Τα τελευταία χρόνια, η παγκόσμια αντιπαράθεση για επιρροή δεν περιορίζεται πλέον σε οικονομικούς δείκτες ή στρατιωτική ισχύ. Όλο και περισσότερο, μεταφέρεται στο πεδίο της πληροφορίας, εκεί όπου διαμορφώνονται αντιλήψεις, αφηγήσεις και τελικά πολιτικές επιλογές. Σε αυτό το περιβάλλον, τα τελευταία δέκα χρόνια, η Κίνα έχει αναπτύξει μια πολυεπίπεδη και μακροπρόθεσμη στρατηγική επικοινωνίας για τη διαμόρφωση της διεθνούς εικόνας της, με ιδιαίτερη στόχευση στη Λατινική Αμερική.
Ο Βραζιλιάνος δημοσιογράφος Ιγκόρ Πάτρικ [Igor Patrick], ειδικός στη γεωπολιτική της Ασίας, μίλησε στους Δημοσιογράφους Χωρίς Σύνορα (RSF) για τις τεχνικές πίσω από τη στρατηγική των κινεζικών μέσων και τις προκλήσεις που δημιουργεί για τη διαφάνεια και την ανεξαρτησία της δημοσιογραφίας στην περιοχή. Σήμερα, ο Ιγκόρ Πάτρικ είναι ανταποκριτής Λατινικής Αμερικής για τη South China Morning Post και συγγραφέας του βιβλίου «Hearts & Minds, Votes & Contrasts: China’s State Media in Latin America».
Ο κύριος στόχος της επικοινωνιακής στρατηγικής της Κίνας σήμερα είναι να αναδιαμορφώσει την εικόνα της διεθνώς. Οι κινεζικές αρχές θέλουν η χώρα να θεωρείται λιγότερο αυταρχική ή επιθετική και περισσότερο ως ένας υπεύθυνος παράγοντας που προωθεί τη συνεργασία και την ανάπτυξη. Αυτό φαίνεται σε έννοιες όπως η «αμοιβαία επωφελής συνεργασία» και η «κοινότητα με κοινό μέλλον». Παράλληλα, υπάρχει και πολιτική διάσταση. Τα μέσα αυτά αντιπαρατίθενται στις δυτικές αφηγήσεις και απαντούν στην κριτική που ασκείται από τις ΗΠΑ και άλλες χώρες.
Σε αντίθεση με πιο εμφανείς και επιθετικές μορφές προπαγάνδας, η κινεζική προσέγγιση βασίζεται σε διακριτικές και συχνά δυσδιάκριτες πρακτικές . Αντί να επιχειρεί να επιβληθεί στο πληροφοριακό πεδίο, επιλέγει να ενσωματωθεί σε αυτό, αξιοποιώντας τις δομές, την αξιοπιστία και το κοινό των τοπικών μέσων ενημέρωσης. Οι μέθοδοι περιλαμβάνουν συνεργασία με τοπικά μέσα, παροχή έτοιμου περιεχομένου και σταδιακή ενσωμάτωση αφηγήσεων που ευθυγραμμίζονται με τα συμφέροντα του Πεκίνου. Το αποτέλεσμα δεν είναι πάντα άμεσα ορατό, αλλά ενδέχεται να έχει μακροπρόθεσμο αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η δημόσια συζήτηση.
Η προσπάθεια της Κίνας να ελέγξει την εικόνα της στο εξωτερικό δεν είναι πρόσφατη. Ωστόσο, από τα τέλη της δεκαετίας του 2000 και ιδίως μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2008, η στρατηγική αυτή απέκτησε νέα ένταση και κατεύθυνση. Η ηγεσία της χώρας αντιλήφθηκε ότι η οικονομική άνοδος από μόνη της δεν αρκεί για την εδραίωση διεθνούς επιρροής. Απαιτείται και η διαμόρφωση ενός ευνοϊκού αφηγήματος. Από τότε, έχουν επενδυθεί δισεκατομμύρια για την ενίσχυση των κρατικών μέσων που απευθύνονται σε διεθνές κοινό. Ένα σημαντικό ορόσημο ήταν η μετατροπή του CCTV σε CGTN το 2016, μαζί με την επέκταση των γραφείων στο εξωτερικό και την έναρξη καναλιών για διαφορετικές περιοχές.
