Η ποίηση, και γενικότερα η τέχνη, αποτελεί ιδανικό μέσο για την προσέγγιση του εσωτερικού μας κόσμου — των συναισθημάτων, των ιδεών, των αναζητήσεων και των προβληματισμών… Ο Γιάννης Ζέρβας μπήκε σε αυτή την ατραπό από νέος, ενώ αργότερα προσέφερε στον εαυτό του και επιστημονικά ‘εργαλεία’, σπουδάζοντας ιατρική και ψυχιατρική. Η διττή του ιδιότητα τον οδήγησε στην έκδοση εννέα δικών του ποιητικών συλλογών, αλλά και σε μεταφράσεις ποιητών όπως η Σύλβια Πλαθ και ο Τ.Σ. Έλλιοτ, και ψυχιάτρων όπως ο Ίρβιν Γιάλομ.
Τη σχέση των δύο αυτών δρόμων για την προσέγγιση των ψυχικών διεργασιών αναμένεται να διερευνήσει σε μία σειρά διαλέξεων με τίτλο «Η ψυχή της ποίησης», που διοργανώνει η Εταιρεία Συγγραφέων σε συνεργασία με το Επιγραφικό Μουσείο, με την πρώτη ομιλία να είναι προγραμματισμένη για τις 28 Απριλίου. Όπως αναφέρει η ανακοίνωση των εκδηλώσεων, στις ομιλίες του θα διαπραγματευθεί τους ψυχικούς μηχανισμούς που κινητοποιούν (και κινητοποιούνται από) την ποίηση και τη σχέση της ποιητικής λειτουργίας με την ψυχοπαθολογία, το όνειρο και την αυτο-θεραπεία.
Με αφετηρία τις επικείμενες διαλέξεις, η Epoch Times συζήτησε με τον κο Ζέρβα για την πορεία του στην ποίηση, για το πώς η ποιητική πράξη μπορεί να συνδράμει τον άνθρωπο στο εσωτερικό του ταξίδι, για την αναγκαιότητα της ποίησης σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο, καθώς και για τις τρεις ομιλίες που έχει προετοιμάσει.
Ποια είναι η προσωπική σας σχέση με την ποίηση;
Mε την ποίηση άρχισα να ασχολούμαι στην εφηβεία μου. Έτσι συνήθως γίνεται με τους περισσότερους. Οι ψυχολογικές αναστατώσεις αυτής της αναπτυξιακής φάσης, οι νέες εμπειρίες, ο έντονος αισθησιασμός, η αναζήτηση ταυτότητας, οι εξιδανικεύσεις, οι απότομες θλίψεις, οι εντυπωσιασμοί και οι επιρροές από τα νέα ερεθίσματα βρίσκουν πρόσφορο έδαφος και ανάγκη έκφρασης στην εφηβεία. Η ποίηση, με τη στιγμιαία, αυθόρμητη, γεμάτη μουσικές και εικόνες αποσπασματικότητά της είναι πολύ κατάλληλο δημιουργικό μέσο για να εκφράσει και να εκτονώσει κανείς τα συναισθήματα που κινητοποιούνται. Οι περισσότεροι έφηβοι, μεγαλώνοντας, την αφήνουν πίσω τους ή χρησιμοποιούν σποραδικά και κατ’ ιδίαν την ποιητική δημιουργία για να εκφράσουν ιδιαίτερες στιγμές στη ζωή τους. Κάποιοι, όμως, δεν την ξεπερνούν ποτέ και γίνεται μέρος της ζωής τους. Δεν έχει σημασία τι είδους και τι ποιότητας ποίηση γράφουν, σημασία έχει ότι η ποίηση γίνεται ο φυσικός τρόπος έκφρασής στη ζωή τους. Κατά κάποιο τρόπο, όσοι το κάνουμε αυτό παραμένουμε για πάντα εναγκαλισμένοι με την εφηβική μας υπόσταση. Από τότε που ξεκίνησα να γράφω έχουν κυκλοφορήσει εννιά ποιητικά βιβλία μου. Και κάθε τόσο λέω ότι μου τέλειωσε, αλλά πού… Δεν τελειώνει, όταν πλέον έχει διαμορφωθεί η ματιά σου απέναντι στον κόσμο μέσα από το ποιητικό ιδίωμα. Ακόμα και στις πιο ουδέτερες και ψύχραιμες στιγμές βρίσκει τρόπο να χωθεί η ποίηση στην καθημερινότητα και να σε αιφνιδιάσει. Μου κάνει εντύπωση όταν συνειδητοποιώ πόσο έχει επηρεάσει ακόμη και την επαγγελματική μου ματιά στην ψυχιατρική. Έχει ένα μεγάλο καλό: δίνει έναν τρόπο να μπαίνεις πολύ γρήγορα και αναζωογονητικά στην ουσία.
