Ολοκληρώθηκε χθες, 8 Ιουλίου, η διήμερη Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ να αξιοποιεί τη συνάντηση των συμμάχων για να προωθήσει τις βασικές προτεραιότητες της εξωτερικής του πολιτικής: να πιέσει για υψηλότερες αμυντικές δαπάνες, να ενισχύσει την Ουκρανία, να επαναφέρει τη συζήτηση για τη Γροιλανδία, να αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο επανένταξης της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 και να οξύνει την αντιπαράθεση με την Ισπανία.
Παράλληλα με τη σύνοδο, λύθηκε η εκεχειρία Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, με εκατέρωθεν πλήγματα που επηρεάζουν και άλλες χώρες της περιοχής. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει εκφράσει τη δυσαρέσκειά της για το επίπεδο στήριξης που παρέχει το ΝΑΤΟ στις αμερικανικές επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή, καθώς ορισμένα κράτη-μέλη δεν παραχωρούν πρόσβαση στις αμερικανικές δυνάμεις σε στρατιωτικές βάσεις και στον εναέριο χώρο τους.
Στην προηγούμενη σύνοδο, τα κράτη-μέλη συμφώνησαν να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες από το 2% στο 5% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ), με το 3,5% να κατευθύνεται σε βασικές στρατιωτικές δαπάνες και το επιπλέον 1,5% σε κρίσιμες υποδομές και βιομηχανική δυναμικότητα. Η στροφή αυτή είναι συνέπεια της πίεσης που άσκησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες για μεγαλύτερη συμμετοχή των συμμάχων.
Ακολουθούν τα έξι βασικά συμπεράσματα από τη Σύνοδο της Άγκυρας.
Ιράν
Νέος κύκλος ανταλλαγής πυρών με το Ιράν ξεκίνησε την ώρα που οι ηγέτες του ΝΑΤΟ συνεδρίαζαν στην Άγκυρα, καθώς στις 7 Ιουλίου βλήματα έπληξαν τρία εμπορικά πλοία που διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ. Αν και η Τεχεράνη δεν ανέλαβε άμεσα την ευθύνη, τα κρατικά μέσα ενημέρωσης του Ιράν μετέδωσαν ότι τα πλοία είχαν αγνοήσει προειδοποιήσεις των ιρανικών αρχών.
Ως απάντηση, οι αμερικανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν την ίδια ημέρα πλήγματα εναντίον δεκάδων στόχων στο εσωτερικό του Ιράν. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης αντέδρασαν εκτοξεύοντας μη επανδρωμένα αεροσκάφη και πυραύλους εναντίον αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων στο Μπαχρέιν και στο Κουβέιτ.
Πρόκειται για το πιο πρόσφατο επεισόδιο σε μια ακολουθία γεγονότων που δοκιμάζουν την εκεχειρία την οποία Ουάσιγκτον και Τεχεράνη εγκαινίασαν στις 8 Απριλίου και επιχείρησαν να ενισχύσουν με μνημόνιο κατανόησης τον Ιούνιο.
Ερωτηθείς στις 8 Ιουλίου αν το πλαίσιο ειρήνευσης με το Ιράν έχει πλέον καταρρεύσει, ο Τραμπ απάντησε ότι πιστεύει πως «έχει τελειώσει». Διευκρίνισε ότι θα συμβουλευθεί την ομάδα των διαπραγματευτών του πριν λάβει οριστική απόφαση, πρόσθεσε όμως ότι θεωρεί τις διαπραγματεύσεις «χάσιμο χρόνου».
Στην τελευταία συνέντευξη Τύπου της επίσκεψής του στην Άγκυρα, ο Αμερικανός πρόεδρος ρωτήθηκε αν η λήξη της εκεχειρίας θα οδηγήσει την περιοχή ξανά σε πόλεμο. Απάντησε πως, όποια κι αν είναι η εξέλιξη, η κατάσταση θα οδηγηθεί γρήγορα σε ένα τέλος και το αποτέλεσμα θα είναι μια ασφαλέστερη περιοχή.
