ΒΑΛΕΝΤΙΝΑ ΛΙΣΑΚ

Οι ειρηνικοί χοροί στην αρχαία Ελλάδα αποτελούσαν βασικό στοιχείο της κοινωνικής και πνευματικής ζωής. Σε αντίθεση με τους πολεμικούς χορούς, είχαν ήπιο χαρακτήρα και εξέφραζαν τη χαρά, τη λατρεία, τη λύπη, τη θεατρική έκφραση και τη συνοχή της κοινότητας. Μέσα από αυτούς, οι αρχαίοι Έλληνες καλλιεργούσαν την αρμονία του σώματος και της ψυχής και εξέφραζαν τη φιλοσοφία του μέτρου — αξίες που εξακολουθούν να επηρεάζουν τον ελληνικό πολιτισμό μέχρι σήμερα

Λατρευτικοί χοροί

Οι λατρευτικοί χοροί είχαν κεντρική θέση στις θρησκευτικές τελετές. Χορεύονταν προς τιμήν των θεών και αποτελούσαν πράξη σεβασμού και επικοινωνίας με το θείο. Συνδέονταν κυρίως με τον Απόλλωνα, τις Μούσες, την Άρτεμη και τη Δήμητρα. Εκτελούνταν σε ιερούς χώρους, κατά τη διάρκεια εορτών και θυσιών.

Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του χορού της αρχαίας Ελλάδος κατέχουν οι Διονυσιακοί ή  Βακχικοί χοροί που χορεύονταν προς τιμήν του θεού Διονύσου (ή Βάκχου). Ο Διόνυσος, θεός του αμπελιού, του κρασιού και της χαράς, ήταν ο θεός της ξέφρενης έκστασης. Οι Βακχικοί χοροί χορεύονταν από γυναίκες που συνόδευαν τον Διόνυσο και ονομαζόταν Βακχίδες ή Μαινάδες, καθώς και από τους Σάτυρους και τους Σειληνούς, μυθικά πλάσματα με ανθρώπινα και ζωικά χαρακτηριστικά μαζί. Οι χορευτές και οι χορεύτριες φορούσαν στεφάνια από κισσό, κρατούσαν στα χέρια θύρσους (κοντάρια τυλιγμένα με αμπελόφυλλα ή με κισσό, τα οποία στην κορυφή τους είχαν από ένα κουκουνάρι) και χόρευαν με συνοδεία αυλών, τυμπάνων, κροτάλων κλπ.

Ο Επιλήνιος χορευόταν στους λινούς (πατητήρια), κατά τη διάρκεια του τρύγου και του πατήματος των σταφυλιών. Ο Νόννος (5ος αι. μ.Χ.), στο έργο του Διονυσιακά, περιγράφει μία σκηνή κατά την οποία μία ομάδα Σατύρων πατούν τα σταφύλια σε ένα υπαίθριο λινό με ρυθμικά βήματα και πηδήματα, τραγουδώντας τον Βακχικό Ύμνο.

Θεατρικοί χοροί

Στο θέατρο, ο χορός λειτουργούσε ως μέσο αφήγησης και συναισθηματικής μετάδοσης: συνέδεε τον λόγο με το συναίσθημα και αποτελούσε βασικό φορέα παιδείας.

Στην τραγωδία κυριαρχούσε η Εμμέλεια, με ήπιες και μετρημένες κινήσεις. Ο χορός σχολίαζε τα γεγονότα και καθοδηγούσε το κοινό στην κατανόηση του δράματος. Η κίνηση ήταν λιτή, χωρίς ένταση, προσανατολισμένη στη συγκίνηση και τη σκέψη. Περιελάμβανε αρμονικές και επιβλητικές κινήσεις ανάμεσα στις οποίες σημαντική θέση κατείχαν οι χειρονομίες. Ο χορευτής μπορούσε με μιμητικές κινήσεις, κυρίως των χεριών του, να αναπαραστήσει την υπόθεση του έργου χωρίς να μιλήσει. Πρόκειται μάλλον για έναν τύπο χορών που μιμούνται τα δρώμενα με χειρονομίες εκφραστικές και περιγραφικές μεν, σοβαρές και μετρημένες δε.