Η ποίηση είναι μια τέχνη του λόγου όσο και της ψυχής. Τα ερείσματα για την παραγωγή του ποιητικού λόγου δεν βρίσκονται πάντα εντός μας, αλλά οποιοδήποτε στοιχείο του περιβάλλοντος ή της καθημερινότητας μπορεί να σταθεί αφορμή για τη δημιουργία ενός ποιητικού έργου. Συμφωνείτε με αυτή την πρόταση;
Ο ίδιος ο κόσμος, κάθε στιγμή του, κάθε εικόνα ή άλλη αίσθηση που συνοδεύει την αλληλεπίδρασή μας μαζί του, μπορεί να λειτουργήσει σαν ερέθισμα, σαν εφαλτήριο για την ποιητική ματιά. Όμως είναι ο συνολικός ψυχισμός του ποιητή, καθώς έρχεται σε επαφή με το ερέθισμα, που θα κατευθύνει τους συνειρμούς του στην τελική σύνθεση. Στην πραγματικότητα, ο ποιητής (και ο όποιος δημιουργός, βέβαια) επιλέγει (ασυνείδητα) το ερέθισμα μέσα από όλα τα ερεθίσματα που τον περιβάλλουν με βάση τα ζητήματα που απασχολούν το συναίσθημά του τη δεδομένη στιγμή· μετά, από ό,τι έχει διαθέσιμο στην ψυχική του παλέτα, θα προκύψει η τελική εικόνα. Η επεξεργασία της, κατόπιν, προκειμένου να πάρει την τελική μορφή το ποίημα, έχει να κάνει με τη σπουδή του ποιητή στις τεχνικές και στην τέχνη της ποίησης, την οξύτητα της αντικειμενικής του ματιάς, τη δυνατότητά του να κρίνει τι λειτουργεί και τι όχι για να καθαρίσει την εικόνα αυτή για τη ματιά των άλλων. Η φάση της δημιουργίας είναι αυτόματη, δεν έχει κανένα προαπαιτούμενο, είναι σαν να σου έρχεται κάτι απ’ έξω. Όμως η επεξεργασία της έμπνευσης στο τελικό ποίημα απαιτεί να έχει διαβάσει κανείς πολλή ποίηση, να ξέρει το έργο άλλων ποιητών, να έχει αντικειμενική ματιά και να μην διστάζει να καταστρέψει ό,τι έχει φτιάξει στην πρώτη φάση, εφόσον δεν περνάει τις εξετάσεις ή τις τροποποιήσεις αυτής της δεύτερης φάσης.
Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια υπερβολική ίσως έμφαση στο υποκείμενο και τα συναισθήματά του, στο προσωπικό βίωμα, την προσωπική αντίληψη, την προσωπική έκφραση. Πιστεύετε ότι έχουμε φτάσει σε σημείο ανισορροπίας μεταξύ του ατομικού και του κοινωνικού εαυτού μας; Πώς βλέπετε να ανακλάται αυτό στον ψυχισμό των ανθρώπων και στις αξίες τους; Ποιο το κόστος για την κοινωνία;