Γροιλανδία
Η Γροιλανδία επανήλθε στο επίκεντρο λίγο πριν από τη Σύνοδο, με τον Τραμπ να επαναλαμβάνει το ενδιαφέρον του για την ενίσχυση της αμερικανικής επιρροής στο νησί.
Κατά τη συνάντησή του με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούττε στις 8 Ιουλίου, υποστήριξε ότι η Γροιλανδία, αυτόνομη επικράτεια της Δανίας, παραμένει σημαντική για την ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ «δεν είναι σημαντική για τη Δανία».
Ο Ρούττε αναφέρθηκε σε συμφωνία που επιτεύχθηκε φέτος στο Νταβός και προβλέπει τη σταδιακή αύξηση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στη Γροιλανδία, καθώς και την ανάπτυξη του προτεινόμενου αντιπυραυλικού συστήματος Golden Dome. Διαβεβαίωσε ότι η συμφωνία θα εφαρμοστεί σταδιακά.
Παραμένει, ωστόσο, ασαφές κατά πόσον οι δεσμεύσεις αυτές ανταποκρίνονται πλήρως στις επιδιώξεις του Τραμπ. Τόσο η κυβέρνηση Τραμπ όσο και η κυβέρνηση Μπάιντεν έχουν χαρακτηρίσει την αυξημένη δραστηριότητα της Ρωσίας και της Κίνας στην Αρκτική απειλή για την εθνική ασφάλεια.
Πριν από τη σύνοδο, ανώτερος Αμερικανός αξιωματούχος είχε δηλώσει ότι ο Τραμπ εξακολουθεί να θεωρεί ως καλύτερη μακροπρόθεσμη λύση την απόκτηση της Γροιλανδίας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, αν και η κυβέρνηση εξετάζει και άλλους μηχανισμούς. Η θέση αυτή έχει προκαλέσει την αντίδραση της Δανίας, κράτους-μέλους του ΝΑΤΟ.
Η πρωθυπουργός της Δανίας Μέττε Φρέντρικσεν δήλωσε στις 8 Ιουλίου ότι η χώρα της ελπίζει πως όλοι, συμπεριλαμβανομένων των συμμάχων, θα σεβαστούν το δικαίωμα αυτοδιάθεσης του λαού της Γροιλανδίας, υπογραμμίζοντας ότι το νησί δεν είναι προς πώληση.
Patriot
Η Ουκρανία αναμένεται να αποκτήσει άδεια παραγωγής συστημάτων αντιαεροπορικής άμυνας Patriot, έπειτα από τις συνομιλίες του Ντόναλντ Τραμπ με τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι στο περιθώριο της Συνόδου της Άγκυρας.
Κατά τη διμερή συνάντησή τους, στις 8 Ιουλίου, ο Τραμπ γνωστοποίησε ότι η χορήγηση άδειας για την κατασκευή Patriot στην Ουκρανία αποτελεί ένα από τα βασικά θέματα των συνομιλιών τους.
Η απόφαση έχει ιδιαίτερη σημασία για το Κίεβο. Από την έναρξη του πολέμου με τη Ρωσία το 2022, οι ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στα συστήματα Patriot που έχουν παραχωρηθεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλους διεθνείς υποστηρικτές τους, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις συνεχιζόμενες ρωσικές αεροπορικές επιθέσεις.
Την ίδια στιγμή, η αυξημένη ζήτηση που έχουν προκαλέσει άλλες πρόσφατες συγκρούσεις, μεταξύ αυτών και εκείνη με το Ιράν, έχει επιβαρύνει τα παγκόσμια αποθέματα Patriot. Ο Τραμπ επεσήμανε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν τέτοια συστήματα, αλλά δεν μπορούσαν να παραχωρήσουν μεγάλους αριθμούς, καθώς τα χρειάζονται και για τη δική τους άμυνα.
Η χορήγηση άδειας παραγωγής θα μπορούσε να καλύψει τις ουκρανικές ανάγκες σε αντιαεροπορικά συστήματα, επιτρέποντας παράλληλα στην Ουάσιγκτον να ανταποκριθεί ευκολότερα στη διεθνή ζήτηση για Patriot.
