Όταν μία κοινωνία καθιερώνει εορτασμούς προβάλλοντας την υπερηφάνεια ως σύνθημα, καλό θα ήταν να αναρωτηθούμε τι ακριβώς σημαίνει αυτό και τι συμβαίνει κάτω από τη λαμπερή επιφάνεια. Γιατί η υπερηφάνεια είναι ένα συναίσθημα με αρνητικές προεκτάσεις, που έχει στηλιτευθεί όχι μόνο από τον χριστιανικό αλλά και από τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό.
Κατά καιρούς έχει προσλάβει διάφορες αποχρώσεις. Οι φιλόσοφοι άλλοτε προειδοποιούν κατά της κενοδοξίας, άλλοτε κατά της αλαζονείας. Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για ένα πάθος, που απομακρύνει τον άνθρωπο από τη νηφαλιότητα, τη λογική, το μέτρο, τον Θεό.
Σύμβολο της υπερηφάνειας στη δυτική παράδοση είναι το παγώνι, με τα ιριδίζοντα χρώματα και τη μοναδική ουρά που ανοίγει σαν βεντάλια. Αρκετοί είναι οι μύθοι που συνδέονται με το πουλί αυτό, και ο κάθε ένας προσφέρει μία διαφορετική ματιά στις ιδιότητές του. Από τους πιο γνωστούς είναι αυτός του Αισώπου, όπου η ομορφιά του παγωνιού αντιπαραβάλλεται με την ελευθερία του γερανού, θυμίζοντας στους ανθρώπους ότι υπάρχουν πιο ουσιαστικά πράγματα από την εμφάνιση. Υπάρχει όμως και ο μύθος για το παράπονο του παγωνιού, στον οποίο η Ήρα παρηγορεί το πουλί για την άσχημη φωνή του λέγοντας ότι κάθε ζώο έχει το δικό του χάρισμα — που του έδωσαν οι Μοίρες — εκείνο την ομορφιά, το αηδόνι το γλυκό κελάηδισμα, ο αετός τη δύναμη κοκ. Εδώ το μήνυμα είναι η αποδοχή του εαυτού, όπως γεννηθήκαμε, με τις ιδιότητες με τις οποίες μάς προίκισε ο ουρανός.
Όπως έχει καταγραφεί, ο πρώτος που συγκέντρωσε τις αρνητικές ιδιότητες του χαρακτήρα ήταν ένας μοναχός, ο Ευάγριος από τον Πόντο, τον 4ο αιώνα μ.Χ. Σύμφωνα με τον Ευάγριο, τα κύρια αμαρτήματα ήταν οκτώ, με την υπερηφάνεια να κατέχει την τέταρτη θέση ανάμεσά τους: γαστριμαργία, πορνεία, φιλαργυρία, υπερηφάνεια, λύπη, οργή, κενοδοξία, ακηδία.
Αργότερα, στα τέλη του 6ου αιώνα, ο Πάπας Γρηγόριος Α΄ αναθεώρησε και επισημοποίησε τον κατάλογο των μέγιστων αμαρτημάτων. Στη λατινική εκδοχή τους, η υπερηφάνεια ενώθηκε με την κενοδοξία ως ‘αλαζονεία’, και η ακηδία με τη λύπη ως ‘οκνηρία’, ενώ προστέθηκε η ζηλοφθονία, δίνοντας τελικά επτά θανάσιμα αμαρτήματα: λαγνεία, λαιμαργία, απληστία, οκνηρία, οργή, ζηλοφθονία, αλαζονεία.
Ως αμαρτήματα ορίζονται τα πάθη αυτά που απομακρύνουν την ανθρώπινη ψυχή από τον Θεό. Ο χαρακτηρισμός ‘θανάσιμα’ — ο οποίος δεν περιλαμβάνεται στα Ευαγγέλια, αλλά προστέθηκε αργότερα — τονίζει τη σοβαρότητα των συνεπειών τους. Η ηθική αντίληψη των Ελλήνων για τη θεϊκή φύση της λογικής, της ενάργειας και της νηφαλιότητας μεταφέρθηκε και στους χριστιανούς στοχαστές, που επίσης υποστήριξαν ότι τα πάθη φθείρουν την ψυχή και εμποδίζουν την ανύψωσή της.
