Τον Ιούλιο του 1741, ο λιμπρετίστας Τσαρλς Τζέννενς έστειλε ένα νέο λιμπρέτο ορατορίου* στον πιο γνωστό συνθέτη της εποχής στην Αγγλία, τον Γεώργιο Φρειδερίκο Χαίντελ. Ο Χαίντελ είχε προηγουμένως μελοποιήσει το λιμπρέτο του Τζέννενς για το ορατόριο «Σαούλ», βασισμένο στην ιστορία της Παλαιάς Διαθήκης.
Το νέο κείμενο ήταν πιο φιλόδοξο. Ο Τζέννενς έγραψε σε επιστολή που απηύθυνε σε έναν φίλο του: «Ελπίζω ότι [ο Χαίντελ] θα αφιερώσει όλο το ταλέντο και την ικανότητά του σε αυτό, ώστε η σύνθεση να ξεπεράσει όλες τις προηγούμενες συνθέσεις του, όπως το θέμα ξεπερνά κάθε άλλο θέμα. Το θέμα είναι ο Μεσσίας».
«Μεσσίας» είναι μια εβραϊκή λέξη που σημαίνει «ο χρισμένος», ένας όρος που χρησιμοποιούν οι χριστιανοί για τον Ιησού Χριστό, τον σωτήρα της ανθρωπότητας. Η ιδέα να περιγραφεί η ζωή του Ιησού σε ένα μόνο μουσικό έργο δεν είχε δοκιμαστεί ποτέ μέχρι τότε, καθώς το θέμα θεωρούνταν γενικά πολύ ευρύ. Αλλά ο Τζέννενς δεν πτοήθηκε. Συγκέντρωσε τα σχετικά αποσπάσματα των γραφών σε τρία μέρη. Πρώτα ήρθε η προφητεία της Παλαιάς Διαθήκης για την έλευση του Μεσσία και τη γέννηση του Ιησού, όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Λουκά. Δεύτερο ήταν τα πάθη, ο θάνατος, η ανάσταση και η ανάληψη του Ιησού. Τέλος, ήρθε η Ημέρα της Κρίσης και η τελική νίκη του Χριστού επί του θανάτου.
Ο Χαίντελ δέχτηκε αμέσως και πήρε με μεγάλο ζήλο το κείμενο του Τζέννενς. Τα αρχεία δείχνουν ότι άρχισε να εργάζεται πάνω στην παρτιτούρα στις 22 Αυγούστου εκείνης της χρονιάς. Την ολοκλήρωσε στις 14 Σεπτεμβρίου. Σε μόλις 24 ημέρες, ο συνθέτης έγραψε 259 σελίδες παρτιτούρας. Η παράσταση διαρκεί λίγο περισσότερο από δύο ώρες.
Η συνήθης ερμηνεία αυτής της ταχύτητας ήταν ότι ο Χαίντελ βρισκόταν σε κατάσταση εκστατικής έμπνευσης, αφιερώνοντας όλες τις ώρες της ημέρας στην ολοκλήρωση του έργου. Παραδόξως, ο Τζέννενς θεώρησε την ταχύτητα ως βιασύνη και κατηγόρησε τον συνθέτη και φίλο του για τσαπατσούλικη δουλειά. Οι δύο τους αποξενώθηκαν για το υπόλοιπο της ζωής τους.
Ένας υπηρέτης ήταν αυτός που μαρτύρησε για την εκστατική κατάσταση του Χαίντελ, ο οποίος έφερε φαγητό στον συνθέτη και τον βρήκε να κλαίει. Ο Χαίντελ αρνήθηκε το φαγητό, εξηγώντας ότι ήταν πολύ απορροφημένος με το τέλος του δεύτερου μέρους του χορού. Ο Χέντελ εξήγησε στον υπηρέτη ότι καθώς συνέθετε το χορό, του φάνηκε ότι «είδε τον Παράδεισο μπροστά του, και τον ίδιο τον μεγάλο Θεό καθισμένο στον θρόνο Του, με την παρέα των Αγγέλων Του».
Το κομμάτι που έδωσε στον Χαίντελ ενόραση θα γινόταν το πιο γνωστό χορωδιακό έργο στην αγγλική γλώσσα: η ωδή «Αλληλούια».
Οι προσεκτικοί ακροατές θα παρατηρήσουν ότι το τέλος του Β΄ Μέρους, όπου βρίσκεται η ωδή «Αλληλούια», ακολουθεί τον θάνατο και την ανάσταση του Ιησού. Δεν έχει καμία σχέση με τα Χριστούγεννα. Πράγματι, ο «Μεσσίας» προοριζόταν ως έργο για το Πάσχα και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά τον Απρίλιο του 1742 ως μέρος των εορτασμών του Πάσχα.
Εξάλλου, το βασικό απόσπασμα του «Αλληλούια» δεν αναφέρεται στη γέννηση του Ιησού, αλλά στην εκπλήρωση της αποστολής του, όπως αναφέρεται στην Αποκάλυψη 11:15: «Το βασίλειο αυτού του κόσμου/έγινε βασίλειο του Κυρίου μας/και του Χριστού Του, και του Χριστού Του».
Η σωτηρία του κόσμου έχει επιτευχθεί. Ο θάνατος και η ανάσταση του Ιησού είναι η εκπλήρωση αυτής της σωτηρίας. Αυτό είναι το μόνο ήσυχο τμήμα της ωδής, περίπου στο 2:53 του βίντεο.
Πώς συνδέθηκε το «Μεσσίας» και ειδικότερα το «Αλληλούια» με τα Χριστούγεννα; Φαίνεται ότι πρόκειται κυρίως για μια αμερικανική εξέλιξη της παρτιτούρας, που χρονολογείται από την παράσταση της Handel and Haydn Society of Boston το 1818, τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους.
Όποια εποχή του χρόνου και αν τραγουδιέται, το «Αλληλούια» μάς ξεσηκώνει και μας γεμίζει χαρά. Η χρήση της τρομπέτας από τον Χαίντελ είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική. Κοντά στη μέση, το τραγούδι ανεβαίνει όλο και πιο ψηλά, σαν να κατευθύνεται προς τον ουρανό, με διαδοχικές αναφωνήσεις των λέξεων «Βασιλιάς των Βασιλέων και Κύριος των Κυρίων».
Ακούστε εδώ την ερμηνεία του «Αλληλούια» από τη Royal Choral Society, η οποία πραγματοποιήθηκε τη Μεγάλη Παρασκευή του 2012, μια ημερομηνία που αντιστοιχεί στην πρόθεση του Χαίντελ.
Του Kenneth LaFave
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
* Το ορατόριο είναι ένα μουσικό έργο για φωνές και όργανα με αφηγηματικό κείμενο. Σε αντίθεση με την όπερα, δεν ανεβαίνει στη σκηνή.
