«Τι σημαίνει πειθαρχία το ξημέρωμα; Τι κάνει μια οικογένεια όταν διαβάζει εχθρικά πρωτοσέλιδα και απειλές; Τι σημαίνει για έναν χορευτικό θίασο να αποτελεί ταυτόχρονα στόχο ενός αυταρχικού καθεστώτος και παγκόσμια επιτυχία;»
Φιόνα Γιανγκ, σκηνοθέτις του Unbroken
Χορεύτριες του Shen Yun επί σκηνής, κατά τη διάρκεια παράστασης. (Ευγενική παραχώρηση του Shen Yun)
Για την καλλιτεχνική ομάδα του Shen Yun, το 2026 σηματοδοτεί είκοσι χρόνια επιτυχημένης πορείας: μέσα σε αυτό το διάστημα, το αρχικό μικρό σύνολο εξελίχθηκε σε οκτώ διαφορετικές ομάδες κλασικού κινεζικού χορού, που περιοδεύουν σε όλον τον κόσμο ταυτόχρονα, η κάθε μία με τη δική της συμφωνική ορχήστρα. Πλέον πρόκειται για την κορυφαία εταιρεία στο είδος της, η οποία έχει ως αποστολή την αναβίωση της «Κίνας πριν τον κομμουνισμό»: την αναβίωση ενός αρχαίου πολιτισμού με βαθιά πνευματικότητα.
Η ομορφιά και τα ιδεώδη του θιάσου, σε συνδυασμό με το υψηλό επίπεδο που επιτυγχάνεται σε όλα τα επίπεδα έχουν κερδίσει το κοινό, που γεμίζει τις αίθουσες σε όλες τις χώρες σε κάθε περιοδεία. Η επιτυχία, ωστόσο, έχει και το τίμημά της. Σε αυτό το κόστος ρίχνει φως το ντοκιμαντέρ Unbroken, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα και την κινητήριο δύναμη που βοηθά τους καλλιτέχνες αλλά και τις οικογένειές τους να παραμένουν προσηλωμένοι στον στόχο τους παρά τις όποιες αντιξοότητες.
Τα δύο θέματα — της ζωής και της εκπαίδευσης των χορευτών αφ’ ενός και της εκστρατείας κατά του θιάσου που θέτει πλείστα όσα εμπόδια και κινδύνους στον δρόμο του αφ’ ετέρου — διαμορφώνουν δύο παράλληλες αφηγήσεις, οι οποίες διατρέχουν την ταινία εναλλασσόμενες, δημιουργώντας ένα μοτίβο αντιθέσεων, που λειτουργούν συμπληρωματικά.
Σύμφωνα με τη σκηνοθέτιδα, Φιόνα Γιανγκ [Fiona Young], δύο ήταν τα ερωτήματα που χρησίμευσαν ως αφετηρία: Ποια είναι η καθημερινή ζωή ενός καλλιτέχνη του Shen Yun πίσω από τα φώτα της δημοσιότητας; Και πώς μπορεί κανείς να υπερασπιστεί τα όνειρά του και όσα αγαπά όταν αυτά απειλούνται;
Οι απαντήσεις αναζητήθηκαν μέσα από το βίωμα της οικογένειας Μπράουντι, της οποίας οι δύο γιοι σπούδασαν κλασικό κινεζικό χορό στην Ακαδημία Φέι Τιεν και έγιναν αργότερα μέλη του Shen Yun. Με εφαλτήριο τις προκλήσεις που έπρεπε να ξεπεράσουν τα δύο αγόρια για να αποκτήσουν την απαραίτητη ελαστικότητα και τεχνική αρτιότητα, το ντοκιμαντέρ εισάγει το δεύτερο θέμα του: τις προκλήσεις που θέτει σε όλα τα μέλη του θιάσου η εκστρατεία που διεξάγει εναντίον τους το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας.
Έχοντας ξεκινήσει με διπλωματικές παρεμβάσεις και πιέσεις στα θέατρα που θα φιλοξενούσαν τις παραστάσεις του Shen Yun, ήδη από την ίδρυση της εταιρείας, τα τελευταία τέσσερα χρόνια η τακτική του κινεζικού καθεστώτος κλιμακώθηκε σε κινήσεις που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα τακτικών — επανειλημμένες απειλές για βόμβα σε θέατρα, απειλές κατά της ζωής πολιτικών, δολιοφθορά σε λεωφορείο που μετέφερε τους καλλιτέχνες με στόχο την ανατροπή του στον αυτοκινητόδρομο, απόπειρα διαφθοράς υπαλλήλου της οικονομικής υπηρεσίας των ΗΠΑ ώστε να αμφισβητηθεί το φορολογικό καθεστώς του Shen Yun, δυσφημιστικά άρθρα σε έγκριτη αμερικανική εφημερίδα, που σπιλώνουν το ήθος και τις πρακτικές του θιάσου, της Ακαδημίας του, ακόμη και των οικογενειών που επιτρέπουν στα παιδιά τους να σπουδάζουν εκεί.
Σημαίνων ήταν ο ρόλος της έγκριτης αμερικανικής εφημερίδας New York Times, η οποία το 2024 ξεκίνησε να δημοσιεύει σειρά άρθρων που σπίλωναν τις πρακτικές του θιάσου. Καθώς τα άρθρα παρουσίαζαν σημαντική μονομέρεια, αλλά και προώθηση από ύποπτους λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τέθηκαν ερωτήματα για τις πηγές και τον σκοπό τους. Στο Unbroken, αυτά τα σκοτεινά σημεία διευκρινίζονται, και αποκαλύπτονται οι υπόγειες σχέσεις με το κινεζικό καθεστώς ανθρώπων που συνεργάστηκαν για αυτά τα άρθρα. Παράλληλα, παρουσιάζονται πλήθος μαρτυριών και ντοκουμέντων που διαψεύδουν τους ισχυρισμούς των δημοσιευμάτων.
Στην πορεία, το ντοκιμαντέρ εμβαθύνει στην εκστρατεία κατά του Shen Yun, αναφερόμενο στη σχέση των καλλιτεχνών με το Φάλουν Γκονγκ, μια διαλογιστική πρακτική η οποία βρίσκεται υπό διωγμόν στην Κίνα. Ενώ οι αρχές αλήθεια, καλοσύνη και ανεκτικότητα που διδάσκει η πρακτική καθοδηγούν και μπνέουν τα μέλη του θιάσου για να δίνουν τον καλύτερο εαυτό τους, η αποκάλυψη της δίωξης στην Κίνα και των εγκλημάτων που διαπράττει το καθεστώς κατά των ασκουμένων αποτελεί επίσης μέρος της αποστολής του Shen Yun. Πολλοί από τους καλλιτέχνες, άλλωστε, είτε έχουν βιώσει τη δίωξη οι ίδιοι είτε έχουν συγγενείς που ήταν θύματά της. Είναι, δηλαδή, μία προσωπική υπόθεση.