Αυτή είναι μια ερώτηση που δεν έχει να κάνει με την ποίηση τόσο, όσο με την πολιτισμική αλλαγή που έχει συντελεσθεί σταδιακά τα τελευταία τριάντα χρόνια στον Δυτικό κόσμο. Υπάρχει πράγματι έμφαση στο στενά ιδιωτικό, αλλά και πάλι είναι κοινωνικά καθοριζόμενη. Όπως σε προηγούμενες πολιτισμικές φάσεις οι κανόνες της κοινωνίας καθόριζαν τι πρέπει να αναζητά και να εκφράζει ο καθένας μας, η τρέχουσα κοινωνική νόρμα είναι να φροντίζει ο καθένας κατά προτεραιότητα την επιθυμία του ακόμη κι αν αγνοεί τις ανάγκες των άλλων και τις ευθύνες του απέναντι σε αυτούς. Η κοινωνική επιβολή των κανόνων έχει αντικατασταθεί από την απόρριψη της διαμοιρασμένης ζωής στην κοινότητα, το εκκρεμές έχει πάει στην άλλη άκρη. Δεν μπορεί να κρατήσει πολύ αυτό, όμως. Ήδη έχει οδηγήσει σε περισσότερη μοναξιά πολλούς ανθρώπους, και αν παρατηρήσετε έχουν αρχίσει πάλι να δημιουργούνται δίκτυα, ομαδικές δράσεις· την οικογένεια και τις παραδοσιακές κοινωνικές της επιταγές αντικαθιστά σιγά-σιγά το φιλικό δίκτυο με περισσότερη αυθεντικότητα στις ανάγκες του καθενός. Πιστεύω ότι εκεί που η τεχνολογία μάς έχει θεωρητικά κλείσει στο σπίτι, σταδιακά θα χρησιμοποιηθεί για περισσότερη αληθινή επαφή. Η υπαρξιακή ανάγκη για κοινότητα είναι πολύ μεγάλη για να καταργηθεί. Η ποίηση, για να επαναφέρω το θέμα, είναι μια ιδιωτική σφραγίδα στον δημόσιο τοίχο που επιδιώκει και διακηρύσσει την αυθεντικότητα και την επαφή, άρα δείχνει στη σωστή κατεύθυνση.
Γιατί χρειάζονται οι άνθρωποι την ποίηση; Γιατί τη χρειάζεται η κοινωνία;
Γιατί χρειάζεται την ονειροπόληση ο άνθρωπος; Γιατί χρειάζεται τα όνειρα; Γιατί υπάρχει η τέχνη — οι τέχνες — αν δεν προσέφεραν κάτι στον καθένα μας και στην κοινότητα των ανθρώπων; Μόλις ένας οργανισμός γίνεται πιο σύνθετος, έχει ανάγκη να αναπαραστήσει, να φανταστεί, να αναπαράγει τον κόσμο στο εσωτερικό του πρότυπο, να φτιάξει τον κόσμο του έτσι που να έχει νόημα για τον ίδιο και να μεταφέρει το συναίσθημά του στους άλλους για επαφή, άγγιγμα, επικοινωνία. Και μέσα από από αυτό πλουτίζει ο κόσμος, αναζωογονείται η επικοινωνία, φτιάχνουμε κόσμους μέσα στον κόσμο, μέσα από αυτή τη φαντασία προοδεύει ακόμα και η τεχνολογία και η επιστήμη. Η ποίηση είναι μόνο μια μορφή της συνολικής ανάγκης για αναπαράσταση και για δημιουργία. Δεν πάμε μπροστά αλλιώς. Μπορεί να μην είναι απαραίτητα ασφαλείς οι δρόμοι που ανοίγει η δημιουργικότητα, μερικές φορές μπορεί να γίνουν κι επικίνδυνοι. Είναι όμως φαντασμαγορικοί! Ακόμα και η τεχνητή νοημοσύνη με τα γλωσσικά της μοντέλα προτιμάει να φαντασιώνεται παρά να είναι ακριβής! Έτσι φαίνεται πως παίζεται το παιχνίδι της δημιουργίας στον κόσμο: με ανακατέματα, φαντασία και συνθέσεις.
