Ανάμεσα στις αρχαιότερες ιστορίες της κινεζικής παράδοσης βρίσκεται μια διήγηση τόσο παράξενη, ώστε μοιάζει να κινείται στα όρια μεταξύ ιστορίας, θρησκευτικής παράδοσης και μύθου. Πρωταγωνιστής της είναι ο Κονγκ Τζια — στα παραδοσιακά κινεζικά 孔甲, Kǒng Jiǎ— ένας από τους τελευταίους ηγεμόνες της δυναστείας Σία.
Στα ελληνικά ο τίτλος του θα μπορούσε να αποδοθεί συμβατικά ως «αυτοκράτορας», αν και ιστορικά ακριβέστερος είναι ο όρος βασιλιάς ή ηγεμόνας. Η ιστορία του τοποθετείται πολύ πριν από την ίδρυση της ενιαίας κινεζικής αυτοκρατορίας και ανήκει στην αβέβαιη εποχή των Σία, της πρώτης δυναστείας σύμφωνα με την κινεζική ιστοριογραφική παράδοση.
Η διήγηση διασώθηκε σε δύο από τα σημαντικότερα έργα της αρχαίας κινεζικής γραμματείας. Το πρώτο είναι το Ζούο Τζουάν — 左傳, Zuǒ Zhuàn — ένα από τα θεμελιώδη έργα της προαυτοκρατορικής ιστοριογραφίας, το οποίο είχε ολοκληρωθεί περίπου έως το 300 π.Χ. Το δεύτερο είναι το Σι Τζι — 史記, Shǐjì — τα «Χρονικά του Μεγάλου Ιστορικού», που συντάχθηκαν από τον Σίμα Ταν και τον γιο του, Σίμα Τσιεν, κατά την περίοδο της δυναστείας Χαν.
Στο κεφάλαιο του Σι Τζι που είναι αφιερωμένο στους ηγεμόνες των Σία, ο Σίμα Τσιεν παρουσιάζει τον Κονγκ Τζια ως άνθρωπο που ενδιαφερόταν έντονα για τα πνεύματα και τις υπερφυσικές δυνάμεις. Η διακυβέρνησή του περιγράφεται αρνητικά: η αρετή του οίκου των Σία είχε παρακμάσει και ορισμένοι από τους υποτελείς ηγεμόνες είχαν αρχίσει να απομακρύνονται από αυτόν.
Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα πολιτικής και ηθικής παρακμής, το χρονικό αναφέρει ένα απροσδόκητο γεγονός: «Ο Ουρανός κατέβασε δύο δράκους, έναν αρσενικό και έναν θηλυκό».
Το πρωτότυπο κείμενο χρησιμοποιεί τη φράση: 天降龍二，有雌雄, Tiān jiàng lóng èr, yǒu cí xióng.
Ο Κονγκ Τζια, όμως, δεν γνώριζε πώς να τους θρέψει. Δεν είχε στη διάθεσή του κάποιο μέλος της οικογένειας ή της τάξης των Χουανλόνγκ — 豢龍氏, Huànlóng Shì — ανθρώπων οι οποίοι, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, κατείχαν την τέχνη της εκτροφής και της εξημέρωσης των δράκων.
Η αναφορά αυτή είναι από μόνη της εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Οι δράκοι δεν παρουσιάζονται απλώς ως άπιαστα πνεύματα που εμφανίζονται για μια στιγμή και εξαφανίζονται. Αντίθετα, το κείμενο μιλά για τη φροντίδα, τη διατροφή και την εξημέρωσή τους, σαν να επρόκειτο για εξαιρετικά σπάνια αλλά γνωστά όντα, για τα οποία υπήρχαν ειδικοί και οικογένειες με κληρονομική γνώση.
Ο Λιου Λέι και η τέχνη της εκτροφής δράκων
Τη λύση στο πρόβλημα του ηγεμόνα προσέφερε ένας άνδρας με το όνομα Λιου Λέι — 劉累, Liú Lěi. Σύμφωνα με τη διήγηση, ο Λιου Λέι είχε μαθητεύσει κοντά στους Χουανλόνγκ και είχε διδαχθεί την τέχνη της φροντίδας των δράκων.