Η αμερικανική κυβέρνηση εμφανίστηκε επίσης να αντιμετωπίζει θετικά τα πρόσφατα ουκρανικά πλήγματα σε ρωσικό έδαφος. Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο εκτίμησε ότι οι ρωσικές δυνάμεις δυσκολεύονται πλέον περισσότερο να υπερασπιστούν τον εναέριο χώρο τους, εκφράζοντας την ελπίδα ότι αυτό θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για διαπραγμάτευση με στόχο τον τερματισμό του πολέμου.
Ο Τραμπ χαρακτήρισε τις επιθέσεις κλιμάκωση της σύγκρουσης, εκτιμώντας όμως ότι ενδέχεται να συμβάλουν στην επίτευξη του τέλους της.
F-35
Η συνάντηση του Ντόναλντ Τραμπ με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν άφησε για πρώτη φορά ανοιχτό το ενδεχόμενο να ανοίξει ξανά ο δρόμος για την προμήθεια μαχητικών πέμπτης γενιάς F-35 Lightning II από την Τουρκία.
Η Άγκυρα ήταν από τους αρχικούς εταίρους του προγράμματος F-35, όμως αποκλείστηκε μετά την αγορά των ρωσικών αντιαεροπορικών συστημάτων S-400 το 2019. Η συγκεκριμένη αγορά κρίθηκε ασύμβατη με τις διατάξεις του αμερικανικού νόμου CAATSA του 2017, ο οποίος προβλέπει κυρώσεις κατά των αντιπάλων των Ηνωμένων Πολιτειών.
Κατά τη συνάντησή του με τον Τούρκο πρόεδρο στις 7 Ιουλίου, ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι οι κυρώσεις θα αρθούν. Ωστόσο, η επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα παραμένει νομικά και πολιτικά σύνθετη.
Βάσει διάταξης του Νόμου περί Εξουσιοδότησης Εθνικής Άμυνας του 2020, οι υπουργοί Εξωτερικών και Άμυνας των ΗΠΑ οφείλουν να πιστοποιήσουν ότι οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις δεν χρησιμοποιούν πλέον τα συστήματα S-400 και ότι η Άγκυρα έχει διαβεβαιώσει πως δεν θα προμηθευτεί ξανά αντίστοιχα ρωσικά αντιαεροπορικά συστήματα, προτού καταστεί δυνατή η παραλαβή των F-35.
Ο Αμερικανός πρόεδρος ανέφερε ότι ανέθεσε στον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, στον υπουργό Οικονομικών Σκοτ Μπέσσεντ και στον υπουργό Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ να εκπονήσουν σχέδιο για την αντιμετώπιση των νομικών εμποδίων που εξακολουθούν να παρεμποδίζουν τη μεταφορά των αεροσκαφών στην Τουρκία.
Στη συνέντευξη Τύπου της 8ης Ιουλίου διευκρίνισε ότι δεν έχει ακόμη λάβει οριστική απόφαση για την επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35. Πρόσθεσε, ωστόσο, ότι κλίνει προς τη θετική κατεύθυνση, υποστηρίζοντας πως ο Ερντογάν έχει βοηθήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.
Αμυντικές δαπάνες
Παρά τις διαφωνίες που παρέμειναν σε επιμέρους ζητήματα, ο Τραμπ παρουσίασε τη Σύνοδο ως επιβεβαίωση της πορείας που, κατά την άποψή του, έχει χαράξει για τη Συμμαχία στο ζήτημα των αμυντικών δαπανών.
Όπως ανέφερε στις 8 Ιουλίου, οι περισσότερες χώρες έχουν πλέον αποδεχθεί τους νέους στόχους που συμφωνήθηκαν στην προηγούμενη σύνοδο. Ορισμένες, όπως είπε, ανταποκρίθηκαν πλήρως στο κάλεσμα, ενώ άλλες βρίσκονται στη διαδικασία σημαντικών προσαρμογών και σύντομα θα πράξουν το ίδιο.