Έκτοτε, έχουν επενδυθεί σημαντικοί πόροι στην ανάπτυξη διεθνών μέσων, την ενίσχυση της παρουσίας στο εξωτερικό και τη δημιουργία περιεχομένου προσαρμοσμένου σε διαφορετικά ακροατήρια. Η στρατηγική αυτή δεν στοχεύει μόνο στη βελτίωση της εικόνας της Κίνας, αλλά και στην αντιμετώπιση αφηγήσεων που θεωρούνται αρνητικές ή εχθρικές.
Γιατί η Λατινική Αμερική;
Η Λατινική Αμερική αποτελεί κομβική περιοχή για την κινεζική στρατηγική. Οικονομικά, προσφέρει πρόσβαση σε πρώτες ύλες και αναπτυσσόμενες αγορές. Πολιτικά, πολλές χώρες της περιοχής επιδιώκουν πολυδιάστατες διεθνείς σχέσεις, γεγονός που δημιουργεί περιθώρια για νέες συνεργασίες.
Ταυτόχρονα, το μιντιακό τοπίο σε αρκετές χώρες χαρακτηρίζεται από συγκέντρωση ιδιοκτησίας και οικονομικές πιέσεις. Η μετάβαση στην ψηφιακή εποχή έχει μειώσει τα παραδοσιακά έσοδα, καθιστώντας πολλά μέσα πιο ευάλωτα σε εξωτερικές συνεργασίες και χρηματοδοτήσεις.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Κίνα δεν επιλέγει την άμεση είσοδο μέσω εξαγοράς μέσων, κάτι που συχνά περιορίζεται από νομοθεσίες, αλλά μια πιο ευέλικτη προσέγγιση, την συνεργασία αντί ανταγωνισμού. Αρχικά, προσπάθησε να ανταγωνιστεί άμεσα μέσω των δικών της καναλιών, όπως το CGTN στα ισπανικά. Όμως η αγορά μέσων της Λατινική Αμερικής είναι πολύ συγκεντρωμένη και δύσκολη στην είσοδο. Έτσι η στρατηγική εξελίχθηκε. Αντί να βασίζεται μόνο στα δικά της μέσα, η Κίνα άρχισε να δίνει προτεραιότητα σε συμφωνίες ανταλλαγής περιεχομένου με καθιερωμένους οργανισμούς της περιοχής.
Στην καρδιά της κινεζικής στρατηγικής βρίσκεται μια απλή αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματική αρχή: η αξιοποίηση των ήδη υπαρχόντων μέσων ενημέρωσης. Κλείνοντας συμφωνίες ανταλλαγής περιεχομένου, κινεζικά κρατικά μέσα παρέχουν άρθρα, εικόνες, βίντεο και τηλεοπτικά προγράμματα σε τοπικούς οργανισμούς.
Αν και αυτές οι συμφωνίες παρουσιάζονται ως αμοιβαία επωφελείς, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Τα τοπικά μέσα αποκτούν πρόσβαση σε έτοιμο και συχνά δωρεάν περιεχόμενο, μειώνοντας το κόστος παραγωγής. Ωστόσο, ταυτόχρονα λειτουργούν ως δίαυλοι μετάδοσης αφηγήσεων που έχουν διαμορφωθεί εκτός των δικών τους δημοσιογραφικών διαδικασιών.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, το περιεχόμενο αυτό εμφανίζεται με περιορισμένη ή ασαφή επισήμανση της προέλευσή του, γεγονός που καθιστά δυσκολότερη για το κοινό τη διάκριση μεταξύ ανεξάρτητης δημοσιογραφίας και κρατικά επηρεασμένης πληροφόρησης.