Όπως εξηγείται στο Unbroken, στη σημερινή Κίνα, όλες οι φωνές που εκφέρουν λόγο που δεν εναρμονίζεται με τη ρητορική του κόμματος βρίσκονται υπό διωγμόν. Εκτός από τους ασκούμενους του Φάλουν Γκονγκ, απειλή θεωρούνται οι υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι καλλιτέχνες, οι φιλοδημοκρατικοί, οι χριστιανοί των ανεξάρτητων εκκλησιών, η μουσουλμανική μειονότητα των Ουιγούρων. Από την εγκαθίδρυση του μαοϊκού καθεστώτος, η πνευματικότητα, η παράδοση και η πολυφωνία βρίσκονται σταθερά στο στόχαστρο.
Το Unbroken είναι διαθέσιμο στο YouTube μέχρι τις 10 Μαΐου.
Αυτή τη χρονιά, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο συμπράττει με την International Lyre Society και σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Ωδείου Αθηνών και παρουσιάζει στο κοινό την Ιλιάδα με τη συνοδεία επτάχορδης λύρας στον χώρο του, προσφέροντας μία εμπειρία με πολλά επίπεδα, μία μέθεξη με τον ομηρικό πολιτισμό. Η παρουσίαση διαχέεται σε όλο το έτος, με τις ραψωδίες να παρουσιάζονται ανά δύο (ως επί το πλείστον), κάθε τελευταία Κυριακή κάθε μήνα.
Τον συντονισμό και την καλλιτεχνική επιμέλεια του εγχειρήματος, που φέρει τον τίτλο «Η Ιλιάδα στο Μουσείο», έχει ο Δρ Νίκος Ξανθούλης, ιδρυτής της International Lyre Society — μίας μουσικής Ακαδημίας που στοχεύει στην αναβίωση της αρχαίας επτάχορδης λύρας και η οποία αποτελεί το επιστέγασμα πολυετών και κοπιωδών μελετών για την ανασύσταση του οργάνου εκ του μηδενός. Έχοντας ως αφετηρία τις αναπαραστάσεις της λύρας και των λυριστών στα αρχαία αγγεία, κείμενα της ελληνικής μυθολογίας αλλά και επιστημονικές μελέτες, ο Δρ Ξανθούλης κατάφερε όχι μόνο να ανασυστήσει το όργανο του Απόλλωνα, αλλά και να δομήσει ένα σύστημα διδασκαλίας, ώστε οι γνώσεις που ο ίδιος αποκόμισε να μπορούν να μεταδοθούν, μεταφέροντας την αρχαία τέχνη στο σήμερα και κάνοντας κοινωνό της το σύγχρονο κοινό και τους νέους μουσικούς.
(Ευγενική παραχώρηση του Δρος Νίκου Ξανθούλη)
Επίσης, δημιούργησε σειρά έργων για λύρα και ορχήστρα, ενίοτε και φωνή, εισάγοντας το αρχαίο όργανο στην κλασική συμφωνική ορχήστρα, σε μία αρμονική και οργανική σύζευξη των δύο.
Σημαντικό μέρος της διαδικασίας της αναβίωσης της λύρας, όπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα της Ακαδημίας, ήταν η κατασκευή του οργάνου, για την οποία ο Δρ Ξανθούλης συνεργάστηκε με το εργαστήριο κατασκευής οργάνων «Παλμός». Αξιοσημείωτο είναι ότι πειραματιζόμενοι με ποικίλα υλικά και είδη ξύλων, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι τα γηγενή έδιναν καλύτερο και πιο πλούσιο αποτέλεσμα. Το είδος των χορδών, οι αποστάσεις μεταξύ τους, η εργονομία και πολλές ακόμη λεπτομέρειες καθοριστικές για τον παραγόμενο ήχο αποτέλεσαν επίσης αντικείμενο ενδελεχούς έρευνας και μελέτης.
Η Epoch Times επικοινώνησε με τον Δρα Ξανθούλη και του ζήτησε να περιγράψει τη σχέση του με την αρχαία λύρα και μουσική, τις προσπάθειές του να ανακαλύψει τα μυστικά τους, αλλά και για το πρόγραμμα «Η Ιλιάδα στο Μουσείο». Τον ευχαριστούμε θερμά για την ανταπόκρισή του, χάρις στην οποία μπορούμε να έχουμε μία βαθύτερη κατανόηση της επτάχορδης λύρας και της φιλοσοφίας που μεταφέρει. Ακολουθεί η συνέντευξη.
Μιλήστε μας για το πώς γεννήθηκε η ιδέα της σύμπραξης με τη Δραματική Σχολή για την παρουσίαση της Ιλιάδας — ήταν μία πρωτοβουλία που ξεκίνησε από τους σπουδαστές; Τι σημαίνει για εσάς η συμμετοχή σας σε αυτές τις εκδηλώσεις;
Το 2017, πραγματοποίησα μια δράση την τελευταία Κυριακή κάθε μήνα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, κατά την οποία διαβάστηκε η Οδύσσεια, με συνοδεία αρχαίας λύρας. Συγκεκριμένα, δύο ραψωδίες κάθε φορά παρουσιάζονταν από εμένα, αλλά και όσους από τους επισκέπτες επιθυμούσαν να συμμετέχουν στη δημόσια ανάγνωση, ανακαλύπτοντας τα μυστικά της προσωδίας. Εφέτος, έχοντας ήδη δημιουργήσει την International Lyre Society με τους μαθητές μου και όλους τους λυριστές που πλέον κάνουν καριέρα με το μαγικό αυτό όργανο, σκεφτήκαμε ότι έπρεπε να παρουσιάσουμε ένα από τα δύο έπη με τους εκκολαπτόμενους επαγγελματίες της δραματικής τέχνης. Αρωγός μας βρέθηκε ο σπουδαίος σκηνοθέτης και διευθυντής της Δραματικής Σχολής του Ωδείου Αθηνών Κωνσταντίνος Αρβανιτάκης. Το 2017, ήμουν μόνος· σήμερα μια ομάδα λυριστών υποστηρίζει τις αναγνώσεις και αυτό με κάνει να αισθάνομαι μεγάλη χαρά, βλέποντας τη λύρα να περνάει στα χέρια ταλαντούχων ανθρώπων.