Ο Κόρδακας, χορός της κωμωδίας, χαρακτηριζόταν από άσεμνες και κωμικές κινήσεις, διακωμωδώντας τα ανθρώπινα κουσούρια, ειδικότερα τις δυσμορφίες ή το περπάτημα των μέθυσων. Ο Κόρδακας χορευόταν από έναν ή περισσότερους χορευτές χωριστά, που έκαναν γελοίες και πρόστυχες φιγούρες.

Πιο γρήγορος από τον Κόρδακα, ο Σίκκινις ήταν χορός του σατυρικού δράματος.  Χορευόταν από Σατύρους και Σειληνούς με συνοδεία εμπαικτικών ασμάτων. Αποτελούνταν από ζωηρές κινήσεις, απότομα πηδήματα και εκφραστικές κινήσεις των μπράτσων και των χεριών.

Σε αντίθεση με τους σοβαρούς χορούς της τραγωδίας, οι χοροί της κωμωδίας είχαν ελεύθερο και εύθυμο χαρακτήρα, εκφράζοντας τη χαρά της ζωής και τη δυνατότητα της κοινωνίας να αυτοσαρκάζεται.

Γαμήλιοι χοροί

Οι γαμήλιοι χοροί συνόδευαν τις τελετές του γάμου και είχαν έντονα κοινωνικό χαρακτήρα. Συμβόλιζαν τη γονιμότητα, τη συνέχεια της οικογένειας και τη συνοχή της κοινότητας. Ήταν χαρούμενοι αλλά μετρημένοι, χωρίς υπερβολές, και χορεύονταν από συγγενείς και φίλους. Ο γάμος στην αρχαία Ελλάδα ήταν ένα κοινωνικό γεγονός και ο χορός λειτουργούσε ως δημόσια επιβεβαίωση της ένωσης.

Μετά την γαμήλια τελετή, οι φίλοι των νεονύμφων τους συνόδευαν στο γαμήλιο δωμάτιο, όπου πρώτα η νύφη και μετά οι παρευρισκόμενοι, η μητέρα και οι φίλες της, χόρευαν έναν χορό προς τιμήν του θεού του γάμου, Υμέναιου. Ο χορός ήταν γρήγορος και είχε πολλά στριφογυρίσματα.

Στην αρχαία Ελλάδα ο χορός αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής, θρησκευτικής και παιδαγωγικής ζωής. Εκτός από τους πολεμικούς χορούς (με πιο γνωστό τον πυρρίχιο), υπήρχαν και ειρηνικοί χοροί, οι οποίοι συνδέονταν με τη χαρά, την αρμονία, τη λατρεία, τη γονιμότητα και την κοινωνική συνοχή.

Για τους αρχαίους Έλληνες οι χοροί ήταν παιδεία, λατρεία και τρόπος έκφρασης της συλλογικής ταυτότητας. Ενώ οι πολεμικοί χοροί εξασκούσαν το σώμα για τη μάχη, οι ειρηνικοί χοροί απέδιδαν τις αξίες της αρμονίας και του μέτρου, και έθεταν σε κίνηση της φυσικές και αισθητικές ιδιότητες του ανθρώπινου σώματος. Οι ειρηνικοί χοροί περιελάμβαναν τους θρησκευτικούς, τους λατρευτικούς, τους θεατρικούς, τους γαμήλιους, των συμποσίων, του πένθους κ.ά., και συνόδευαν θρησκευτικές τελετές, θεατρικές παραστάσεις, γάμους και γιορτές, αποτυπώνοντας την αντίληψη ότι το σώμα και το πνεύμα αποτελούν ένα αδιαίρετο σύνολο.

Ο Πλάτωνας, στους Νόμους, τονίζει ότι ο χορός και η μουσική διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του πολίτη. Η σωστή κίνηση του σώματος, σε συνδυασμό με τον ρυθμό, οδηγεί στην εσωτερική αρμονία και στην ηθική ισορροπία. Για τον φιλόσοφο, οι ήπιοι και καλαίσθητοι χοροί αποτελούσαν μέσο αγωγής, ιδιαίτερα για τους νέους.

