Σχολιασμός
Γεννημένος το 1874 στη Βρετανία, ο Γκίλμπερτ Κηθ Τσέστερτον έζησε τις αποπροσανατολιστικές επιπτώσεις της εκβιομηχάνισης, την άνοδο των ολοκληρωτικών ιδεολογιών, την παρακμή της θρησκευτικής πίστης και την καταστροφή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Έγραφε σε μια εποχή όπου η πρόοδος θεωρούνταν αναπόφευκτη και η παράδοση εμπόδιο στην ανθρώπινη επίτευξη.
Περίπου 90 χρόνια μετά τον θάνατό του, εξακολουθούμε να αναζητούμε έναν καλύτερο δρόμο προς τα εμπρός. Ποτέ άλλοτε δεν διαθέταμε τόση τεχνολογική αρτιότητα και υλική αφθονία, κι όμως ποτέ άλλοτε δεν ήμασταν τόσο συγχυσμένοι ως προς τις βασικές αρχές. Πράγματα που κάποτε θεωρούνταν δεδομένα σε σχέση με την ελευθερία, την οικογένεια, την εθνική ταυτότητα, την αλήθεια και την ανθρώπινη καλοσύνη αμφισβητούνται σήμερα πιο έντονα από ποτέ.
Τι μπορούμε να μάθουμε από έναν άνθρωπο που έγραψε πριν από περισσότερο από έναν αιώνα; Καταρχάς, ο Τσέστερτον ήταν σταθερός υπέρμαχος της κοινής λογικής —της ιδέας ότι τα άτομα, οι οικογένειες και οι κοινωνίες λειτουργούν καλύτερα όταν είναι ριζωμένα στον ηθικό ρεαλισμό και στη σοφία που κληρονομήθηκε. Η σημασία του δεν βρίσκεται στη χάραξη πολιτικής, αλλά στον ισχυρισμό του ότι ο πολιτισμός εξαρτάται από τα όρια, την ταπεινότητα και την ευγνωμοσύνη για όσα μας έχουν παραδοθεί.
Ο Τσέστερτον θα αντιλαμβανόταν αμέσως ορισμένες από τις χειρότερες σύγχρονες αποτυχίες μας όπως την έλλειψη ορθής κρίσης. Η σύγχρονη ζωή επηρεάζεται όλο και περισσότερο από αφηρημένες θεωρίες που αγνοούν τη βιωμένη εμπειρία. Ο Τσέστερτον παρατηρούσε χαρακτηριστικά ότι «ο τρελός δεν είναι ο άνθρωπος που έχασε τη λογική του, αλλά ο άνθρωπος που έχασε τα πάντα εκτός από τη λογική του».
Πολλοί σημερινοί ιδεολογικοί ακτιβιστές παρουσιάζουν ακριβώς αυτή την παθολογία· μια άκαμπτη εσωτερική λογική αποσυνδεδεμένη από την πραγματικότητα. Είτε πρόκειται για την ποινική δικαιοσύνη είτε για την εκπαίδευση είτε για την κοινωνική πολιτική, υπερασπίζονται θεωρίες ακόμη κι όταν έχει γίνει εμφανές ότι αυτές έχουν αποτύχει. Ο Τσέστερτον δεν θα εκπλησσόταν. Κατανοούσε ότι όταν η λογική αποκόπτεται από τη σωστά ενημερωμένη διαίσθηση, παύει να καθοδηγεί και γίνεται τύραννος.
Αυτό το παράδοξο συνδέεται με την περιφρόνηση για την παράδοση. Αυτό που οι σημερινές πολιτιστικές ελίτ αποκαλούν «πρόοδο» συνήθως δεν είναι τίποτε περισσότερο από κατεδάφιση. Αγάλματα γκρεμίζονται, θεσμοί απονομιμοποιούνται και οι κανόνες που μας κληροδότησαν οι παλαιότερες γενιές είναι απλώς καταπιεστικοί.