Από άποψη βαρύτητας, πιο χαμηλά βρίσκονται τα πάθη που συνδέονται με τα ζωικά ένστικτα: το γενετήσιο ένστικτο, η πείνα, η απληστία. Όσο περισσότερο ενδίδουμε σε αυτά τόσο απομακρυνόμαστε από τη θεϊκή μας φύση και πλησιάζουμε τη ζωώδη, αρνούμενοι το θεϊκό δώρο της δυνατότητας να μοιάσουμε στον Δημιουργό. Ανεβαίνοντας την κλίμακα (ή κατεβαίνοντας τα επίπεδα) συναντούμε τα πάθη. Στην κορυφή είναι τοποθετημένη η αλαζονεία/υπερηφάνεια, που προκάλεσε και την πτώση του αγγέλου Εωσφόρου, μετατρέποντάς τον σε Σατανά — δηλαδή, εχθρό.
Στον αντίποδα της υπερηφάνειας βρίσκεται η ταπεινότητα: η αναγνώριση της ανώτερης δύναμης (ή των ανώτερων δυνάμεων) που δημιούργησε και ορίζει τη ζωή, και η παράδοση στην άπειρη αγαθότητά Της, μέσω της οποίας επιτυγχάνεται τελικά η ένωση μαζί Της.
Υπό αυτό το πρίσμα, μοιάζει απολύτως φυσικό που η εποχή μας γιορτάζει την υπερηφάνεια. Πρόκειται για ένα στάδιο μιας διαδικασίας που έχει ξεκινήσει εδώ και δεκαετίες, ίσως και περισσότερο, κατά την οποία οι άνθρωποι απαρνούνται κάθε σχέση με το θείο. Η άρνηση αυτή εκφράζεται με πολλούς τρόπους και σε πολλά επίπεδα. Αν περιορίσουμε τη διερεύνηση στον 20ό αιώνα, μπορούμε να θεωρήσουμε μία από τις πρώτες εκφάνσεις της την επανάσταση απέναντι στην παράδοση και τους καθιερωμένους κανόνες ύπαρξης και συμβίωσης μέσα στην κοινότητα, με την έμφαση να στρέφεται στην έκφραση του εαυτού και γενικότερα στην υποκειμενικότητα.
Στις δυτικές κοινωνίες, ο εαυτός πήρε θηριώδεις διαστάσεις, επισκιάζοντας την αισθητική, τον σεβασμό και τη φροντίδα, το καθήκον και άλλες σημαντικές παραμέτρους της ατομικής και κοινωνικής ζωής. Ακόμη και θεμελιώδεις αρχές και αξίες υποχώρησαν μπροστά στον υποκειμενισμό που αναπτύχθηκε και άρχισε να επιβάλλεται όλο και περισσότερο. Τα πρότυπα διαστρεβλώθηκαν, ενώ το ζητούμενο, το νόημα, η ανταμοιβή, η έννοια μιας καλής ζωής και ο ορισμός ενός καλού ανθρώπου μοιάζει να έχουν διαγραφεί από το συλλογικό ασυνείδητο.
Η γιορτή της Υπερηφάνειας είναι επί της ουσίας μία γιορτή για τη νίκη των ενστίκτων του ανθρώπου επί των ιδανικών του· για την κατίσχυση της ελευθεριότητας επί των ορίων που επιβάλλουν η φρόνηση, η σύνεση, η σεμνότητα, ο σεβασμός· για την αποδέσμευση από την ‘τυραννία’ των ηθικών επιταγών· για την απαλλαγή από τον ζυγό ενός απαιτητικού Θεού που είχε περικλείσει την ανθρώπινη ζωή με εντολές αποστερώντας το ποίμνιο από τις απολαύσεις αυτού του κόσμου. Το επίγειο ‘εγώ’ χαίρει και γιορτάζει την παράδοσή του στο εφήμερο του κόσμου, σαν να μην υπάρχει αύριο, σαν να μην υπάρχει ζωή μετά τον θάνατο, σαν να μην υπάρχει τίποτα υψηλότερο από τα πάθη μας.
Οι απόψεις που διατυπώνονται στο παρόν άρθρο δεν αντικατοπτρίζουν κατ’ ανάγκην τις απόψεις της εφημερίδας The Epoch Times.