Στην παρουσίαση της Ιλιάδας, εσείς και σπουδαστές σας έχετε αναλάβει το μουσικό μέρος. Πώς αναπτύσσετε τις συνθέσεις; Στηρίζεστε περισσότερο στο χτίσιμο μία ορισμένης μουσικής δομής, πάνω σε νότες και κανόνες ή ακολουθάτε τη ροή του κειμένου αυτοσχεδιάζοντας;
Εξαιρετική ερώτηση! Έχω φτιάξει μια βασική μελωδία που διαπερνά το σύνολο του κειμένου και μπορεί κάλλιστα να επανέρχεται ως το αφηγηματικό νήμα που συνδέει όλο το έργο. Υπάρχουν από την άλλη συνηχήσεις και ρυθμικά στοιχεία που λειτουργούν ως καθοδηγητικά μοτίβα (βλ. leitmotiv του Βάγκνερ), τα οποία έχουν όλοι διδαχθεί προκειμένου να δημιουργούν το αντίστοιχο συναισθηματικό περιβάλλον. Αυτά δεν είναι αυστηρά και χωράει αρκετός αυτοσχεδιασμός.
Η Ιλιάδα ήταν ένα από τα βασικά εκπαιδευτικά κείμενα που χρησιμοποιούσαν στην κλασική Ελλάδα. Στην ιστοσελίδα σας, αναφέρεστε στην εκπαιδευτική λειτουργία της λύρας, μαζί με την ψυχαγωγική και τη θεραπευτική. Με ποιον τρόπο, κατά τη γνώμη σας, η συγκεκριμένη μουσική, οι συγκεκριμένες αρμονίες επιδρούν στην ψυχή και το πνεύμα και το καθοδηγούν;
Ήδη από την εποχή της Καμεράτα Φιορεντίνα, στα τέλη του 16ου αιώνα, αναζητούσαν την πρακτική εφαρμογή των αρχών του Πυθαγόρα για τη δημιουργία των αντίστοιχων συναισθημάτων (π.χ. passi duriusculi). Στην εποχή του Μοντεβέρντι, επί παραδείγματι, μια κατιούσα χρωματική κλίμακα έδειχνε την κατάβαση στον Άδη. Όλοι επίσης γνωρίζουμε ότι η μείζων κλίμακα είναι χαρούμενη, ενώ η ελάσσων κάπως λυπημένη. Αν προσθέσουμε τους αρχαίους τρόπους (δώριο, λύδιο, μιξολύδιο, φρύγιο κλπ) θα δούμε ότι η παλέτα μας γεμίζει με τρόπους έκφρασης πολύ περισσότερους από αυτούς που μπορεί να φανταστεί ένας δυτικοευρωπαίος μουσικός.
Ακούγοντας τις μελωδίες της λύρας, έχω την αίσθηση ότι συναίσθημα και πνεύμα ισορροπούν, ότι υπάρχει μία λιτότητα έκφρασης και καθαρότητα ήχου που αποτρέπει από κάθε υπερβολή. Πώς παντρεύονται το συναίσθημα και ο νους στο παίξιμο της λύρας, σύμφωνα με την εμπειρία σας;
Η λύρα είναι ένα όργανο που, όπως και η άρπα, παίζει με ανοικτές χορδές. Ακόμα και οι αρμονικές που χρησιμοποιούμε είναι ανοικτές χορδές. Η διαφορά με την άρπα είναι ότι το όργανο είναι μικρότερο και πιο εύχρηστο. Ο ήχος της δεν είναι βίαιος σε καμία περίπτωση και ο παλμός από τις χορδές μεταφέρεται στο σώμα μας άμεσα δημιουργώντας ένα ευχάριστο αίσθημα Ο ήχος της δε είναι από την πρώτη επαφή όμορφος και γλυκός. Η λύρα έχει τη δυνατότητα να συνδυάσει τα τρία βασικά στοιχεία της μουσικής — μελωδία, ρυθμό, αρμονία — με μεγάλη ευκολία. Όταν ο νους και το συναίσθημα συντονίζονται, το αποτέλεσμα είναι μαγικό.
Ποιες είναι οι κυριότερες προκλήσεις που έχετε συναντήσει στην προσπάθειά σας να ανασυστήσετε το όργανο και να ανακαλύψετε τη μουσική του; Πώς το προσεγγίσατε αρχικά και τι αναγκαστήκατε να τροποποιήσετε — ως πρακτική και ως φιλοσοφία; Ποιες είναι οι απαιτήσεις που έχει το όργανο από τον μουσικό;
Μελέτησα χιλιάδες (κυριολεκτικά) απεικονίσεις λύρας και λυριστών από τα αρχαία αγγεία. Μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι είναι 100% ακριβείς και συνεπείς. Κάθε στάση, κάθε δακτυλισμός εκφράζει έναν ήχο που μπορεί να αναπαραχθεί. Παρόλα αυτά, βρέθηκα πολλές φορές σε αδιέξοδο. Τις περισσότερες φορές το ξεπερνούσα και έβρισκα λύσεις, αλλά κάποιες στιγμές εύρισκα και νέα ακούσματα (θα τα έλεγα και προκλήσεις). Στην αρχή, προσπάθησα να προσαρμόσω το όργανο στη δυτικοευρωπαϊκή μουσική που σπούδασα. Κάποια στιγμή, όμως, διαπίστωσα ότι η λύρα έχει τις δικές της αναγκαιότητες και τα δικά της όρια. Όμως, αυτό δεν με εμπόδισε να βρω τρόπο να παίζω Μπαρόκ (Μπαχ, Χαίντελ κ.ά.). Οι άνθρωποι έχουν όρια, τα όργανα δεν έχουν.
Τι θα συστήνατε σε έναν νέο μουσικό που θέλει να μάθει την επτάχορδη λύρα;
Θα σύστηνα σε οποιονδήποτε θέλει να μάθει λύρα, και όχι μόνο στον νέο μουσικό, να μπει στο όργανο με την ψυχή του, να αισθανθεί τον ήχο, να αφουγκραστεί τις συνηχήσεις, να ψάξει τη φιλοσοφία πίσω από αυτό και να χαλαρώσει μέσα στη μαγεία του υπέροχου αυτού οργάνου.
Επτάχορδη λύρα, κατασκευασμένη από τον Γιώργο Νίκα, του οργανοποιείου «Παλμός». (Ευγενική παραχώρηση του Δρος Νίκου Ξανθούλη)
Ένα μείζον καλλιτεχνικό και πολιτιστικό γεγονός για τη χώρα μας έλαβε χώρα στις 14 Μαρτίου, όταν το Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσολογγίου υποδέχτηκε τον εμβληματικό πίνακα του Ευγένιου Ντελακρουά «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» (La Grèce sur les ruines de Missolonghi), με αφορμή τον εορτασμό των 200 χρόνων από την Έξοδο του Μεσολογγίου.
