Το αριστούργημα του Τζοβάννι Μπελλίνι «Ο Άγιος Φραγκίσκος στην έρημο» θεωρείται ο σπουδαιότερος πίνακας της Ιταλικής Αναγέννησης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Απεικονίζει την κρίσιμη στιγμή στη ζωή του Αγίου Φραγκίσκου, όταν δέχθηκε τα στίγματα: τα αποτυπώματα των πέντε πληγών του Χριστού από τη Σταύρωση.
Υπάρχει μια πλούσια εικονογραφική παράδοση του γεγονότος, αλλά η ερμηνεία του Μπελλίνι είναι απαράμιλλη. Ο «Άγιος Φραγκίσκος στην έρημο», που χρονολογείται περίπου στο 1475-1478, αντικατοπτρίζει τη μεγαλοφυΐα του καλλιτέχνη στο αναπτυσσόμενο μέσον της ελαιογραφίας για την απεικόνιση του χρώματος, του φωτός, της θρησκευτικής εικονογραφίας και του φυσικού κόσμου — όλα με μεγάλη ομορφιά και λεπτομέρεια.
Ο Μπελλίνι (περ. 1424/1435–1516) προερχόταν από οικογένεια Βενετών καλλιτεχνών, και ήταν δάσκαλος των Τζορτζόνε και Τιτσιάνο, της επόμενης γενιάς μεγάλων ζωγράφων. Πιστεύεται ότι ήταν γιος του Τζάκοπο Μπελλίνι και μικρότερος αδελφός του Τζεντίλε Μπελλίνι. Τόσο ο Τζοβάννι όσο και ο Τζεντίλε έμαθαν το επάγγελμά τους στο εργαστήριο του πατέρα τους. Ο Τζεντίλε συνέχισε να το διευθύνει με επιτυχία, αλλά τελικά ο Τζοβάννι είναι αυτός που έμεινε στην ιστορία ως ο πιο ταλαντούχος και καινοτόμος Μπελλίνι. Ο κουνιάδος τους, Αντρέα Μαντένια, ήταν ένας άλλος γίγαντας της Αναγέννησης, η επιρροή του οποίου είναι εμφανής στα πρώιμα έργα του Τζοβάννι.
Οι μελετητές πιστεύουν ότι η επίσκεψη του Σικελού καλλιτέχνη Αντονέλλο ντα Μεσσίνα στη Βενετία γύρω στο 1475 μπορεί να έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη μετάβαση του Μπελλίνι από την τέμπερα στο λάδι. Ο Αντονέλλο ήταν ένας από τους πρώτους Ιταλούς που ασχολήθηκαν με αυτό το μέσο. Αυτή η νέα τεχνική επέτρεπε την απόδοση των λεπτομερειών με μεγαλύτερη ακρίβεια και έδινε πλουσιότερα χρώματα, που στην περίπτωση του Μπελλίνι ήταν φωτεινά και κορεσμένα.
Ο Τζοβάννι Μπελλίνι είναι γνωστός κυρίως για τα έργα του για βωμούς και τα ιδιωτικά έργα λατρείας. Καθώς η καριέρα του προχωρούσε, το ενδιαφέρον του αυξήθηκε και άρχισε να περιλαμβάνει τοπία στις θρησκευτικές του ζωγραφιές. Μια σταθερά σε όλο το έργο του είναι η ικανότητά του να επικοινωνεί ποιητικά την αφοσίωση και τη στοχαστικότητα.
Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης
Υπάρχει μια αμεσότητα στις αναγεννησιακές απεικονίσεις του Αγίου Φραγκίσκου, καθώς έζησε λίγο πριν την έναρξη της πρώιμης Αναγέννησης.
Ο Φραγκίσκος (περ. 1181–1226) ανήκε σε μια πλούσια οικογένεια εμπόρων από την πόλη της Ασίζης, στην περιοχή της Ούμπρια στην Ιταλία. Νέος ακόμα απέρριψε τα υλικά αγαθά για να ζήσει μια χριστιανική ζωή φτώχειας, αφιερωμένη στην υπηρεσία των φτωχών και όλων των πλασμάτων. Ίδρυσε το Τάγμα των Φραγκισκανών μοναχών, το οποίο συνεχίζει να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην Καθολική Εκκλησία.
