Στις 8 Απριλίου 2026, το Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο του ΟΗΕ (ECOSOC) προχώρησε στην εκλογή των 19 κρατών-μελών που θα στελεχώσουν την Επιτροπή Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (NGO Committee) για την τετραετή θητεία που ξεκινά το 2027. Η εξέλιξη αυτή έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς η σύνθεση της επιτροπής αποκαλύπτει μια ανησυχητική υπεροχή κρατών με αυταρχικά χαρακτηριστικά.
Η συγκεκριμένη επιτροπή διαδραματίζει καίριο ρόλο στη λειτουργία του ΟΗΕ, καθώς είναι υπεύθυνη για την αξιολόγηση και σύσταση σχετικά με τη χορήγηση συμβουλευτικού καθεστώτος σε ΜΚΟ. Το καθεστώς αυτό επιτρέπει στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να αποκτούν πρόσβαση στις εγκαταστάσεις του ΟΗΕ, να παρακολουθούν συνεδριάσεις και να συμβάλλουν στον διεθνή διάλογο για κρίσιμα ζητήματα. Παρότι η τελική έγκριση δίνεται από το ECOSOC, η επιτροπή έχει ουσιαστικά τη δύναμη να καθορίζει ποιες φωνές θα ακουστούν και ποιες θα αποκλειστούν.
Μια ανισορροπία που προκαλεί ανησυχία
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Freedom House για την ελευθερία στον κόσμο 2026, μόλις 5 από τα 19 εκλεγμένα κράτη χαρακτηρίζονται ως «ελεύθερα». Εσθονία, Ισραήλ, Νότια Αφρική, Ηνωμένο Βασίλειο και Ηνωμένες Πολιτείες. Αντίθετα, τα υπόλοιπα κράτη ταξινομούνται ως «μερικώς ελεύθερα» όπως η Ακτή Ελεφαντοστού, η Ινδία, το Μεξικό, το Περού, η Τυνησία και η Ουκρανία ή «μη ελεύθερα» όπως η Κίνα, η Κούβα, η Σαουδική Αραβία, το Καμερούν, η Νικαράγουα, το Σουδάν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Τουρκία, κράτη που έχουν επανειλημμένα επικριθεί για περιορισμούς στην ελευθερία του λόγου, διώξεις ακτιβιστών και καταστολή της κοινωνίας των πολιτών.
Η Διεθνής Υπηρεσία για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (ISHR) σημείωσε ότι το αποτέλεσμα των εκλογών αφήνει την επιτροπή στα χέρια της πλειοψηφίας κρατών με «σοβαρό ιστορικό καταστολής ή παρεμπόδισης της κοινωνίας των πολιτών τόσο στο εσωτερικό όσο και στον ΟΗΕ». Επισημαίνει ότι 13 από τα 19 μέλη κατατάσσονται από το CIVICUS Monitor ως χώρες με «κλειστό» ή «κατεσταλμένο» αστικό χώρο. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι 14 από τους 20 υποψηφίους που συμμετείχαν στις εκλογές είχαν αναφερθεί σε εκθέσεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για εκφοβισμό ή αντίποινα κατά ατόμων και οργανώσεων που συνεργάζονται με τον ΟΗΕ.
Η Μαϊτιλί Πάι [Maithili Pai], ανώτερη υπεύθυνη προγράμματος της ISHR, δήλωσε χαρακτηριστικά ότι η κατάσταση αυτή «αφήνει μια κρίσιμη δομή του ΟΗΕ στα χέρια κρατών που ενδέχεται να εμποδίσουν ανεξάρτητες και επικριτικές φωνές».
Η εκλογική διαδικασία χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως προβληματική. Η ISHR περιέγραψε την εκλογική διαδικασία ως «σχεδόν εντελώς μη ανταγωνιστική». Από τις 19 διαθέσιμες έδρες, υπήρχαν μόλις 20 υποψήφιοι. Τέσσερις περιφερειακές ομάδες παρουσίασαν «κλειστές λίστες», που σημαίνει πως ο αριθμός των υποψηφίων ήταν ίσος με τον αριθμό των διαθέσιμων εδρών, πρακτικά εξασφαλίζοντας την εκλογή τους. Η μοναδική πραγματική εκλογική αναμέτρηση σημειώθηκε στην Ανατολική Ευρώπη, όπου η Λευκορωσία απέτυχε να εκλεγεί.