Ο πίνακας παραχωρήθηκε από το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντώ και θα παραμείνει στο Ξενοκράτειο έως τον Νοέμβριο 2026. Πρόκειται για ένα σπουδαίο έργο, του οποίου η αξία δεν περιορίζεται στο εικαστικό πεδίο, αλλά αποτελεί και σύμβολο του αγώνα της Ελλάδας και έργο που συνέβαλε στην αφύπνιση του φιλελληνικού αισθήματος στην Ευρώπη και την παροχή βοήθειας στην Ελληνική Επανάσταση.
Ο Ντελακρουά, ο οποίος είχε ήδη δημιουργήσει πίνακα με θέμα τη σφαγή της Χίου το 1824, ζωντανεύοντας για το ευρωπαϊκό κοινό τη σκληρότητα των Οθωμανών και τον τρόμο που σκόρπισαν στο νησί για αντίποινα, έπαιξε μείζονα ρόλο στη διάδοση του φιλελληνισμού κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Η συμπάθεια που αναπτύχθηκε υπέρ του ελληνικού αγώνα για την ανεξαρτησία και τη σύσταση ενός χριστιανικού και δημοκρατικού κράτους οδήγησε αφ’ ενός στη συγκέντρωση πόρων απαραίτητων για τις πολεμικές επιχειρήσεις αφ’ ετέρου στη μεταστροφή των μεγάλων δυνάμεων της εποχής και την υποστήριξη της απαλλαγής από την οθωμανική κυριαρχία.
Ευγένιος Ντελακρουά, «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», 1826. Λάδι σε καμβά, 213 x 142 εκ. Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντώ, Γαλλία. (Public Domain)
«Η επιλογή του Μεσολογγίου από τον Ντελακρουά δεν υπήρξε τυχαία. Η τρίτη Πολιορκία και η Έξοδος του 1826 συγκλόνισαν την Ευρώπη και προσέδωσαν στην πόλη μια μοναδική θέση στη συλλογική μνήμη των φιλελλήνων. Οι μήνες της πείνας, η αντίσταση μέχρις εσχάτων και η συνειδητή απόφαση των κατοίκων να μην παραδοθούν, αλλά να πραγματοποιήσουν μια καταδικασμένη, αλλά ταυτόχρονα λυτρωτική και πνευματικά απελευθερωτική έξοδο προς το θάνατο και συγχρόνως προς την αθανασία, μετέτρεψαν το Μεσολόγγι σε σύμβολο ηθικού μεγαλείου και αυτοθυσίας», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σε συνέντευξη Τύπου που έδωσε με αφορμή την άφιξη του πίνακα.
Αργότερα, το Μεσολόγγι ονομάστηκε Ιερά Πόλη. Αυτή η ονομασία, σημείωσε η υπουργός, «δεν ήταν απλώς τιμητική. Αποτύπωνε την εδραιωμένη αντίληψη ότι εκεί συντελέστηκε μια πράξη απόλυτης υπέρβασης, όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αναμετρήθηκε και στάθηκε ισότιμη με την Ιστορία. Αυτήν ακριβώς τη βαθύτερη ηθική διάσταση συλλαμβάνει ο Ντελακρουά. Το έργο του δεν αφηγείται μόνον γεγονότα, αλλά αποτυπώνει και αναδεικνύει τη βαθύτερη πνευματική ουσία και το πολιτισμικό υπόβαθρο του Αγώνα».
Η παρουσία του έργου στο Ξενοκράτειο προσφέρει στο ελληνικό κοινό την ευκαιρία να διαπιστώσει ιδίοις όμμασι τη δύναμη της σύνθεσης του Ευγένιου Ντελακρουά. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1830, ο ίδιος ζωγράφισε τη μορφή της Ελευθερίας, με τη σημαία της Δημοκρατικής Γαλλίας στο χέρι, να οδηγεί τον λαό στην κατάκτηση της δικής του ελευθερίας, σε μια σύνθεση γεμάτη δυναμισμό και κίνηση. Οι δύο επαναστάσεις είναι άλλωστε στενά συνυφασμένες, καθώς ο απελευθερωτικός άνεμος της Γαλλικής Επανάστασης του 1789, που διαδόθηκε τα κατοπινά χρόνια στην Ευρώπη, ενέπνευσε ανθρώπους όπως ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδαμάντιος Κοραής να προωθήσουν την ιδέα της απελευθέρωσης και των Ελλήνων.
Το Μεσολόγγι συνδέεται και με έναν ακόμη εξέχοντα φιλέλληνα, τον Άγγλο Ρομαντικό ποιητή Λόρδο Βύρωνα, ο οποίος απεβίωσε εκεί σε ηλικία 36 ετών, υποκύπτοντας σε υψηλό πυρετό που ανέπτυξε. Ο Βύρων υποστήριξε και έμπρακτα και οικονομικά την εξέγερση των Ελλήνων και θεωρείται από τους σημαντικότερους ευεργέτες της Επανάστασης. Στην Ελλάδα έφθασε το 1823, περνώντας από την Κεφαλλονιά. Όταν εγκαταστάθηκε στο Μεσολόγγι, ήρθε σε επαφή με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, και σχημάτισε ιδιωτικό στρατό από σαράντα Σουλιώτες.
Στο έργο του Ντελακρουά, η μορφή που συμβολίζει την Ελλάδα είναι μία κραταιά γυναικεία μορφή, η οποία στέκεται ευθυτενής πάνω από τα ερείπια. Με το λευκό της δέρμα, ρούχο και σκουφί ξεχωρίζει από το ζοφερό φόντο, όπου μετά βίας διαφαίνεται ένας σαρικοφόρος πολεμιστής του οθωμανικού στρατού, ντυμένος στα κόκκινα και μαύρα. Τα χέρια της γυναίκας είναι ανοικτά, το ίδιο και η πουκαμίσα της στο στήθος — είναι ευάλωτη, είναι άοπλη, δείχνει την καταστροφή, μας προσκαλεί να κοιτάξουμε. Μας προσκαλεί, δεν μας παρακαλεί. Το βλέμμα και η στάση της δεν προδίδουν αδυναμία, το αντίθετο. Αποπνέουν δύναμη, αποφασιστικότητα και βεβαιότητα. Η λιτή χρωματική παλέτα και οι μεγάλες αντιθέσεις φωτός και σκιάς επιτείνουν την ένταση που κρύβεται κάτω από την εξωτερική ακινησία της σκηνής.
