Η ανοσοθεραπεία έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο καρκίνος, καθώς ενεργοποιεί τη φυσική άμυνα του οργανισμού για να εξουδετερώσει τα καρκινικά κύτταρα. Ωστόσο, για ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών η θεραπεία δεν αποδίδει τα αναμενόμενα αποτελέσματα ή συνοδεύεται από σοβαρές παρενέργειες, όπως οι αυτοάνοσες αντιδράσεις. Σε αυτή τη διπλή «μάχη» κατά του καρκίνου και των αυτοάνοσων νοσημάτων, η Θέμις Αλισσάφη, επίκουρη καθηγήτρια στην Ιατρική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) και ερευνήτρια στο Ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών (ΙΙΒΕΑΑ), διεξάγει μια πρωτοποριακή έρευνα έχοντας εξασφαλίσει για δεύτερη φορά χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC).
Η ερευνητική δουλειά της Αλισσάφη θέτει στο επίκεντρο έναν από τους βασικούς παράγοντες του ανοσοποιητικού συστήματος αλλά και σημαντικό εμπόδιο στην ανοσοθεραπεία· τα ρυθμιστικά Τ-κύτταρα. Τα κύτταρα αυτά είναι σημαντικά για τον οργανισμό, αλλά τα καρκινικά κύτταρα εκμεταλλεύονται την κατασταλτική δράση τους, με αποτέλεσμα να ξεφεύγουν από την επιτήρηση του ανοσοποιητικού συστήματος και να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα.
Στο καινοτόμο ερευνητικό πρόγραμμα RegSign, που χρηματοδοτήθηκε με «Starting Grant» από το ERC το 2020, η Αλισσάφη μελετά τα ρυθμιστικά Τ-κύτταρα σε ασθενείς με καρκίνο. Στόχος είναι η ανάλυση της μοριακής τους υπογραφής και η ανίχνευση στοιχείων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη βιοδεικτών που θα παρέχουν πρόγνωση για την απόκριση στην ανοσοθεραπεία και την ανακάλυψη νέων θεραπευτικών στόχων στον καρκίνο, με τρόπο που να ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα χωρίς να προκαλεί αυτοάνοσες αντιδράσεις.
Στο πλαίσιο του έργου, η ερευνητική ομάδα εντόπισε έναν απροσδόκητο μεταβολικό μηχανισμό. Η θεραπευτική στόχευση αυτού του μηχανισμού έχει ως πλεονέκτημα τον περιορισμό της ανοσοκατασταλτικής δράσης των ρυθμιστικών Τ-κυττάρων στον όγκο, διατηρώντας παράλληλα την ευεργετική τους επίδραση στην περιφέρεια και προλαμβάνοντας ανάπτυξη αυτοάνοσων τοξικοτήτων.
Νανοσωματίδια στη μάχη κατά του καρκίνου
Η νέα χρηματοδότηση της Αλισσάφη με την επιχορήγηση «Proof of Concept» από το ERC, που ανακοινώθηκε πρόσφατα, αποτελεί ένα βήμα προς την αξιοποίηση αυτού του επιστημονικού ευρήματος. Στο νέο έργο MetaReg, η ομάδα θα αναπτύξει μια θεραπεία που χρησιμοποιεί νανοσωματίδια για να στοχεύει τα ρυθμιστικά Τ-κύτταρα και να αλλάζει τον μηχανισμό δράσης τους, ώστε να δρουν αποκλειστικά ενάντια στον όγκο χωρίς να πυροδοτούν αυτοάνοσες αντιδράσεις. Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα της μεθόδου θα δοκιμαστεί σε μοντέλα ανθρωποποιημένων ποντικών και, εφόσον εξασφαλιστεί πρόσθετη χρηματοδότηση, επόμενος στόχος είναι η διενέργεια προκλινικών μελετών και σε ανθρώπους.
Η Αλισσάφη συγκαταλέγεται στους ερευνητές που έλαβαν επιχορήγηση «Proof of Concept» από το ERC, μια χρηματοδότηση που έχει στόχο να βοηθήσει την αξιοποίηση των αποτελεσμάτων της βασικής επιστημονικής έρευνας στην πράξη. Εκτός από την ίδια, επιχορήγηση με «Proof of Concept» έλαβαν και άλλοι επιστήμονες από την Ελλάδα.
Πρέσβειρα του ERC στην Ελλάδα
Με σπουδές στη Χημεία και την Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και μεταδιδακτορικές σπουδές στην Ανοσολογία στη Γάνδη και στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, η Αλισσάφη έχει θέσει στο επίκεντρο της έρευνάς της τον διπλό στόχο της μελέτης καρκίνου και αυτοανοσίας. Αυτές οι ασθένειες συνδέονται με δυσλειτουργίες του ανοσοποιητικού συστήματος: η αυτοανοσία προκαλείται όταν οι φυσικές μηχανισμοί ελέγχου αποτυγχάνουν, ενώ η υπερβολική ανοσολογική ανοχή μπορεί να διευκολύνει την ανάπτυξη όγκων.
Από την άνοιξη του 2025 έχει αναλάβει τον ρόλο της πρέσβειρας του ERC στην Ελλάδα, μια πρωτοβουλία του ERC και της Ένωσης Ερευνητών που έχουν λάβει χρηματοδότηση, με στόχο την προώθηση της επιστημονικής έρευνας στην κοινωνία και την ανάδειξη των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι επιστήμονες.
Όπως επισημαίνει η ίδια, στην Ελλάδα οι ερευνητές αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες, όπως περιορισμένα εθνικά κονδύλια για έρευνα, προβλήματα αξιολόγησης προτάσεων για χρηματοδότηση και έλλειψη προγραμμάτων που να στηρίζουν τη συνέχεια των έργων μετά το τέλος των ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, εκφράζει την ανησυχία ότι το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης κατευθύνεται σε πεδία όπως η άμυνα, αφήνοντας «τη βασική έρευνα απροστάτευτη».
Τονίζει παράλληλα ότι η αξία της βασικής επιστημονικής έρευνας είναι καθοριστική για την υγεία, την κλιματική αλλαγή, το περιβάλλον, την οικονομία και την ανάπτυξη, και ότι χωρίς αυτή δεν μπορεί να υπάρξει καινοτομία.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