Η άποψη του Τσέστερτον ήταν απλή. Η παράδοση, έγραφε, είναι «η δημοκρατία των νεκρών», ένας τρόπος να επιτρέπουμε σε όσους προηγήθηκαν να έχουν ψήφο. Κατά τη γνώμη του, η σύγχρονη παρόρμηση να φιμώσουμε το παρελθόν στο όνομα της απελευθέρωσης είναι βαθιά αντιδημοκρατική, καθώς παραχωρεί απόλυτη εξουσία στη μικρή μειονότητα που είναι σήμερα ζωντανή και βρίσκεται στην εξουσία.
Ένα ακόμη ζήτημα που αναδεικνύει ο Τσέστερτον είναι η αδιάκοπη συγκέντρωση της εξουσίας. Δεν εμπιστευόταν τα μεγάλα απρόσωπα συστήματα που μετέτρεπαν τους ανθρώπους σε μονάδες προς διαχείριση. Πολύ πριν φτάσει το σύγχρονο διοικητικό κράτος στη σημερινή του κλίμακα, προειδοποιούσε ότι οι απομακρυσμένες γραφειοκρατίες θα διάβρωναν την ευθύνη, την πρωτοβουλία και την ελευθερία. Σήμερα, καθώς οι αποφάσεις που επηρεάζουν οικογένειες, σχολεία και κοινότητες λαμβάνονται από ολοένα και πιο μακρινούς οργανισμούς, στελεχωμένους από μη υπόλογους ειδικούς, η θέση του του Τσέστερτον υπέρ της τοπικότητας μοιάζει προφητική: πίστευε ότι η ελευθερία ενισχύεται όταν η ισχύς είναι ριζωμένη κοντά στο σπίτι.
Η καχυποψία του Τσέστερτον απέναντι στην αυξανόμενη τεχνοκρατία δείχνει τη διαχρονική του αξία. Οι σύγχρονες ελίτ αντιμετωπίζουν τα ηθικά και πολιτικά ερωτήματα ως καθαρά τεχνικά προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν από ειδικούς. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID, η διαφωνία με την επίσημη «ειδική γνώση» καταπνίγηκε έντονα. Ο Τσέστερτον είχε ήδη μιλήσει για αυτή τη συμπεριφορά. «Οι ειδικοί», αστειευόταν κάποτε, «εξηγούν πράγματα που είναι προφανή, ενώ δεν γνωρίζουν τίποτα για πράγματα που είναι μυστηριώδη». Το βαθύτερο νόημα αυτού ήταν ότι οι άνθρωποι δεν είναι μηχανές και οι κοινωνίες δεν μπορούν να σχεδιάζονται χωρίς να λαμβάνονται υπ’ όψιν οι ηθικές συνέπειες. Όταν οι πολιτικές θωρακίζονται από τον λαϊκό έλεγχο, χάνουν την εσωτερική τους ισχύ και τελικά γίνονται σκληρές.
Η σημερινή ηθική σύγχυση αποτυπώνεται καλά από τη σύγχρονη αντίληψη για την ελευθερία. Σήμερα, η ελευθερία συχνά θεωρείται ως η απουσία περιορισμών, ιδιαίτερα ηθικών περιορισμών. Ο Τσέστερτον επέμενε ότι η ελευθερία υπάρχει για κάτι, όχι από τα πάντα. «Οι άνθρωποι δεν διαφέρουν πολύ ως προς το ποιες πράξεις θα χαρακτηρίσουν κακές», έγραφε, «αλλά διαφέρουν τρομερά ως προς το ποια κακά θα θεωρήσουν συγχωρητέα». Μια κουλτούρα που εξυμνεί την αυτονομία αλλά απορρίπτει τη λογοδοσία δεν μπορεί να διατηρηθεί. Το αποτέλεσμα δεν είναι απελευθέρωση, αλλά μοναξιά, διχασμός και αταξία.