«Ο πίνακας […] αποτελεί αυθεντική εικαστική μαρτυρία ενός ανθρώπου που, χωρίς να έχει έρθει ποτέ στο Μεσολόγγι, κατάφερε να αποδώσει τη βαθύτερη αλήθειά του και να συλλάβει την ψυχή του με έναν μοναδικό τρόπο», δήλωσε η Ολυμπία Βικάτου, διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, κατά τη διάρκεια της συνέντευξης Τύπου, η οποία είχε την ιδέα για τον προσωρινό δανεισμό του έργου. «Στην επετειακή χρονιά των 200 χρόνων, η έλευση του πίνακα, για πρώτη φορά στο Μεσολόγγι, στον τόπο που του έδωσε πνοή, είναι μια υπέρτατη στιγμή. Η παρουσία του αποκτά σχεδόν τελετουργική διάσταση, καθώς έρχεται ως προσκεκλημένο της ίδιας της ιστορίας. Μάρτυρας, σύμβολο και υπενθύμιση ότι η θυσία των αγωνιστών δεν έσβησε ποτέ από τον παγκόσμιο χάρτη της μνήμης και της ιστορίας», συμπλήρωσε η κα Βικάτου.
Κάποτε, ο Δίας απελευθέρωσε δύο αετούς από τις δύο άκρες του σύμπαντος,. Ο ένας πέταξε προς την Ανατολή, ο άλλος προς τη Δύση. Το σημείο πάνω από το οποίο συναντήθηκαν — οι Δελφοί — αναγνωρίστηκε ως το κέντρο της Γης και ο Δίας το σημάδεψε ρίχνοντας μία πέτρα.
Για τους αρχαίους Έλληνες, αλλά και για άλλους λαούς, το κέντρο του κόσμου είχε βαθιά σημασία. Ήταν το σημείο μέσω του οποίου το θείο κατήρχετο στον ανθρώπινο κόσμο, ένας δίαυλος επικοινωνίας με το υπερφυσικό. Αυτή η δίοδος ήταν ένας κάθετος άξονας, ο ‘κοσμικός άξονας’, που συνέδεε τη Γη με άλλες διαστάσεις του σύμπαντος. Ένα χάσμα στο έδαφος από όπου έβγαιναν αέρια που έριχναν τους ανθρώπους σε έκσταση επέτεινε αυτή την πεποίθηση.
Στην τοποθεσία αυτή υπήρχε ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή (περ. 16ος-13ος αι. π.Χ.) ιερό και μαντείο αφιερωμένο στη Γαία, το οποίο σύμφωνα με τον μύθο φυλασσόταν από έναν δράκο, τον Πύθωνα. Ο Απόλλωνας σκότωσε τον Πύθωνα και οικειοποιήθηκε το μαντείο, συμβολίζοντας και το πέρασμα στην ‘ηλιακή’, γεωμετρική περίοδο του ελληνικού πολιτισμού (1100-750 π.Χ.). Ο θεός έδινε τους χρησμούς του μέσω της ιέρειας του μαντείου, της Πυθίας, η οποία καθόταν πάνω από τη σχισμή της γης. Στην ύπαρξη του χάσματος και των αναδυομένων αερίων αναφέρονται πολλοί συγγραφείς της αρχαιότητας — Διόδωρος Σικελιώτης, Ιάμβλιχος, Ιουστίνος, Πλίνιος, Πλούταρχος.
Ρωμαϊκό αντίγραφο του ομφαλού των Δελφών. Μουσείο Δελφών. (Public Domain)
Η ιερότητα του μέρους σηματοδοτήθηκε περαιτέρω με την τοποθέτηση μίας λίθινης κατασκευής ωοειδούς σχήματος, του επονομαζόμενου ομφαλού, που χρονολογείται το 330-325 π.Χ. Η ονομασία του ιερού αυτού συμβόλου, που ήταν από τα πιο γνωστά και σημαντικά της αρχαιότητας, παραπέμπει στη σύνδεση (με ανώτερες δυνάμεις), στην (ενεργειακή) τροφοδότηση, στην αρχή, στη δημιουργία, στη γέννηση του κόσμου και στην αναγέννηση της ψυχής. Υπάρχει η θεωρία ότι ο ομφαλός συναρμοζόταν σε κίονα που προσέφεραν οι Αθηναίοι στον Απόλλωνα, με περίτεχνα σκαλίσματα και τρεις γυναικείες μορφές στην κορυφή του, οι οποίες κρατούσαν τρίποδα, πάνω στον οποίο ήταν τοποθετημένος ο ομφαλός. Λόγω της στάσης και της χάρης των γυναικείων μορφών ο κίονας ονομάστηκε Κίονας με τις Χορεύτριες.
Ο Ομφαλός φέρει περίτεχνο πλέγμα σκαλισμένο στην επιφάνειά του, που πιστεύεται ότι αναπαριστά τα ενεργειακά δίκτυα της Γης. Ρωμαϊκό αντίγραφο του ομφαλού των Δελφών, Μουσείο Δελφών. (Public Domain)
Σκαλίσματα φέρει και ο ίδιος ο ομφαλός, που τον περιτυλίγουν σαν δίχτυ. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του μουσείου των Δελφών, αντιστοιχούν σε ένα μάλλινο πλέγμα με ημιπολύτιμους λίθους, το αγρηνόν, που κάλυπτε τον ομφαλό. Μία ερμηνεία είναι ότι το δίχτυ αυτό συγκρατούσε την κοσμική ενέργεια και υποδήλωνε την ανάγκη να προστατεύεται ο ομφαλός από βέβηλες πράξεις. Άλλη ερμηνεία αναφέρεται στην προστασία μιας γνώσης προσιτής μόνο κατόπιν μύησης, ενώ έχει διατυπωθεί και η θεωρία ότι το πλέγμα αναπαριστά τα τρία βασικά ενεργειακά δίκτυα της Γης: ένα φυσικό, ένα τεχνητό και ένα που αποτελεί προϊόν ετεροδυνώσεως των δύο πρώτων. Στους κόμβους όπου συναντώνται τα δίκτυα — όπως αναπαρίστανται και στον ομφαλό — σχηματίζονται ενεργειακές δίνες γνωστές ως vortex. Σύμφωνα με τη θεωρία του κοσμικού άξονα, πρόκειται για την κωδικοποίηση μίας γνώσης απρόσιτης στους γήινους. Σύμφωνα με την ίδια θεωρία, οι δίνες συλλέγουν και μεταφέρουν ενέργεια από τη Γη σε τοποθεσίες έξω από αυτήν.