Αντίστοιχα,ο Αριστοτέλης, στα Πολιτικά, αναγνωρίζει τη σημασία της μουσικής και του χορού ως στοιχείων ψυχικής καλλιέργειας. Δεν τους αντιμετωπίζει μόνο ως ψυχαγωγία, αλλά ως απαραίτητα εργαλεία για την καλλιέργεια του ήθους και της κοινωνικής συμπεριφοράς.

Οι ειρηνικοί χοροί είχαν ομαλό και ρυθμικό χαρακτήρα, συνοδεύονταν από μουσική (λύρα, αυλό), εκτελούνταν ομαδικά (συχνά σε κύκλο), συνδέονταν με θρησκευτικές τελετές, γιορτές, γάμους και συμπόσια, και εξέφραζαν τις έννοιες του μέτρου και της αρμονίας, βασικές αξίες του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.

Θρησκευτικοί χοροί

Αυτοί οι χοροί κατείχαν σημαντική θέση σε όλες τις θρησκευτικές τελετές των αρχαίων. Ήταν ήρεμοι και σοβαροί, χορεύονταν με μεγάλο σεβασμό και οι χορευτές οδηγούνταν σε τέτοια ιερή έκσταση, ώστε πίστευαν ότι ταυτίζονταν με το πνεύμα της λατρευόμενης θεότητας.

Γερανός — Χορευόταν στη Δήλο. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο χορός αυτός αποδίδεται στον Θησέα, ο οποίος αφού σκότωσε το Μινώταυρο με τη βοήθεια της Αριάδνης, φεύγοντας από την Κνωσό σταμάτησε στη Δήλο. Εκεί, αφού έστησε ένα ομοίωμα της Αφροδίτης που του είχε δώσει η Αριάδνη, χόρεψε με τους νέους και τις νέες που έσωσε από τον Μινώταυρο έναν χορό, γύρω από τον Κερασφόρο βωμό. Ο χορός αυτός συμπεριελάμβανε κυματισμούς, αναδιπλώσεις, αναπτύξεις, στροφές  ελικοειδείς και μπορούσε να θεωρηθεί σαν μία αναπαράσταση των κινήσεων του Θησέα στον λαβύρινθο της Κνωσού. Ήταν ένας κυκλικός χορός με εναλλαγές κατεύθυνσης και συμβόλιζε τη λύτρωση, τη ζωή και την ειρήνη.

Συνδεόταν με τη συλλογικότητα και τη μνήμη, και εξέφραζε τη λύτρωση, τη νίκη της ζωής και την επιστροφή στην τάξη. Παράλληλα, ενίσχυε τη συλλογική μνήμη και τη σύνδεση της κοινότητας με τον μύθο.

Παιάνας — Ο Παιάνας ξεκίνησε σαν είδος πομπής και σταδιακά εξελίχθηκε σε κανονικό χορό, συνοδευόμενο από τραγούδι, που εκτελούνταν κυρίως προς τιμή του Απόλλωνα υπό τους ήχους λύρας ή αυλού. Ήταν κρητικής προέλευσης, όπως φαίνεται από διάφορες αφηγήσεις, σύμφωνα με τις οποίες ομάδα Κρητών πήγε στους Δελφούς, χορεύοντας τον Παιάνα, με  επικεφαλής τον ίδιο τον Απόλλωνα. Στοιχεία της μουσικής και των τραγουδιών του Παιάνα που έχουν διασωθεί μάς επιτρέπουν να φανταστούμε τη μεγαλοπρέπεια με την οποία εκτελούνταν αυτός ο χορός.

Παρθένεια — Χοροί γεμάτοι ζωντάνια και χάρη που εκτελούνταν από νεαρές κοπέλες προς τιμή διαφόρων θεοτήτων ή μυθικών ηρώων. Πολλοί ποιητές, όπως ο Πίνδαρος, ο Αλκμάν και άλλοι, είχαν συνθέσει ύμνους που συνόδευαν αυτούς τους χορούς.