Η πρακτική αυτή εγείρει σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τη διαφάνεια και τη δημοκρατικότητα των διαδικασιών εντός του ΟΗΕ.
‘Ένα «σκοτεινό όργανο» με ισχυρή επιρροή
Σε πρόσφατο σχόλιό της, η Μισέλ Λανγκράν [Michelle Langrand] από το Geneva Solutions χαρακτήρισε την επιτροπή ως «ένα σκοτεινό όργανο» που χρησιμοποιείται για να αποκλείει επικριτικές φωνές. Τα μέλη της επιτροπής «έχουν ιστορικό διαρκούς αποκλεισμού ΜΚΟ και ομάδων της κοινωνίας των πολιτών που πιστεύουν ότι θα ήταν επικριτικές απέναντί τους ή των συμμάχων τους από το να αποκτήσουν οποιαδήποτε πρόσβαση στον ΟΗΕ», επισημαίνει η Μαϊτιλί Πάι.
Πράγματι, υπάρχει μακρά ιστορία καταγγελιών ότι μέλη της επιτροπής χρησιμοποιούν διαδικαστικά εμπόδια για να καθυστερούν ή να απορρίπτουν αιτήσεις ΜΚΟ, ιδιαίτερα εκείνων που ασκούν κριτική σε κυβερνήσεις. Οι τακτικές αυτές περιλαμβάνουν επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις, αναβολές και τεχνικές ενστάσεις που μπορούν να παρατείνουν τη διαδικασία επί χρόνια.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλές οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων να αποκλείονται από τη διεθνή σκηνή, περιορίζοντας τη δυνατότητά τους να καταγγείλουν παραβιάσεις ή να συμβάλλουν σε πολιτικές λύσεις.
Η ευρύτερη εικόνα: Ο ΟΗΕ και η κρίση αξιοπιστίας
Η εξέλιξη αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη συζήτηση σχετικά με τη λειτουργία και την αξιοπιστία του ΟΗΕ.Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών έχει κατηγορηθεί επανειλημμένα ότι επιτρέπει σε αυταρχικά καθεστώτα να αποκτούν επιρροή σε κρίσιμα όργανα, όπως το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Ο Αντρέας Μπούμελ [Andreas Bummel], εκτελεστικός διευθυντής της Δημοκρατίας Χωρίς Σύνορα (Democracy Without Borders), δήλωσε ότι η κατάσταση αυτή έρχεται «σε θεμελιώδη αντίθεση με τον ισχυρισμό του οργανισμού ότι ενεργεί στο όνομα των λαών».
Η παρουσία αυταρχικών κρατών σε τέτοιες επιτροπές δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: κυβερνήσεις που περιορίζουν τις ελευθερίες στο εσωτερικό τους αποκτούν τη δυνατότητα να περιορίσουν και τις διεθνείς φωνές που τις επικρίνουν.
Οι συνέπειες αυτής της κατάστασης είναι σοβαρές:
- Περιορισμός πρόσβασης στον ΟΗΕ των ανεξάρτητων ΜΚΟ
- Αποδυνάμωση της διεθνούς λογοδοσίας
- Ενίσχυση της επιρροής αυταρχικών καθεστώτων
- Υπονόμευση της αξιοπιστίας του ΟΗΕ
Σε μια εποχή όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί δοκιμάζονται παγκοσμίως, η ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών είναι πιο σημαντική από ποτέ. Ωστόσο, η τρέχουσα σύνθεση της επιτροπής ΜΚΟ φαίνεται να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Η νέα σύνθεση της Επιτροπής ΜΚΟ του ECOSOC αναδεικνύει ένα βαθύτερο πρόβλημα στη λειτουργία των διεθνών οργανισμών, την αυξανόμενη επιρροή αυταρχικών καθεστώτων σε θεσμούς που υποτίθεται ότι προωθούν τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Εάν δεν υπάρξουν ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στη διαδικασία επιλογής και λειτουργίας τέτοιων οργάνων, υπάρχει ο κίνδυνος ο ΟΗΕ να απομακρυνθεί ακόμη περισσότερο από τις ιδρυτικές αρχές του.
Η μάχη για την ελευθερία της έκφρασης και τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών δεν διεξάγεται μόνο εντός των κρατών, αλλά πλέον και μέσα στους ίδιους τους διεθνείς οργανισμούς που έχουν ως αποστολή να τις προστατεύουν.