Οι θεωρίες για τα ενεργειακά δίκτυα αναπτύχθηκαν από νεοπλατωνιστές και εσωτεριστές κυρίως βάσει αναφορών του Πλάτωνα στη Γη ως ζωντανό οργανισμό και έκφραση μιας μαθηματικής αρμονίας (Τίμαιος). Ο φιλόσοφος υποστήριξε ότι η Γη είναι μία σφαίρα με γεωμετρική δομή, η οποία εκφράζεται με αρμονίες και αναλογίες, και ανέπτυξε τη θεωρία των πλατωνικών στερεών, σύμφωνα με την οποία τα στοιχεία της Γης ανάγονται σε κανονικά γεωμετρικά σχήματα, που εξελίσσονται από τα πιο απλά σε περισσότερο περίπλοκα (κύβος, τετράεδρο, οκτάεδρο, δωδεκάεδρο, εικοσάεδρο).
Στέλλα Γεωργίου, παραλλαγή-μινιατούρα του ομφαλού των Δελφών με πρόσθετο στοιχείο στην κορυφή από όπου περνά κορδόνι. Πίσω διακρίνεται το κείμενο που συνοδεύει το αντικείμενο. Ασήμι, 2,5 εκ. ύψος, 2 εκ. διάμετρος. (Ευγενική παραχώρηση της Στέλλας Γεωργίου)
Εκτός από τον γνήσιο Ομφαλό, υπάρχουν πολλές απεικονίσεις του σε αγγεία και άλλα έργα τέχνης, που μεταφέρουν τους συμβολισμούς του ιερού αντικειμένου, αναζωογονώντας το αρχαίο μυστήριο και καθιστώντας τους ανθρώπους της εποχής μας κοινωνούς σε αυτό, έστω και με έναν έμμεσο τρόπο. Η εικαστικός Στέλλα Γεωργίου το επέλεξε φέτος για να το αναπαράγει σε μέταλλο, παρακινώντας το κοινό να αναζητήσει τον μύθο, το θείο, τις άγνωστες ενέργειες που ενδεχομένως περιβάλλουν τον κόσμο μας — ακόμα και να ξεκινήσει ένα προσωπικό ταξίδι κάθαρσης.
Η καλλιτέχνις μιλά στην Epoch Times για αυτό που την παρακίνησε να μελετήσει για τον Ομφαλό, για τη σημασία που έχει για την ίδια, καθώς και για τις περιπλανήσεις της σε διάφορους τομείς των εικαστικών τεχνών και για τη συνεργασία της με άλλους καλλιτέχνες. Αν και η δική της καλλιτεχνική διαδρομή εκκινά από τη βιβλιοδεσία τέχνης, έχει εντρυφήσει και στη μεταλλοτεχνία και τη χαρακτική, τις οποίες αφ’ ενός ενσωματώνει στο έργο της με δημιουργικούς τρόπους, αλλά και χρησιμοποιεί για να επικοινωνήσει, να συνδεθεί και να προοδεύσει.
Στέλλα Γεωργίου, παραλλαγές-μινιατούρες του ομφαλού των Δελφών σε μπρούντζο και ασήμι, με πρόσθετο στοιχείο στην κορυφή για να περνά κορδόνι ή αλυσίδα. 2,5 εκ. ύψος, 2 εκ. διάμετρος. (Ευγενική παραχώρηση της Στέλλας Γεωργίου)
Τι ήταν αυτό που τράβηξε αρχικά το ενδιαφέρον σου στο σύμβολο του ομφαλού; Ποιος ήταν ο στόχος σου αναπαράγοντας το αρχαίο σύμβολο;
Μέρα με τη μέρα βιώνουμε τη διάβρωση των κοινωνικών αξιών, ενώ παράλληλα οι επιστήμες γνωρίζουν πρωτοφανή άνθηση.
Η πληροφορία πλημμυρίζει τον κόσμο, η γνώση επιταχύνεται, και ο άνθρωπος, εκτεθειμένος στην υπερπληροφόρηση και στη χειραγώγηση των μέσων, καλείται να διακρίνει το ουσιώδες μέσα στον θόρυβο. Αυτή η διάκριση, όμως, δεν μπορεί να προκύψει μόνο από περισσότερη πληροφορία.
Η απάντηση βρίσκεται σε μια στροφή προς την αρχέγονη γνώση — όχι ως επιστροφή στο παρελθόν, αλλά ως επιστροφή προς τα μέσα· στη διαίσθηση· σε εκείνη τη μορφή γνώσης που προηγείται της έννοιας και λειτουργεί ως εσωτερική πυξίδα.
Αυτός ο εσωτερικός προσανατολισμός ήταν που με οδήγησε στον Ομφαλό των Δελφών, καθώς και σε άλλα αρχέγονα σύμβολα που έχω δημιουργήσει — σύμβολα που δεν επιδιώκουν να εξηγήσουν τον κόσμο, αλλά να επανασυνδέσουν τον άνθρωπο με τον βαθύτερό του εαυτό .
Ξεκινώντας αυτή τη διαδρομή διερεύνησης διαπίστωσα ότι ο Ομφαλός των Δελφών είναι ελάχιστα γνωστός ακόμη και στους ίδιους τους Έλληνες. Αυτή η διαπίστωση λειτούργησε ως ένας ακόμη ουσιαστικός λόγος για να τον δημιουργήσω, να τον μεταδώσω και να τον διαδώσω, όχι ως πληροφορία, αλλά ως ζωντανή μνήμη.
Σαν καλλιτέχνης, ξεκινάς από τη βιβλιοδεσία, αλλά έχεις πάει και στο μέταλλο και στη χαρακτική και ίσως και αλλού. Μίλησέ μας για αυτές τις μεταβάσεις και πώς τροφοδοτούν η μία τέχνη την άλλη.
Η βιβλιοδεσία τέχνης αποτελεί τη βασική μου επαγγελματική ενασχόληση. Ταυτόχρονα, είναι για μένα ένα πεδίο όπου συναντιούνται σχεδόν όλες οι τέχνες.
Μέσω της βιβλιοδεσίας, είχα την τύχη να συνεργαστώ και να διδάξω ζωγράφους, γλύπτες, χαράκτες, φωτογράφους, γραφίστες, αλλά και υπέροχα παιδιά όλων των ηλικιών. Η αλληλεπίδραση με τόσο διαφορετικούς και σημαντικούς δημιουργούς υπήρξε καθοριστική και για τη δική μου προσωπική και καλλιτεχνική εξέλιξη.
Η επαφή μου με το μέταλλο και την αργυροχρυσοχοΐα ξεκίνησε από τις ανάγκες της βυζαντινής βιβλιοδεσίας. Για να μπορέσω να κατασκευάσω τα κλείστρα των βιβλίων, παρακολούθησα σεμινάριο χυτού κοσμήματος και απέκτησα βασικές γνώσεις μεταλλοτεχνίας. Αυτές οι γνώσεις, μαζί με την ανάγκη μου για πιο ελεύθερη δημιουργική έκφραση, με οδήγησαν στη δημιουργία κοσμημάτων εμπνευσμένων από τη φύση, γιατί πιστεύω ότι κανείς δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τη φύση· μπορεί μόνο να την παρατηρήσει και να την ακολουθήσει. Ίσως γι’ αυτό τα κοσμήματά μου βρήκαν τη θέση τους στο πωλητήριο του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή.