Ιεράκειος — Άλλος ένας γυναικείος χορός που χορευόταν στο Άργος, στις γιορτές της Ανθείας Ήρας, με τη συνοδεία αυλού.

Χορός  Καρυάτιδων — Οι αρχαίοι απέδιδαν στους Διόσκουρους την επινόηση αυτού του χορού, που χορευόταν κάθε χρόνο στις γιορτές προς τιμήν της Καρυάτιδας Άρτεμης στις Καρυές της Λακωνίας. Τον εκτελούσαν νέα κορίτσια που ανήκαν στις καλύτερες οικογένειες της Σπάρτης. Χορεύονταν με μικρά, γρήγορα βήματα και το σώμα στητό. Αυτός ο χορός αποτελούσε την έκφραση της λατρείας της ειρήνης.

Στην αρχαία Ελλάδα, οι χοροί δεν αποτελούσαν μόνο μορφή διασκέδασης ή θρησκευτικής έκφρασης· είχαν και στρατιωτική λειτουργία, καθώς συνδέονταν με την πειθαρχία, τη σωματική άσκηση, την εκπαίδευση των πολεμιστών και τη διαμόρφωση ομαδικού πνεύματος. Οι πολεμικοί χοροί λειτουργούσαν ως μέσο προετοιμασίας για τη μάχη, καλλιεργώντας ευκινησία, αντοχή και συγχρονισμό, ενώ οι κινήσεις τους ήταν εμπνευσμένες από πραγματικές πολεμικές τεχνικές — άλματα, εφόδους, αποφυγές, ελιγμούς, χρήση ασπίδας και δόρατος. Σε πολλές πόλεις-κράτη, ιδίως στη Σπάρτη, ο πολεμικός χορός αποτελούσε μέρος της επίσημης αγωγής.

Ο Πλάτωνας στους Νόμους και στην Πολιτεία αντιμετωπίζει τον άνθρωπο που δεν χορεύει ως άνθρωπο αμόρφωτο, ενώ αντίθετα υποστηρίζει ότι η ευχέρεια στον χορό δείχνει άνθρωπο καλλιεργημένο· αναφέρει δε ότι ο χορός, σε συνδυασμό με τη μουσική και τη γυμναστική, είναι βασικό μέσο διαμόρφωσης του ήθους των νέων. Ο ρυθμός και η αρμονία της κίνησης θεωρούνταν αναγκαία για την καλλιέργεια του σώματος και για την εξισορρόπηση της ψυχής.

Πυρρίχιος, ο ύψιστος πολεμικός χορός

Ο χορός που αναφέρεται συχνότερα στα αρχαία κείμενα είναι ο πυρρίχιος, που κατά τον Πλάτωνα είναι πιστή μίμηση των κινήσεων του οπλίτη στη μάχη, καθώς κινείται πλαγίως για να αποφύγει το χτύπημα του αντιπάλου, υποχωρεί για να πάρει φόρα, εφορμά με μεγάλο πήδημα, σκύβει για να δώσει μικρό στόχο.

Σύμφωνα με την παράδοση, τον χόρεψαν οι Κουρήτες για να καλύψουν το κλάμα του νεογέννητου Δία χτυπώντας τις ασπίδες τους, ώστε να μην τον ακούσει ο Κρόνος. Η ιστορία αυτή δείχνει τη στενή σχέση του χορού με τα όπλα και τον θόρυβο της μάχης. Από τους μύθους και τις περιγραφές των αρχαίων συγγραφέων φαίνεται πως ο πυρρίχιος είχε τρία βασικά στοιχεία: μίμηση πραγματικών πολεμικών κινήσεων, ρυθμικότητα και ομαδικότητα. Οι βασικές κινήσεις περιλαμβάνουν:

• γρήγορες προωθήσεις προς τα εμπρός, σαν επίθεση με δόρυ
• απότομες αποφυγές προς τα πίσω ή στο πλάι
• κυκλικές περιστροφές για αλλαγή κατεύθυνσης ή άμυνα
• άλματα που συμβολίζουν ελιγμούς ή υπεκφυγές
• χαμηλώματα του σώματος σαν κάλυψη πίσω από ασπίδα
• χτυπήματα (συμβολικά) με δόρυ ή ξίφος

Οι κινήσεις έχουν ένταση και ταχύτητα και απαιτούσαν εξαιρετική φυσική κατάσταση, ευρωστία, ισορροπία και ακρίβεια.