Το καλοκαίρι του 1224, ο Φραγκίσκος αποσύρθηκε στο Μόντε ντέλλα Βέρνια, γνωστό και ως Λα Βέρνα, στα Απέννινα Όρη στην Τοσκάνη. Κατά τη διάρκεια αυτής της νηστείας και διαλογιστικής απομόνωσης, που διήρκεσε σαράντα ημέρες, είχε ένα όραμα στο οποίο ένα σεραφείμ με έξι φτερά κουβαλούσε την εικόνα του σταυρωμένου Χριστού. Σωματικά, έλαβε τα στίγματα. Αυτό έγινε δημοφιλές εικονογραφικό θέμα στα τέλη του 15ου αιώνα, με τους περισσότερους καλλιτέχνες να περιλαμβάνουν και το σεραφείμ.
Η εκδοχή του Μπελλίνι παρουσιάζει τον Φραγκίσκο σε ένα βραχώδες σημείο ενός ευρύτερου τοπίου, πλούσιου σε λεπτομέρειες, χωρίς το σεραφείμ. Πρόσφατη επιστημονική εξέταση του πίνακα επιβεβαίωσε ότι, αν και ένα τμήμα της άνω άκρης του καμβά είχε αποκοπεί, είναι πολύ απίθανο να περιείχε το σεραφείμ.
Αντ’ αυτού, για να υποδηλώσει τη θεία παρουσία, ο Μπελλίνι λούζει τον πίνακα με χρυσό φως που προέρχεται από τα σύννεφα στην επάνω αριστερή γωνία.
Η ανταύγεια του φωτός στον Φραγκίσκο δημιουργεί την εντύπωση μιας λαμπρής μεταμόρφωσης. Η δάφνη επίσης αντανακλά τη δύναμη αυτής της φώτισης. Όλο το τοπίο δέχεται το θεϊκό φως και ο Φραγκίσκος είναι γεμάτος δέος.
Αν και συνήθως απεικονίζεται σε γονατιστή στάση όταν δέχεται τα στίγματα, ο Μπελλίνι επιλέγει την όρθια στάση με ανοιχτά χέρια, παραπέμποντας διακριτικά στη στάση του Εσταυρωμένου Χριστού. Σήμερα, μόνο δύο στίγματα είναι ορατά στον πίνακα, στις παλάμες των χεριών του. Ωστόσο, η τεχνική έρευνα αποκάλυψε και μια πληγή στο αριστερό πόδι. Λόγω της τριβής που υπέστη κατά τη διάρκεια των αιώνων, δεν είναι πλέον ορατή χωρίς μεγάλη μεγέθυνση.
Η ιδιαίτερη σχέση που είχε ο Φραγκίσκος με τον φυσικό κόσμο τονίζεται από τα χίλια δυο στοιχεία που έχει συμπεριλάβει ο ζωγράφος. Υπάρχουν ζώα (ένας γάιδαρος και ένα κουνέλι), πουλιά (ένας ερωδιός και μία αλκυόνη) και φυτά (λουλούδια, ένα κλήμα). Στο βάθος διακρίνεται μια μεσαιωνική πόλη με τα τείχη της. Στη μέση, βρίσκεται ένα από τα λίγα σημάδια ανθρώπινης ζωής, εκτός από τον Φραγκίσκο: ένας βοσκός που οδηγεί το κοπάδι του κατά μήκος ενός ποταμού.
Ο πίνακας ήταν παραγγελία του Βενετού ευγενούς Τζοβάννι Μικίελ και παρέμεινε στην πόλη, σε διάφορες συλλογές επιφανών οικογενειών, για πάνω από 330 χρόνια. Μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα σε ιδιωτικές γαλλικές και βρετανικές συλλογές, αγοράστηκε το 1915 για 170.000 δολάρια (5,45 εκατ. δολάρια ή 4,7 εκατ. ευρώ σήμερα) από τον Αμερικανό Χένρυ Κλέυ Φρικ και τοποθετήθηκε στο σαλόνι της έπαυλής του. Παραμένει εκεί μέχρι σήμερα ως μέρος του ομώνυμου μουσείου, ένα από τα αγαπημένα έργα τέχνης των επισκεπτών.