Η «γκρίζα ζώνη» της πληροφόρησης
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί η χρήση advertorial — άρθρων που μοιάζουν με δημοσιογραφικό περιεχόμενο αλλά είναι πληρωμένα και εξυπηρετούν συγκεκριμένες επικοινωνιακές επιδιώξεις. Σε περιβάλλοντα όπου η σήμανση τέτοιου υλικού δεν είναι σαφής, δημιουργείται μια «γκρίζα ζώνη» μεταξύ ενημέρωσης και προώθησης.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη ύπαρξη τέτοιου περιεχομένου, κάτι που είναι κοινό και σε άλλες αγορές, αλλά στην έλλειψη διαφάνειας γύρω από την προέλευσή του. Όταν το κοινό δεν γνωρίζει ποιος παράγει ή χρηματοδοτεί την πληροφορία, η δυνατότητα κριτικής αξιολόγησης μειώνεται.
Η οικονομική πραγματικότητα των μέσων ενημέρωσης παίζει καθοριστικό ρόλο στην αποτελεσματικότητα αυτής της στρατηγικής. Σε μια εποχή όπου τα διαφημιστικά έσοδα έχουν μετακινηθεί προς τις ψηφιακές πλατφόρμες, πολλές εφημερίδες και τηλεοπτικοί σταθμοί αναζητούν εναλλακτικές πηγές χρηματοδότησης.
Οι συμφωνίες με κινεζικούς φορείς, είτε μέσω διαφήμισης είτε μέσω παροχής περιεχομένου, μπορούν να προσφέρουν σημαντική οικονομική ανάσα. Ωστόσο, αυτή η σχέση ενδέχεται να δημιουργήσει και πιέσεις. Υπάρχουν αναφορές για περιπτώσεις όπου επικριτικά άρθρα αποσύρθηκαν ή τροποποιήθηκαν, προκειμένου να μην διαταραχθούν εμπορικές συνεργασίες. Τέτοιες περιπτώσεις αναδεικνύουν έναν υπαρκτό κίνδυνο, τη σύγκλιση οικονομικών και editorial αποφάσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο, η διαφάνεια καθίσταται κρίσιμο ζητούμενο και υπονομεύεται η βασική αρχή της ενημέρωσης, η δυνατότητα του κοινού να γνωρίζει την πηγή της πληροφορίας. Η έλλειψη διαφάνειας δεν επηρεάζει μόνο την αξιοπιστία των επιμέρους μέσων, αλλά και τη συνολική ποιότητα του δημόσιου διαλόγου. Σε βάθος χρόνου, μπορεί να διαβρώσει την εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και να ενισχύσει την αίσθηση αβεβαιότητας ως προς το τι είναι αξιόπιστο γενικότερα.
Η μετάβαση στα κοινωνικά δίκτυα
Πέρα από τα παραδοσιακά μέσα, η κινεζική στρατηγική επεκτείνεται δυναμικά και στον ψηφιακό χώρο. Τα κοινωνικά δίκτυα προσφέρουν άμεση πρόσβαση σε εκατομμύρια χρήστες, χωρίς τη μεσολάβηση παραδοσιακών δημοσιογραφικών φίλτρων. Εδώ, η προσέγγιση διαφοροποιείται. Το περιεχόμενο δεν επικεντρώνεται άμεσα σε πολιτικά ζητήματα, αλλά σε θέματα καθημερινότητας : πολιτισμό, γαστρονομία, τεχνολογία, ταξίδια. Μέσα από αυτή τη θεματολογία, προωθείται μια θετική και οικεία εικόνα της Κίνας.
Σταδιακά, χωρίς απότομες μεταβάσεις, εισάγονται και πιο σύνθετα ζητήματα, όπως ευαίσθητα γεωπολιτικά μηνύματα, ενταγμένα σε ένα ήδη «φιλικό» επικοινωνιακό πλαίσιο. Αυτή η τακτική επιτρέπει τη διάδοση μηνυμάτων χωρίς να ενεργοποιούνται άμεσα αμυντικά αντανακλαστικά του κοινού και την κριτική του στάση. Πρόκειται για μια μορφή «μαλακής διείσδυσης», κατά την οποία η επιρροή ασκείται όχι μέσω αντιπαράθεσης, αλλά μέσω εξοικείωσης.