Ο χορευτής κρατούσε ασπίδα (όπλον), δόρυ, ενίοτε και ξίφος. Το βάρος της ασπίδας έκανε τον χορό ιδιαίτερα απαιτητικό. Πολλές φιγούρες βασίζονταν σε χτυπήματα της ασπίδας (όπως έκαναν οι Κουρήτες), δημιουργώντας ρυθμό και θόρυβο.

Ο πυρρίχιος ήταν ομαδικός χορός, που χορευόταν από σύνολα νέων ή οπλιτών, με τέλειο συγχρονισμό. Η ομαδικότητα ενίσχυε τη συνοχή, εξασκούσε τον συντονισμό, μιμούνταν την πειθαρχημένη κίνηση μιας φάλαγγας στη μάχη. Η μουσική ήταν γρήγορη, πολεμική, και συνήθως παιζόταν από αυλό ή κρουστά. Ο ρυθμός ήταν εντονότατος και μετέφερε την ενέργεια της μάχης. Παρότι εκπαιδευτικός, ο πυρρίχιος είχε και θρησκευτική διάσταση. Χορευόταν στα Παναθήναια, σε γιορτές του Άρη ή της Αθηνάς, σε τελετές μύησης των νέων.

Λέγεται ότι η ονομασία του προήλθε από τον κρητικής καταγωγής μυθικό ήρωα Πύρριχο, που τον επινόησε και τον πρωτοχόρεψε. Η ονομασία παραπέμπει επίσης στο κόκκινο χρώμα, είτε αυτό της πυρόχρωμης ενδυμασίας είτε αυτό του αίματος. Αργότερα, ο πυρρίχιος άρχισε να χορεύεται και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας και μάλιστα με διαφορετικές ονομασίες. Έτσι από γραπτές μαρτυρίες διαβάζουμε ότι στην Κρήτη ονομαζόταν Ορσίτης, στην Κύπρο Πρύλις, στη Μακεδονία Τελεσίας.
Στην Κρήτη, τη Σπάρτη και την Αθήνα, ο Πυρρίχιος είχε τόσο τελετουργικό χαρακτήρα όσο και εκπαιδευτικό. Οι Σπαρτιάτες τον ενέτασσαν στην εκπαίδευση των νέων, ενώ στους Παναθηναϊκούς αγώνες οργανώνονταν πυρρίχιοι χοροί από ομάδες οπλιτών.

Ο πυρρίχιος στη Σπάρτη

Στη Σπάρτη οι πολεμικοί χοροί είχαν τη μεγαλύτερη σημασία και εφαρμογή. Για τους Σπαρτιάτες, ο χορός δεν ήταν διασκέδαση, αλλά μέρος της στρατιωτικής εκπαίδευσης των νέων.
Από 7 ετών, τα σπαρτιατόπουλα έμπαιναν στην αγωγή, ένα σύστημα εκπαίδευσης που στόχευε στη δημιουργία άριστων πολεμιστών. Οι πολεμικοί χοροί ήταν βασικό εργαλείο για την εξάσκηση στη δύναμη και την αντοχή, την ανάπτυξη ευστροφίας, την προσαρμογή στο βάρος του οπλισμού, την εκπαίδευση σε σχηματισμούς. Ακόμα, δίδασκαν συνεργασία μέσα στην ομάδα-μονάδα, μιμούνταν τη συντονισμένη κίνηση της φάλαγγας, ενίσχυαν το ηθικό και την ομοψυχία. Ο πυρρίχιος διδασκόταν συστηματικά και οι νέοι έπρεπε να εκτελούν τις κινήσεις με ακρίβεια και πειθαρχία.