Ο Λιου Λέι παρουσιάστηκε στην αυλή του Κονγκ Τζια και ανέλαβε τη διατροφή των δύο πλασμάτων. Το Ζούο Τζουάν αναφέρει ότι μπορούσε να τους δίνει τροφή και νερό και ότι ο ηγεμόνας των Σία έμεινε τόσο ικανοποιημένος από τις υπηρεσίες του, ώστε του παραχώρησε ένα ιδιαίτερο όνομα ή τίτλο: Γιούλονγκ Σι — 御龍氏, Yùlóng Shì.
Ο όρος 御龍 μπορεί να αποδοθεί ως «αυτός που κυβερνά τους δράκους», «οδηγός των δράκων» ή «κύριος των αυτοκρατορικών δράκων». Το ιδεόγραμμα 御, yù, χρησιμοποιήθηκε διαχρονικά για πράξεις και αντικείμενα που συνδέονταν με τον ηγεμόνα, αλλά περιλαμβάνει επίσης την έννοια της καθοδήγησης, του ελέγχου και της οδήγησης ενός άρματος ή ενός ζώου.
Ο τίτλος, επομένως, δεν ήταν απλώς τιμητικός. Δήλωνε ότι ο Λιου Λέι είχε αποκτήσει μια επίσημη θέση στην υπηρεσία του θρόνου, με ιδιαίτερη ευθύνη για τα μυστηριώδη πλάσματα που είχαν αποσταλεί από τον Ουρανό.
Η ιστορία, ωστόσο, πήρε σύντομα σκοτεινή τροπή. Ο θηλυκός δράκος πέθανε. Ο Λιου Λέι, φοβούμενος την οργή του ηγεμόνα, δεν αποκάλυψε τον θάνατό του, αντίθετα, σύμφωνα με τη λεπτομερέστερη εκδοχή του Ζούο Τζουάν, τεμάχισε κρυφά το σώμα του, το μαγείρεψε και το πρόσφερε ως φαγητό στον Κονγκ Τζια.
Ο ηγεμόνας έφαγε το κρέας χωρίς να γνωρίζει την προέλευσή του και, κατά την αφήγηση, το βρήκε τόσο ευχάριστο ώστε ζήτησε και άλλο. Τότε ο Λιου Λέι αντιλήφθηκε ότι η εξαπάτηση δεν μπορούσε να συνεχιστεί. Εάν αποκάλυπτε την αλήθεια, κινδύνευε να τιμωρηθεί. Εάν προσπαθούσε να παρουσιάσει ξανά τον δράκο, ο θάνατος του ζώου θα γινόταν αμέσως γνωστός.
Τρομοκρατημένος, εγκατέλειψε την αυλή και μετακινήθηκε σε άλλη περιοχή. Στο Ζούο Τζουάν η διήγηση συνδέεται και με τη γενεαλογία μεταγενέστερων οικογενειών, οι οποίες θεωρούνταν απόγονοι του ανθρώπου που είχε υπηρετήσει ως εκτροφέας των δράκων. Το Σι Τζι διατηρεί τη βασική δομή της ιστορίας: ο θηλυκός δράκος πεθαίνει, προσφέρεται ως τροφή στον ηγεμόνα και ο Λιου Λέι φεύγει από τον φόβο του.
Η αφήγηση είναι λιτή, χωρίς εκτενείς περιγραφές της μορφής των πλασμάτων ή του τόπου όπου φυλάσσονταν. Δεν μαθαίνουμε τι ακριβώς έτρωγαν, πόσο μεγάλοι ήταν ή με ποιον τρόπο είχαν εμφανιστεί. Για τους συγγραφείς των αρχαίων χρονικών, το κεντρικό ζήτημα δεν ήταν η ανατομία των δράκων αλλά η σχέση τους με τον Ουρανό, τον ηγεμόνα και την ανθρώπινη αρετή.
Ιστορία, παράδοση και το μυστήριο της δυναστείας Σία
Η διήγηση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως σύγχρονη ιστορική καταγραφή ενός αποδεδειγμένου περιστατικού. Τα κείμενα που τη διασώζουν γράφτηκαν πολλούς αιώνες μετά την εποχή στην οποία υποτίθεται ότι έζησε ο Κονγκ Τζια.