Στη χαρακτική, αυτό που με ελκύει περισσότερο είναι η χάραξη πάνω σε μέταλλο.
Η οξυγραφία αποτελεί το βασικό μου πεδίο πειραματισμού· οι οξειδώσεις των μετάλλων και γενικότερα η συμπεριφορά της ύλης μέσα από τις χημικές διεργασίες με γοητεύουν ιδιαίτερα.
Αυτόν τον καιρό, σε συνεργασία με την Ένωση Ελλήνων Χαρακτών, προετοιμάζουμε μια έκθεση Livre d’ Artist με τίτλο «Ημερολογιακά Αποτυπώματα».
Πώς βλέπεις τη σχέση μεταξύ παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος; Είναι μία οργανική, αδιάσπαστη σχέση ή μπορούμε να τη διαρρήξουμε κατά βούληση; Τι σημαίνει για εσένα παράδοση και κληρονομιά και πώς τα αξιοποιείς στην τέχνη σου;
Για μένα, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον δεν είναι ξεχωριστά· αποτελούν μια οργανική συνέχεια που μπορεί να διαρρηχθεί μόνο με βούληση. Η παράδοση και η κληρονομιά δεν είναι απλώς μνήμες, αλλά ζωντανά εργαλεία δημιουργίας. Στην τέχνη μου τις χρησιμοποιώ ως υπόστρωμα για προσωπική εξερεύνηση: οι τεχνικές, τα σύμβολα και οι τρόποι των προηγούμενων γενιών με τροφοδοτούν, αλλά η χρήση τους είναι πάντα διαισθητική, ελεύθερη και σύγχρονη. Έτσι το παρελθόν ενεργοποιείται στο παρόν και ανοίγει το μέλλον, επιτρέποντάς μου να δημιουργώ έργα που συνδέουν τον άνθρωπο με το βαθύτερο του εαυτό, όπως συμβαίνει με τον Ομφαλό των Δελφών και τα άλλα αρχέγονα σύμβολα που διαμορφώνω.
Σαν άνθρωπος, ποια είναι η σχέση σου με τις αρχαίες πεποιθήσεις περί ενεργειακών κέντρων και ροών; Τις ασπάζεσαι ή βλέπεις το σύμβολο του ομφαλού περισσότερο ως ένα εικαστικό αντικείμενο με ενδιαφέρουσα διακόσμηση;
Δεν αντιμετωπίζω τον Ομφαλό μόνο ως ένα εικαστικό αντικείμενο ή ως μια ενδιαφέρουσα διακόσμηση, αλλά δεν αισθάνομαι την ανάγκη να τον εντάξω σε συγκεκριμένα συστήματα ή ορισμούς γύρω από ενεργειακά κέντρα και ροές. Προτιμώ να στέκομαι σε μια πιο απλή, βιωματική σχέση.
Με εκφράζει βαθιά μια φράση του Νίκου Καζαντζάκη: «Ρώτησα την αμυγδαλιά ποιος είναι ο Θεός. Και η αμυγδαλιά άνθισε». Για μένα αυτό σημαίνει ότι η ουσία δεν εξηγείται· φανερώνεται. Όπως συμβαίνει όταν βρισκόμαστε στη φύση — στο βουνό ή στη θάλασσα — και χωρίς να το αναλύουμε, κάτι αλλάζει μέσα μας —νιώθουμε ότι κάτι μας αγγίζει, κάτι μας ηρεμεί, κάτι μας επαναφέρει. Κάτι αλλάζει μέσα μας.
Ο Ομφαλός, με αυτή την έννοια, λειτουργεί για μένα σαν μια είσοδος προς τη Μητέρα Γη. Σαν μια μήτρα. Όχι με τρόπο θεωρητικό, αλλά μέσα από την απλή, σωματική και ψυχική εμπειρία του τόπου και της φύσης.
Είναι μια υπενθύμιση της σύνδεσής μας με το όλον. Της ταυτόχρονης παρουσίας μας σε πολλαπλά επίπεδα — σκέψη, σώμα, πνεύμα. Ένα σημείο που μας επαναφέρει σε μια εσωτερική ευθυγράμμιση.
Παράλληλα, δεν μπορώ να πω ότι με αφήνουν αδιάφορη ορισμένες φιλοσοφικές και πνευματικές προσεγγίσεις. Στον Τίμαιο, ο Πλάτων μιλά για μια ζωντανή, αρμονικά οργανωμένη Γη, που αποτελεί μέρος ενός έμψυχου και νοερού σύμπαντος. Αυτή η αντίληψη του κόσμου ως ζωντανή ολότητα αγγίζει βαθιά τον τρόπο που σκέφτομαι, με συγκινεί και με εμπνέει.
Με συγκινεί, επίσης, η μορφή του Απολλώνιου Τυανέα, ως ένα παράδειγμα ανθρώπου που έβλεπε τη γνώση, τη ζωή και την ηθική και πνευματική στάση ως ένα ενιαίο σώμα, όχι ως ξεχωριστές περιοχές.
Ούτε η ανατολική παράδοση μου είναι αδιάφορη.
Και βέβαια, δεν μπορώ να αγνοήσω τη Σρι Μάτατζι Νιρμάλα Ντέβι, η οποία έλεγε ότι ο Ομφαλός των Δελφών είναι το κέντρο του κόσμου και πως αν οι Έλληνες και η Ελλάδα αλλάξουν, αν θεραπευτούν εσωτερικά, τότε μπορεί να αλλάξει ολόκληρος ο κόσμος. Αυτή η φράση, ανεξάρτητα από το πώς την προσεγγίζει κανείς, κουβαλά μια μεγάλη ευθύνη αλλά και μια βαθιά ελπίδα.
Όλα αυτά συνυπάρχουν μέσα μου χωρίς να ζητούν να γίνουν θέση ή δόγμα. Ο Ομφαλός παραμένει για μένα ένα σημείο μνήμης και επιστροφής — ένα κάλεσμα προς τον βαθύτερο εαυτό μας, προς τη φύση· ένα ζωντανό σύμβολο που ενεργοποιεί τη σύνδεση.
Ποια η αξία του συμβόλου του ομφαλού σήμερα, πιστεύεις, και τι μπορεί να προσφέρει στους ανθρώπους σήμερα;
Η ερώτηση αυτή στην ουσία έχει την ίδια απάντηση με την πρώτη ερώτηση.