Πολλοί αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν ότι οι Σπαρτιάτες «πολεμούσαν σαν να χόρευαν», εξαιτίας του συγχρονισμού και της αρμονικής κίνησης τους. Αρχαίες μελέτες αναφέρουν ότι η ικανότητα των Σπαρτιατών στη μάχη οφειλόταν εν μέρει στη χορευτική-ρυθμική παιδεία τους. Οι νέοι που συμμετείχαν στην κρυπτεία (μυστικό σώμα επιτήρησης) εκπαιδεύονταν επίσης με πολεμικούς χορούς, για να αναπτύξουν αντοχή και ευκινησία.

Σε εορτές, όπως οι Γυμνοπαιδίαι, τα Υακίνθεια και τα Κάρνεια, ο πυρρίχιος ήταν κεντρικό στοιχείο. Τον χόρευαν γυμνοί ή με ελαφρά ενδυμασία, συμβολίζοντας την αγνότητα, τη δύναμη και την ετοιμότητα για μάχη.

Οι Σπαρτιάτες ήταν διάσημοι σε όλη την Ελλάδα για την τέχνη των πολεμικών χορών, και συχνά προσκαλούνταν Σπαρτιάτες εκπαιδευτές σε άλλες πόλεις-κράτη, όπως στην Αθήνα, για να διδάξουν τον πυρρίχιο.

Για τους αρχαίους Έλληνες, ο χορός ήταν έκφραση αρμονίας μεταξύ σώματος και ψυχής.  Προωθούσε την ενότητα της κοινότητας, την πειθαρχία και τη συμμετοχή στις συλλογικές αξίες. Ήταν ένας ζωντανός τρόπος έκφρασης της ταυτότητας, αλλά και μια μορφή τέχνης που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στον παγκόσμιο πολιτισμό.

Βιβλιογραφία

Μακαρόνας, Ι.,  Πυρρίχιος. Ο πολεμικός χορός των αρχαίων Ελλήνων,  Αθήνα, εκδόσεις Φιλιππότης, 1996
Μαργαρίτης, Α., Αρχαίος Ελληνικός Χορός: Μορφές, λειτουργίες και σημασίες, Αθήνα, εκδόσεις Παπαζήση, 1982
Λεμπέσης, Θ., Ο χορός στην αρχαία Ελλάδα,  Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2004
Κώνστας, Ι., ​​​​​​​Μουσική και Χορός στην Αρχαία Ελλάδα, Θεσσαλονίκη, εκδόσεις Ζήτη, 2010
Κυριακίδης, Ν., ​​​​​​​Ο χορός ως στοιχείο αγωγής στη Σπάρτη, Αθήνα, εκδόσεις Gutenberg, 2014
Ράφτης, Ά., Ο κόσμος του ελληνικού χορού, Αθήνα, εκδόσεις Πολυτύπου, 1985
Ρούμπης, Γ. Α.,  Ελληνικοί χοροί, Αθήνα, εκδόσεις Το οικονομικό, 1993

Ο χορός ήταν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της ελληνικής πολιτισμικής παράδοσης στην αρχαιότητα. Ήταν μια πρακτική βαθιά ριζωμένη στην κοινωνική, θρησκευτική και εκπαιδευτική ζωή των πόλεων-κρατών, που συνδύαζε την κίνηση με τη μουσική, τον λόγο και τον ρυθμό. Η μελέτη της αρχαίας χορείας δεν προσφέρει μόνο μια εικόνα των καλλιτεχνικών πρακτικών της εποχής, αλλά αποκαλύπτει και τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν την αρμονία σώματος και πνεύματος, ανθρώπου και θεού, κοινωνίας και ατόμου.

Περισσότερο από μορφή ψυχαγωγίας, ο χορός λειτουργούσε ως φορέας μύθου, μέσο διαμόρφωσης ήθους και πεδίο καλλιτεχνικής έκφρασης. Μέσα από τις χορείες των εφήβων, τους τελετουργικούς διθυράμβους, τους πολεμικούς πυρρίχιους και τον θεατρικό χορό της τραγωδίας, οι αρχαίοι Έλληνες διαμόρφωσαν μια τέχνη που επηρέασε καθοριστικά τη μεταγενέστερη ευρωπαϊκή παράδοση.