Η ίδια η ιστορικότητα της δυναστείας Σία παραμένει αντικείμενο μεγάλης επιστημονικής συζήτησης. Η παραδοσιακή κινεζική χρονολόγηση την τοποθετεί περίπου μεταξύ του 21ου και του 16ου αιώνα π.Χ., πριν από τη δυναστεία Σανγκ. Δεν έχουν βρεθεί, όμως, σύγχρονες γραπτές πηγές που να κατονομάζουν άμεσα τη δυναστεία ή τους ηγεμόνες της.
Ο σημαντικός αρχαιολογικός πολιτισμός του Ερλιτόου, ο οποίος αναπτύχθηκε στην κεντρική πεδιάδα της Κίνας κατά την πρώιμη Εποχή του Χαλκού, ταυτίζεται από πολλούς Κινέζους αρχαιολόγους με τους Σια. Άλλοι ερευνητές θεωρούν ότι, χωρίς σύγχρονες επιγραφές, η σύνδεση αυτή δεν μπορεί ακόμη να αποδειχθεί οριστικά. Η ανασκαφή του Ερλιτόου αποκάλυψε ένα μεγάλο και σύνθετο πολιτικό και αστικό κέντρο, αλλά η ακριβής δυναστική του ταυτότητα εξακολουθεί να συζητείται.
Αυτό δεν καθιστά τη διήγηση του Κονγκ Τζια ασήμαντη. Αντιθέτως, αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Κινέζοι αντιλαμβάνονταν το παρελθόν τους. Στην κινεζική ιστοριογραφία, η πολιτική ιστορία δεν ήταν αποκομμένη από την ηθική και την κοσμολογία. Η συμπεριφορά ενός ηγεμόνα επηρέαζε τη σχέση του με τον Ουρανό, τη φύση και το βασίλειο.
Η εμφάνιση δύο ουράνιων δράκων θα μπορούσε να θεωρηθεί εξαιρετική εύνοια. Ο Κονγκ Τζια, όμως, δεν αποδεικνύεται άξιος του δώρου. Δεν γνωρίζει πώς να το φροντίσει, εξαρτάται από έναν ειδικό, εξαπατάται και τελικά το ουράνιο θαύμα καταλήγει σε θάνατο, φόβο και φυγή.
Με αυτή την έννοια, η ιστορία μπορεί να διαβαστεί και ως ηθική αφήγηση για την αποτυχία ενός ηγεμόνα να ανταποκριθεί σε όσα του εμπιστεύθηκε ο Ουρανός. Στο Σι Τζι, άλλωστε, το περιστατικό τοποθετείται μέσα σε μια περίοδο κατά την οποία η αρετή της δυναστείας φθίνει. Ο δράκος δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο θαυμασμού, αλλά και δοκιμασία της ικανότητας του ανθρώπου να διαχειριστεί μια δύναμη ανώτερη από τον ίδιο.
Από ουράνιο πλάσμα σε σύμβολο του αυτοκράτορα
Ο κινεζικός δράκος — 龍, lóng — διαφέρει σημαντικά από τον δράκο της ευρωπαϊκής μεσαιωνικής παράδοσης. Δεν παρουσιάζεται κατά κανόνα ως δαιμονικό τέρας που φυλάσσει θησαυρούς και πρέπει να θανατωθεί από έναν ήρωα. Συνδέεται κυρίως με το νερό, τα ποτάμια, τα σύννεφα, τη βροχή, τη γονιμότητα και την ανανεωτική δύναμη της φύσης.
Απεικονίσεις πλασμάτων που αναγνωρίζονται ως δράκοι εμφανίζονται στην κινεζική τέχνη ήδη από τη Νεολιθική περίοδο. Κατά τη δυναστεία Σανγκ, δράκοι και άλλα φανταστικά ζώα κοσμούσαν τελετουργικά χάλκινα αγγεία, αν και η ακριβής σημασία ορισμένων από αυτά τα πρώιμα μοτίβα παραμένει άγνωστη. Κατά τη δυναστεία Χαν, ο δράκος είχε πλέον συνδεθεί στενότερα με τα ύδατα, τα σύννεφα, τη βροχή, την αρσενική δύναμη και την υψηλή εξουσία.