Ο Αμερικανός πρόεδρος στάθηκε ιδιαίτερα και στο κλίμα συνεργασίας μεταξύ των συμμάχων, χαρακτηρίζοντας τη διήμερη σύνοδο ιδιαίτερα επιτυχημένη και κάνοντας λόγο για εντυπωσιακή ενότητα.
Στο περιθώριο της Συνόδου, συνασπισμός 12 ευρωπαϊκών χωρών υπό την ηγεσία του Ηνωμένου Βασιλείου ανακοίνωσε επένδυση 50 δισ. δολαρίων μέσα στην επόμενη δεκαετία για την ανάπτυξη νέου συστήματος πυραύλων μεγάλου βεληνεκούς με δυνατότητα πλήγματος ακριβείας, με στόχο την ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη.
Παράλληλα, στο φόρουμ της αμυντικής βιομηχανίας που πραγματοποιήθηκε στην Άγκυρα στις 7 Ιουλίου, ανακοινώθηκαν νέες συμφωνίες εξοπλισμών με αμερικανικές εταιρείες. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η προμήθεια μη επανδρωμένων αεροσκαφών επιτήρησης από τη Northrop Grumman και η δημιουργία νέας ευρωπαϊκής εγκατάστασης συντήρησης πυραύλων Patriot από τη Lockheed Martin.
Ισπανία
Παρά τις αναφορές του Τραμπ στην ενότητα της Συμμαχίας, η Ισπανία βρέθηκε στο επίκεντρο της πιο έντονης δημόσιας αντιπαράθεσης της Συνόδου.
Κατά τη συνάντησή του με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούττε, ο Αμερικανός πρόεδρος επέκρινε τη στάση της Μαδρίτης απέναντι στη Συμμαχία, χαρακτηρίζοντάς την «χαμένη υπόθεση» και δηλώνοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιθυμούν πλέον να διατηρούν εμπορικές σχέσεις με τη χώρα.
Η Ισπανία είχε αρνηθεί κατά την προηγούμενη σύνοδο να συνταχθεί με τους υπόλοιπους συμμάχους στη δέσμευση για αύξηση των αμυντικών δαπανών. Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις του ΝΑΤΟ, εξακολουθεί να συγκαταλέγεται στις χώρες με τις χαμηλότερες αμυντικές δαπάνες, διαθέτοντας περίπου το 2% του ΑΕΠ της για την άμυνα κατά το προηγούμενο έτος.
Ο Τραμπ υποστήριξε ακόμη ότι η Ισπανία δεν συμμετέχει και δεν καταβάλλει το μερίδιο που της αναλογεί στη Συμμαχία, ζητώντας στη συνέχεια από τον υπουργό Οικονομικών Σκοτ Μπέσσεντ να διακοπεί κάθε εμπορική σχέση με τη χώρα, συμπεριλαμβανομένων των ταξιδιών.
Οι σχέσεις Ουάσιγκτον και Μαδρίτης έχουν επιβαρυνθεί μετά τη δημόσια κριτική του Ισπανού σοσιαλιστή πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ για τη σύγκρουση των Ηνωμένων Πολιτειών με το Ιράν. Η Ισπανία εμπόδισε επίσης τη χρήση του εναέριου χώρου της από τις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις και αρνήθηκε την πρόσβαση σε κοινές στρατιωτικές βάσεις.
Ωστόσο, στη συνέντευξη Τύπου με την οποία ολοκλήρωσε την επίσκεψή του στην Άγκυρα, ο Τραμπ ανέφερε ότι μία χώρα, την οποία δεν κατονόμασε, δεν είχε υπάρξει στο παρελθόν ιδιαίτερα συνεργάσιμη, αλλά επέδειξε καλύτερη στάση κατά τη συνάντηση των ηγετών.
Από την πλευρά του, ο Πέδρο Σάντσεθ δήλωσε ότι η Ισπανία δεν προτίθεται να μεταβάλει την «εξαιρετική κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική σχέση» της με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Των Ryan Morgan και Emel Akan
Με τη συμβολή των Tom Ozimek και Tom Gantert