Οι πρώιμες μορφές χορού και οργανωμένων κινήσεων είχαν θρησκευτικό, τελετουργικό και κοινωνικό χαρακτήρα. Η λέξη χορός προέρχεται από το ρήμα χορεύω («κινούμαι ρυθμικά»), ενώ η παλαιότερη μορφή χορίς φαίνεται να σχετίζεται με πρωτοελληνικές τελετουργικές πρακτικές, όπου η κίνηση, η μουσική και ο λόγος λειτουργούσαν ενιαία. Οι πρώτοι τελετουργικοί-λατρευτικοί  χοροί αργότερα εξελίχθηκαν στη δραματική τέχνη.

Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν στη θεϊκή προέλευση του χορού και ότι οι χορευτικές κινήσεις μιμούνταν τις κινήσεις των θεών. Κατ’ επέκταση, ο χορός ήταν μέσο προσέγγισης του θείου και συμμετοχής στο κοσμικό «ρυθμικό» γίγνεσθαι. Θεωρούταν δώρο του Διονύσου, θεού του κρασιού και της χαράς. Προστάτιδα του χορού ήταν η Τερψιχόρη, μία από τις εννέα Μούσες, τις θεότητες των τεχνών και των επιστημών. Οι Χάριτες και οι Νύμφες συνδέονταν επίσης με τη χορευτική πράξη, επιβεβαιώνοντας τον θεϊκό χαρακτήρα του χορού.

Υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για τον χορό στην αρχαία Ελλάδα, που χρονολογούνται από την εποχή του Ομήρου μέχρι την εποχή του Νόννου, οι οποίες μαρτυρούν τον σημαντικό ρόλο που έπαιζε ο χορός στη θρησκευτική και πολιτιστική ζωή στην Αρχαία Ελλάδα.

Στην Ιλιάδα, ο Όμηρος λέει, περιγράφοντας την ασπίδα του Αχιλλέα που κατασκεύασε ο Ήφαιστος: «Ξόμπλιαζε ακόμα ο κουτσοπόδαρος θεός και χοροστάσι όμοιο με εκείνο που ‘χε ο Δαίδαλος της όμορφομαλλούσας της Αριάδνης στην απλόχωρη Κνωσό παλιά φτιαγμένο. Άγουροι εκεί κι ακριβαγόραστες παρθένες είχαν στήσει χορό, κι ο ένας του άλλου εκρατούσανε πα’ στον αρμό τα χέρια».

Στην Οδύσσεια μιλάει για τη μεγάλη σημασία που έδιναν οι Φαίακες στον χορό και τη μουσική. Όταν οι γιοι του Αλκινόου, Άλιος και Λαοδάμας, έδειχναν στον Οδυσσέα της ικανότητές τους στο χορό, οι άλλοι κρατούσαν τον ρυθμό με τα δάκτυλα ή χτυπώντας παλαμάκια: «Τον Λαοδάμαντα τότε πρόσταξεν ο Αλκίνοος και τον Άλιο χορό να στήσουν, μόνοι τι ήξεραν την τέχνη κάλλιο από όλους. Πήραν και χόρευαν στη γη την πολυθρόφα, κι έκαναν χίλια δυο τσακίσματα, χτυπούσαν παλαμάκια οι άλλοι στο αλώνι μέσα νιούτσικοι και ήταν ο αχός περίσσιος».

Πέρα από την τέχνη και τη λατρεία, ο χορός λειτουργούσε ως μέσο κοινωνικής συνοχής. Οι δημόσιες χορείες ήταν πράξη συλλογικής συμμετοχής και πολιτικής ταυτότητας. Η κυκλική διάταξη των χορευτών συμβόλιζε την ενότητα των πολιτών, ενώ η συμμετρική κίνηση εξέφραζε την πολιτική αρμονία και το δημοκρατικό ιδεώδες. Ο χορός έδινε στον πολίτη την ευκαιρία να συμμετέχει ενεργά στη ζωή της πόλης, να επιδείξει αρετή και πειθαρχία, και να ενισχύσει την κοινωνική ενότητα.

