξεις εμφανίζονται επιλεκτικές και συνδεδεμένες μάλλον με εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες παρά με ένα συνεκτικό και ανεξάρτητο σύστημα λογοδοσίας.
Η κατάργηση του πόθεν έσχες δεν αποτελεί μεμονωμένο μέτρο, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη τάση περιορισμού της δημόσιας εποπτείας, της ανεξαρτησίας των θεσμών και της πρόσβασης στην πληροφόρηση στη Ρωσία. Με τον έλεγχο των οικονομικών στοιχείων των αξιωματούχων να περνά αποκλειστικά στα χέρια της προεδρικής διοίκησης και των υπηρεσιών ασφαλείας, η διαφάνεια αντικαθίσταται από την εσωτερική πειθαρχία, ενισχύοντας περαιτέρω το συγκεντρωτικό μοντέλο διακυβέρνησης που χαρακτηρίζει την εποχή Πούτιν. Σε αυτό το πλαίσιο, η καταπολέμηση της διαφθοράς παρουσιάζεται λιγότερο ως ζήτημα θεσμικής λογοδοσίας και περισσότερο ως εργαλείο ελέγχου και διαχείρισης της πολιτικής ελίτ από το Κρεμλίνο.