Ο Καβάφης γράφει ότι ακόμη και το πρώτο σκαλοπάτι της ποίησης είναι ένα πολύ υψηλό σημείο, και ότι θα πρέπει να νιώθει υπερήφανος όποιος έχει φτάσει μέχρι εκεί (με δικά μου λόγια). Θα θέλατε να μας περιγράψετε τα εσωτερικά επιτεύγματα ενός ποιητή και ποιες είναι οι βασικότερες μάχες που πρέπει να δώσει;
Το πρώτο σκαλοπάτι της ποίησης είναι να νιώσει κανείς την ανάγκη της μέσα του. Αυτό θα τον οδηγήσει να βρει τη φωνή του. Στην αρχή θα μιμηθεί, θα δανειστεί τρόπους έκφρασης, θα ταυτιστεί με άλλους ποιητές· έτσι φτιάχνουμε και την προσωπικότητά μας. Ταυτιζόμενοι, δανειζόμενοι, αντιγράφοντας, μιμούμενοι. Και σιγά σιγά, γράφοντας, ζώντας, κάνουμε τα δάνεια δικά μας, τα ενσωματώνουμε και τα χύνουμε στο δικό μας καλούπι, αποκτά προσωπικό χαρακτήρα και η γραφή και η ζωή μας. Μέρος αυτής της διαδικασίας είναι να αφεθεί κανείς στον δικό του ιδιαίτερο αισθησιασμό και να τον εμπιστευθεί, έπειτα να μην φοβηθεί να δείξει τη δουλειά του και να δεχτεί κριτική, να διαβάσει όσο περισσότερο μπορεί, πολλά και διαφορετικά πράγματα, να ζήσει και να αποκτήσει εμπειρίες, να καλλιεργήσει την ελευθερία στη φαντασία του και στη ζωή του, να μάθει να παραμερίζει τις περισπάσεις και τους εντυπωσιασμούς για να φτάνει στην ουσία. Αφού φτάσει, ας τη στολίσει όσο θέλει μετά, αλλά το κέντρο πρέπει να κρατάει. Να το διαβάζει κανείς και να να λέει: Να, αυτό είναι! Και να συνεχίζει το ταξίδι και τον πειραματισμό χωρίς να προσπαθεί να μιμηθεί το δικό του βήμα, αν έχει τύχει να είναι επιτυχημένο.
«Η ποίηση ως κρίση και ως λύση» — ο τίτλος της πρώτης διάλεξης. Θεωρείτε προϋπόθεση της ποιητικής αντίληψης την εσωτερική κρίση;
Νομίζω ότι οι περισσότεροι ποιητές κουβαλάνε κάποια προσωπικά τραύματα, κάποια λαχτάρα, κάποιο πόνο, κάποιο ιδιαίτερα έντονο συναίσθημα ή πρώιμη εμπειρία, που τους αναγκάζει να στραφούν στην ποίηση για να τα αντέξουν. Αυτή η αρχική ευαισθητοποίηση τους κάνει πιο ευαίσθητους και σε επόμενους κρίσεις στη ζωή τους και με τον ίδιο τρόπο φτάνουν να αντηχούν και τις κοινωνικές κρίσεις. Εκφράζοντάς τις και για λογαριασμό των άλλων ανακουφίζουν κι εκείνους. Ο Τ.Σ. Έλιοτ γράφει: «Ο σκοπός της λογοτεχνίας είναι να μετατρέψει το αίμα σε μελάνι».
«Η ψυχοπαθολογία στην ποιητική λειτουργία» — ο τίτλος της δεύτερης διάλεξης. Ποιος είναι εδώ ο ρόλος της ποίησης ως τέχνης του λόγου; Κατά πόσο αυτή η διάσταση υπονομεύεται από την εστίαση μας στην ψυχολογία του ποιητή; Σε πάρα πολλές μορφές τέχνης σήμερα παρατηρούμε να παραγκωνίζεται η δεξιοτεχνία υπέρ της ‘ελεύθερης έκφρασης’. Ωστόσο, κάποτε πιστευόταν ότι η δεξιοτεχνία υπηρετεί την έκφραση, χαρίζει ενάργεια, βοηθά τον κάθε καλλιτέχνη να μεταδώσει πληρέστερα το μήνυμά του και επικοινωνήσει με το κοινό του. Μήπως η σύγχρονη αδιαφορία για τη δεξιοτεχνία συνδέεται με την αδιαφορία για τα συγκεκριμένα μηνύματα και την επικράτηση των ‘ανοικτών έργων’ που αφήνουν το κοινό να ερμηνεύσει ‘ελεύθερα’ το έργο; Ποιες συνέπειες έχει αυτό για τον ποιητή;
Η ελευθερία δεν καταργεί την απαίτηση για δεξιοτεχνία ή την αναζήτησή της. Και η ελευθερία θέλει δεξιοτεχνία, το χαλινάρι στο χέρι, αλλιώς σωριάζεται καταγής και δεν ενδιαφέρει κανέναν, ακόμη κι αν με κάποιο διανοητικό επιχείρημα καταφέρνει να πλασάρεται ακριβά ως νεωτερισμός. Το κριτήριο, κατά τη γνώμη μου, είναι η ικανότητα της να συγκινήσει, να ξεκλειδώσει ένα συναισθηματικό βάθος μέσα μας. Όταν το καταφέρνει αυτό ανακουφίζει κιόλας. Ο Γουέσλι Μακνέρ γράφει: «Βρήκα μια φράση τόσο σκοτεινή και τόσο πλήρη για αυτό που είχα ζήσει και έτσι μπόρεσα να ξορκίσω λίγο από το σκοτάδι του τραύματός μου». Χωρίς δεξιοτεχνία — που μόνο έτσι κατορθώνει κανείς την ακρίβεια — δεν υπάρχει συγκίνηση ούτε ανακούφιση. Και χωρίς συγκίνηση δεν υπάρχει ούτε αποκάλυψη ούτε τέχνη. Πολύ ελεύθερες φόρμες είναι ικανές να μεταδώσουν πολλή συγκίνηση. Δείτε τον Τζάκσον Πόλλοκ, ας πούμε, ή τον Ε.Ε. Κάμμινγκς.