Για τους αρχαίους Έλληνες, η παιδεία δεν ήταν μόνο γνώση, αλλά και άσκηση του σώματος και του χαρακτήρα. Ο χορός αποτελούσε αναπόσπαστο στοιχείο αυτής της αγωγής. Ο Πλάτωνας τόνιζε την αξία του ρυθμού και της αρμονίας ως καθοριστικών παραγόντων για την καλλιέργεια της ψυχικής ισορροπίας, ενώ ο Αριστοτέλης θεωρούσε τον χορό μέσον έκφρασης των παθών, το οποίο εντάσσεται οργανικά στην ηθική ανάπτυξη των νέων. Σε πόλεις όπως η Σπάρτη, οι νέοι μάθαιναν πολεμικούς χορούς που ενίσχυαν την πειθαρχία και τη συνοχή των πολεμικών μονάδων. Στην Αθήνα, η εκμάθηση χορών για δημόσιες και θεατρικές εκδηλώσεις αποτελούσε πολιτικό καθήκον, που λάμβανε χορηγίες.

Χαρακτηριστικά του αρχαιοελληνικού χορού

Η αρχαία ελληνική χορογραφία συνδύαζε τρία στοιχεία: λόγο, μουσική, κίνηση. Η σύνθεση αυτή αποτελεί θεμέλιο της δυτικής θεατρικής παράδοσης, ενώ η λέξη ορχήστρα (χώρος χορού) επιβιώνει μέχρι σήμερα στο σύγχρονο λεξιλόγιο της μουσικής και της σκηνής.

Οι αρχαίοι Έλληνες χόρευαν ατομικά (μονοχορία), σε ζευγάρια (διχορία) ή σε ομάδες (πολυχορία). Αρχικά, στις ομάδες συμμετείχαν μόνο άτομα του ίδιου φύλου, ενώ αργότερα συμμετείχαν και τα δύο φύλα (μικτοί χωροί). Επίσης, οι χορευτές πιανόνταν μεταξύ τους (λαβή) και έκαναν όμοιες κινήσεις. Στη διχορία, όμως, δεν χρησιμοποιούσαν λαβή, γιατί ο καθένας είχε το δικό του μοτίβο κινήσεων. Από αγγείο του 550 π.Χ., που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών διαπιστώνουμε την ύπαρξη αντικρυστού ζευγαρωτού χορού.

Ο χορός αποτελούσε μέσο ενσωμάτωσης του ατόμου στο κοινωνικό σύνολο. Η συμμετοχή σε χορείες καλλιεργούσε την αίσθηση συλλογικής ταυτότητας, πειθαρχίας, ισοτιμίας, συμμετοχής στα κοινά. Η κυκλική διάταξη των χορευτών συμβόλιζε την κοινωνική ενότητα, ενώ η συμμετρία των κινήσεων θεωρείτο έκφραση πολιτικής και κοσμικής αρμονίας.

Ο Όμηρος ο Πλάτων ο Αριστοτέλης και ο Πλούταρχος περιγράφουν πολλά είδη χορών. Αναφερόμενοι στα κείμενα αυτών του ποιητών και φιλοσόφων της αρχαιότητας και σε πρόσφατες μελέτες ιστορικών, μπορούμε να κατατάξουμε τους χορούς σε δύο είδη: τους πολεμικούς και τους ειρηνικούς.

* * * * *

Βιβλιογραφία

Αριστοτέλης, Περί Ποιητικής 
Πλάτων, Νόμοι και Πολιτεία
Λουκιανός, Περί Ορχήσεως
Lonsdale, S. (1993). Dance and Ritual Play in Greek Religion 
Lawler, L. (1964), The Dance in Ancient Greece
Csapo, E. & Miller, M. (2007), The Origins of Theater in Ancient Greece and Beyond 
Hall, E. (2004), Greek Tragedy: Suffering Under the Sun
Neils, J. (1992), Goddess and Polis: The Panathenaic Festival in Ancient Athens 
Γιώργος Α. Ρούμπης,  Ελληνικοί Χοροί