Σταδιακά έγινε ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα του Κινέζου αυτοκράτορα. Ο ηγεμόνας παρουσιαζόταν ως ο άνθρωπος που ένωνε τον Ουρανό και τη Γη και όφειλε να διατηρεί την αρμονία ανάμεσα στον ανθρώπινο κόσμο και την κοσμική τάξη. Ο δράκος, ικανός σύμφωνα με την παράδοση να κινείται στα ύδατα, να ανεβαίνει στα σύννεφα και να επηρεάζει τη βροχή, εξέφραζε ιδανικά αυτή την υπερβατική εξουσία.
Στις μεταγενέστερες δυναστείες, ιδιαίτερα κατά τις περιόδους Μινγκ και Τσινγκ, η χρήση των μορφών του δράκου καθοριζόταν από αυστηρούς κανόνες αυλικής ιεραρχίας. Οι δράκοι εμφανίζονταν στα ενδύματα, στους θρόνους, στα ανάκτορα, στα τελετουργικά αντικείμενα και στα εμβλήματα της αυτοκρατορικής οικογένειας.
Οι επίσημες ενδυμασίες έφεραν δράκους ανάμεσα σε σύννεφα, κύματα, βουνά και ουράνια σύμβολα, παρουσιάζοντας τον ηγεμόνα όχι απλώς ως πολιτικό αρχηγό αλλά ως κέντρο μιας ολόκληρης κοσμικής τάξης. Στα ενδύματα της δυναστείας Τσινγκ, ο αριθμός των νυχιών, η θέση των δράκων και η παρουσία άλλων συμβόλων μπορούσαν να δηλώνουν τον βαθμό και τη θέση του προσώπου που τα φορούσε. Οι δράκοι με πέντε νύχια συνδέονταν με τα υψηλότερα στρώματα της αυτοκρατορικής οικογένειας, ενώ αυτοί με τέσσερα χρησιμοποιούνταν από άλλα πρόσωπα συγκεκριμένου βαθμού.
Η μετάβαση αυτή είναι εντυπωσιακή. Στην ιστορία του Κονγκ Τζια, ο ηγεμόνας δέχεται δύο πραγματικούς, κατά την αφήγηση, δράκους και αδυνατεί να τους φροντίσει. Στους μεταγενέστερους αιώνες, ο ίδιος ο αυτοκράτορας γίνεται συμβολικά ο δράκος. Δεν χρειάζεται πλέον να κατέχει το πλάσμα, επειδή η μορφή και η δύναμή του έχουν ενσωματωθεί στην εικόνα του θρόνου.
Μια ιστορία για την εξουσία και την ευθύνη
Είναι αδύνατον να γνωρίζουμε τι ακριβώς βρισκόταν πίσω από την αρχαία διήγηση. Ήταν ανάμνηση κάποιου σπάνιου ζώου, μια θρησκευτική παράδοση, ένας πολιτικός μύθος ή μια καθαρά συμβολική αφήγηση; Τα σωζόμενα κείμενα δεν επιτρέπουν ασφαλές συμπέρασμα.
Επιτρέπουν, όμως, να διακρίνουμε κάτι σημαντικότερο: στην αρχαία κινεζική σκέψη, η εξουσία δεν θεωρούνταν απλώς ανθρώπινο προνόμιο. Ήταν μια ευθύνη που απέρρεε από τον Ουρανό και μπορούσε να αφαιρεθεί όταν ο ηγεμόνας έχανε την αρετή του.
Οι δράκοι του Κονγκ Τζια αποτελούν, υπό αυτή την έννοια, κάτι περισσότερο από μυθικά ζώα. Είναι ένα ουράνιο δώρο που ο βασιλιάς δεν μπόρεσε να προστατεύσει. Η κατάληξη της ιστορίας — ο θάνατος του ενός δράκου, η εξαπάτηση του ηγεμόνα και η φυγή του εκτροφέα — αντικατοπτρίζει την αποσύνθεση μιας αυλής που είχε χάσει την εσωτερική της τάξη.
Αιώνες αργότερα, οι Κινέζοι αυτοκράτορες θα φορούσαν τον δράκο πάνω στα ενδύματά τους και θα κυβερνούσαν από τον «θρόνο του δράκου». Πίσω, όμως, από τη λάμψη των χρυσών νημάτων και των αυτοκρατορικών συμβόλων παρέμενε η παλαιότερη προειδοποίηση: δεν αρκεί ένας ηγεμόνας να περιβάλλεται από σημάδια ουράνιας δύναμης. Πρέπει να αποδειχθεί και άξιος να τα φέρει.