«Η ποίηση και το όνειρο: κοινοί τόποι και τρόποι» — o τίτλος της τρίτης διάλεξης. Αρκούν οι διεργασίες του ασυνείδητου για να επιτευχθεί ίαση ή απαιτείται συνειδητή επεξεργασία, κατά τη γνώμη σας;
Καταρχήν, ίαση δεν υπάρχει αν δεν υπάρχει νόσος. Ανακούφιση στο ταξίδι υπάρχει. Η ζωή δεν είναι αρρώστια, ούτε τα συναισθήματα που την ακολουθούν είναι συμπτώματα, όσο κι επώδυνα ή έντονα να είναι. Αν πάλι μιλάμε για ψυχική νόσο με συμπτώματα, προφανώς δεν αρκούν από μόνοι τους οι μηχανισμοί του ασυνειδήτου για ίαση, αυτοί άλλωστε είναι υπεύθυνοι και για τα συμπτώματα. Χωρίς συνειδητή επεξεργασία (και αν πρόκειται για βιολογική νόσο, χωρίς βιολογική θεραπεία) ανάρρωση δεν υπάρχει. Η ποίηση (και τα όνειρα) είναι εργαλεία για να εκφράσουν, να εκτονώσουν και να βοηθήσουν στην επεξεργασία. Ο Ο.Κ. Ουίλλιαμς γράφει: «Η τέχνη είναι ένα πολύ ελαφρύ πράγμα, ασύλληπτα πουπουλένιο, ίσα ίσα για να μας πάει ως την επόμενη στροφή». Συζητάω τα ποιήματα κατ’ αντιπαράσταση με τα όνειρα γιατί νομίζω ότι ο νους χρησιμοποιεί κοινές τεχνικές για να τα φτιάξει ( μεταφορές, συμπυκνώσεις, αντιπαραθέσεις, απεικονίσεις κλπ) και έχει και κοινούς στόχους: την επεξεργασία των συναισθηματικά σημαντικών ζητημάτων και προβληματισμών, την εκτόνωση και εκκαθάριση των παραπροϊόντων της καθημερινότητας, το παιχνίδι, τη διεύρυνση της συνείδησης. Σε τρεις διαφορετικές καταστάσεις συνείδησης (εγρήγορση, ονειροπόληση και ύπνος) επεξεργαζόμαστε τα σημαντικά μας ζητήματα με διακριτούς αλλά συμπληρωματικούς τρόπους.
* * * * *
Ο Γιάννης Ζέρβας γεννήθηκε στην Αθήνα το 1959. Σπούδασε ιατρική στην Αθήνα και ψυχιατρική στη Νέα Υόρκη, απ’ όπου επέστρεψε το 1992. Εργάζεται ως τακτικός Καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ως τώρα έχουν εκδοθεί εννέα ποιητικά βιβλία του, όλα (πλην του πρώτου) από τις εκδόσεις Άγρα: Τζούλια, «Εγνατία (Τραμ)» (1983), Ο μετανάστης (1986), Τοιχογραφία (1992), Κλειδωμένος στο Γραφείο (1997), Η Πυξίδα της Άνοιξης (2001), Τζούλια 2 (2010), Massimo Gentile: Mass/age vs Body/Work (2015), Οι μικροί μου ήρωες (2017), Ο έφηβος στο υπόγειο: Πρώιμα σπασμένα και κρυμμένα (1976-1983), (2021).
Έχει μεταφράσει ποίηση και πεζά των TS Eliot, WC Williams, Sylvia Plath, Seamus Heaney, Lee Breuer, Irvin Yalom και άλλων.