Αυτή η κρίση της σύγχρονης ελευθερίας συνδέεται στενά με την αποδυνάμωση της οικογένειας. Ο Τσέστερτον θεωρούσε την οικογένεια θεμελιώδη μονάδα της κοινωνίας και ζωτικό φράγμα απέναντι στην τυραννία. Μακριά από το να αποτελεί χώρο καταπίεσης, έβλεπε την οικογένεια ως σχολείο υποχρέωσης, αγάπης και ανεξαρτησίας. Σήμερα, η δημόσια πολιτική και οι πολιτιστικές αφηγήσεις αντιμετωπίζουν τον σχηματισμό οικογένειας ως προαιρετικό, ως βάρος ή ακόμη και ως κάτι ύποπτο. Ο Τσέστερτον κατανοούσε ότι οι κοινωνίες που υπονομεύουν την οικογένεια αναπόφευκτα αυξάνουν την εξάρτηση από το κράτος. «Το σπίτι είναι το μόνο μέρος της ελευθερίας», έγραψε, διότι διδάσκει την αφοσίωση χωρίς εξαναγκασμό.
Ο Τσέστερτον προσέφερε επίσης διορατικότητα στις σημερινές συζητήσεις για την εθνική ταυτότητα. Σε μεγάλο μέρος της προοδευτικής Δύσης, ο πατριωτισμός αντιμετωπίζεται πλέον με καχυποψία, και η εθνική ιστορία φιλτράρεται μέσα από ένα πρίσμα ενοχής. Ο Τσέστερτον απέρριπτε τόσο τον σωβινισμό όσο και την αυτοαπέχθεια. Πίστευε ότι η αγάπη για την πατρίδα, όταν γίνεται σωστά κατανοητή, είναι προέκταση της ευγνωμοσύνης και όχι ισχυρισμός ανωτερότητας. Ένα έθνος, υποστήριζε, είναι μια ηθική κοινότητα, όχι απλώς μια οικονομική διευθέτηση. Όταν οι κοινές ιστορίες και η πολιτειακή πίστη εξαφανίζονται, η κοινωνική συνοχή σύντομα διαλύεται.
Η εκδίωξη της θρησκείας από τη δημόσια σφαίρα είναι μια ακόμη εξέλιξη που ο Τσέστερτον θα έβρισκε ανησυχητική. Προειδοποιούσε ότι «όταν οι άνθρωποι σταματούν να πιστεύουν στον Θεό, δεν πιστεύουν στο τίποτα· πιστεύουν σε οτιδήποτε». Στον σημερινό «αφυπνισμένο» ηθικισμό, μπορεί κανείς να δει μια εκκοσμικευμένη θεολογία, πλήρη δογμάτων, αιρέσεων, τελετουργιών εξομολόγησης και αφορισμού. Αυτό που λείπει είναι το έλεος. Ο Τσέστερτον πίστευε ότι ο χριστιανισμός δρούσε καταπραϋντικά στη δύναμη της εξουσίας, υπενθυμίζοντας στους ηγέτες ότι κι εκείνοι είναι ατελείς. Χωρίς αυτή την ταπεινότητα, η ηθική βεβαιότητα σκληραίνει και μετατρέπεται σε αναλγησία.
Όλες αυτές τις ανησυχίες ένωνε η βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης φύσης από τον Άγγλο φιλόσοφο. Απέρριπτε τη σύγχρονη φαντασίωση ότι οι άνθρωποι μπορούν να τελειοποιηθούν μέσω της κοινωνικής μηχανικής. Η πρόοδος, για εκείνον, σήμαινε ηθική βελτίωση μέσα στα όρια των ανθρώπινων περιορισμών. Ο μεγάλος κίνδυνος των σύγχρονων ιδεολογιών — είτε σοσιαλιστικών είτε τεχνοκρατικών — είναι ότι υπόσχονται τον παράδεισο επί της γης παραδίδοντας κάτι πιο κοντά στην κόλαση.
Ο Τσέστερτον υποστήριξε σταθερά την ιδέα ότι η κοινή λογική δεν αποτελεί εμπόδιο, αλλά αρετή. Σε μια εποχή μεθυσμένη από την καινοτομία και την ηθική αλαζονεία, το μείγμα ταπεινότητας, πνεύματος και σοφίας του δεν είναι μόνο αναζωογονητικό αλλά και απαραίτητο.
Του William Brooks
Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο ανήκουν στον συγγραφέα και δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τις απόψεις της εφημερίδας The Epoch Times.