Οι αφηγήσεις που προβάλλονται μέσω αυτών των καναλιών έχουν εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου. Αρχικά, στόχος ήταν η αποδόμηση αρνητικών στερεοτύπων και η παρουσίαση μιας πιο σύγχρονης εικόνας της χώρας. Στη συνέχεια, το βάρος μετατοπίστηκε στο να αναδειχθούν τα οφέλη που προκύπτουν από τη συνεργασία με την Κίνα, όπως επενδύσεις, υποδομές, εμπορικές σχέσεις. Πιο πρόσφατα, διακρίνεται και μια σαφέστερη γεωπολιτική διάσταση, με έμφαση σε ζητήματα κυριαρχίας και διεθνών ισορροπιών. Συχνά αναδεικνύονται τα οικονομικά οφέλη, ενώ πιο πρόσφατα άρχισε να αντικρούεται η αμερικανική αφήγηση. Επίσης, προβάλλεται η θέση για την Ταϊβάν ως μέρος της Κίνας. Παράλληλα, προβάλλεται συστηματικά η εικόνα της Κίνας ως αξιόπιστου εταίρου ανάπτυξης, σε αντιδιαστολή με άλλες διεθνείς δυνάμεις.
Σε αντίθεση με άλλες μορφές εξωτερικής επιρροής που έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τη ρωσική προσέγγιση, η κινεζική στρατηγική εμφανίζεται λιγότερο συγκρουσιακή και πιο προσανατολισμένη στη σταδιακή οικοδόμηση θετικής εικόνας, όπως περιγράφηκε. Ρωσικά διεθνή μέσα έχουν κατηγορηθεί ότι υιοθετούν επιθετικές πρακτικές, όπως η προώθηση πολωτικού περιεχομένου και η αμφισβήτηση θεσμών. Αντίθετα, η κινεζική προσέγγιση βασίζεται κυρίως σε πιο διακριτικά εργαλεία επιρροής, γεγονός που την καθιστά λιγότερο ορατή αλλά ενδεχομένως πιο επίμονη.
Μετρήσιμες επιπτώσεις και όρια
Η επιρροή αυτών των πρακτικών δεν είναι πάντα εύκολο να μετρηθεί. Ωστόσο, ορισμένες μελέτες έχουν εντοπίσει αλλαγές στον τρόπο κάλυψης της Κίνας από μέσα που έχουν συνάψει συνεργασίες. Παρά ταύτα , η εικόνα δεν είναι ενιαία. Μεγάλοι και οικονομικά ισχυροί οργανισμοί φαίνεται να διατηρούν μεγαλύτερο βαθμό ανεξαρτησίας, ενώ μικρότερα μέσα ενδέχεται να είναι πιο ευάλωτα σε επιρροές.
Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία διακινείται χωρίς σύνορα, η προέλευσή της αποκτά καθοριστική σημασία. Η κινεζική στρατηγική στη Λατινική Αμερική αναδεικνύει μια νέα μορφή επιρροής, όπου η ισχύς δεν επιβάλλεται ανοιχτά, αλλά καλλιεργείται σταδιακά. Μέσα από συνεργασίες, οικονομικά κίνητρα και έξυπνη αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων, το Πεκίνο επιχειρεί να διαμορφώσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο συζητείται ο ίδιος του ο ρόλος στον κόσμο.
Σε αυτή τη διαδικασία, το κρίσιμο διακύβευμα δεν είναι μόνο γεωπολιτικό. Είναι βαθιά θεσμικό και αφορά την ποιότητα της ενημέρωσης, την εμπιστοσύνη των πολιτών και τελικά, τη λειτουργία της δημοκρατίας. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι δύναμη, η διασφάλιση της διαφάνειας και της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης αποτελεί βασική προϋπόθεση για την εύρυθμη λειτουργία των κοινωνιών.