Απλώς μας καλεί να θυμηθούμε ποιοι είμαστε και πώς συνδεόμαστε με τον βαθύτερο εαυτό μας και με τον κόσμο γύρω μας.
Μας υπενθυμίζει ότι η συνείδηση και η παρουσία δεν είναι διασπασμένες· ότι η εσωτερική μας ισορροπία, η προσοχή και η σύνδεση με τη φύση μπορούν να φέρουν αρμονία — όχι μόνο μέσα μας, αλλά και στη σχέση μας με τους άλλους και τον κόσμο γύρω μας.
Μας υπενθυμίζει την γνώση που υπάρχει μέσα μας και η εσωτερική μας σοφία, μας συνδέει με το όλον.
Αυτό μπορεί να μας δώσει μια αντίσταση και δύναμη για να αντέξουμε τις δύσκολες εποχές που περνά ο κόσμος και να μας βοηθήσει να ξαναβρούμε την εσωτερική μας ισορροπία.
Η Στέλλα Γεωργίου, με πρέσσα. (Ευγενική παραχώρηση της ίδιας)
* * * * *
Η Στέλλα Γεωργίου έχει πτυχίο Χημικού Βιομηχανίας, ενώ αργότερα σπούδασε βιβλιοδεσία στο Εργαστήριο Βιβλιοδεσίας Τέχνης του ΚΕΚ ΕΛΚΕΔΕ. Έχει μελετήσει Βυζαντινή και Αιθιοπική Βιβλιοδεσία και τα αντίστοιχα κεφαλάρια τους, και έχει παρακολουθήσει σεμινάρια μεταξοτυπίας, χαρακτικής και χυτού κοσμήματος. Έχει διοργανώσει πλήθος εργαστηρίων βιβλιοδεσίας σε συνεργασία με διάφορους φορείς, και έχει συμμετάσχει με έργα της σε εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Biennales Mondiales de la Reliure d’Art, Παρίσι 2024). Από τις πρόσφατες συνεργασίες της ξεχωρίζει αυτή με την Ένωση Ελλήνων Χαρακτών, η οποία αναμένεται να επαναληφθεί και μέσα στο 2026. Σταθερή είναι η παρουσία της στον δήμο Χαλανδρίου, μέσω του οποίου μεταδίδει σε παιδιά και ενήλικες την παράδοση της τέχνης της βιβλιοδεσίας. Είναι μέλος του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος (ΕΕΤΕ) και της ελληνικής ARA (Les Amis de la Reliure d’Art).
Το τελευταίο σαββατοκύριακο του Αυγούστου η πρωτεύουσα της Αυστρίας φιλοξένησε μία ιδιαίτερη εκδήλωση, την οποία παρακολούθησαν χιλιάδες τουρίστες και ντόπιοι. Η ευρωπαϊκή Φιλαρμονική Τιαν Γκούο, η Ουράνια Μπάντα του Φάλουν Ντάφα, και δεκάδες ασκούμενοι από όλη την Ευρώπη, συναντήθηκαν στη Βιέννη στις 29 και 30 Αυγούστου για μία διήμερη εκδήλωση ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης σχετικά με τη δίωξη της πρακτικής στην Κίνα.
Η Φιλαρμονική Τιαν Γκούο (Tian Guo Marching Band), η οποία έχει επισκεφθεί και την Αθήνα τρεις φορές μέχρι τώρα (2019, 2023 και 2024), είναι μία ορχήστρα η οποία συστήθηκε από ασκούμενους του Φάλουν Ντάφα (ή Φάλουν Γκονγκ) το 2005, στη Νέα Υόρκη, με σκοπό τη διάδοση της ομορφιάς της διαλογιστικής αυτής άσκησης, που στηρίζεται στις αρχές της Αλήθειας, της Καλοσύνης και της Ανεκτικότητας (Τζεν-Σαν-Ρεν, 眞 善 忍) – αρχές τις οποίες αντιλαμβάνεται ως συμπαντικές και θεμελιώδεις. Κάτοικοι ευρωπαϊκών χωρών, γηγενείς αλλά και Κινέζοι μετανάστες, απαρτίζουν την ευρωπαϊκή Φιλαρμονική, ενώ στον Καναδά, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, τη Νότιο Κορέα, την Ταϊβάν και τις Δυτικές ΗΠΑ υπάρχουν αντίστοιχες ορχήστρες. Όλοι οι ασκούμενοι συμμετέχουν εθελοντικά, παίζοντας φλάουτο, κλαρινέτο, κάποιο χάλκινο ή κρουστό, συνεισφέροντας με τον τρόπο τους σε αυτήν τη σπουδαία αποστολή.
Η ευρωπαϊκή Φιλαρμονική Τιαν Γκούο στην πλατεία του Αγίου Στεφάνου. Βιέννη, 29 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Την πρώτη μέρα, Παρασκευή 29/8, η εκδήλωση έλαβε χώρα στην πιο κεντρική πλατεία της πόλης, την πλατεία του Αγίου Στεφάνου (Stephansplatz), όπου υπάρχει και ο ομώνυμος εντυπωσιακός καθεδρικός ναός (Stephanskirche). Εκεί, η Τιαν Γκούο έπαιξε επί τόπου, από τις 17:00 έως τις 22:00, με παύσεις κατά διαστήματα για να εκφωνούνται ομιλίες στα γερμανικά, αγγλικά και κινεζικά που πληροφορούσαν τους περαστικούς για το Φάλουν Γκονγκ και τη δίωξη που ασκείται από το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας (ΚΚΚ).
Η ευρωπαϊκή Φιλαρμονική Τιαν Γκούο στην πλατεία του Αγίου Στεφάνου. Βιέννη, 29 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Παράλληλα, ασκούμενοι έκαναν επίδειξη των πέντε ασκήσεων του Φάλουν Ντάφα, μοίραζαν ενημερωτικά έντυπα στους παρισταμένους και διευκόλυναν όσους ήθελαν να υπογράψουν το παγκόσμιο αίτημα για τον τερματισμό της εξαναγκαστικής αφαίρεσης οργάνων – μίας ειδεχθούς και εγκληματικής πρακτικής που εφαρμόζεται στην Κίνα με θύματα φυλακισμένους συνείδησης (Ουιγούρους, Θιβετιανούς, Χριστιανούς, αλλά κυρίως ασκούμενους του Φάλουν Γκονγκ). Το αίτημα υποστηρίζεται από πλήθος οργανισμών και οντοτήτων, μεταξύ των οποίων και η ελληνική ΠΑΚΟΕ.
Ασκούμενοι του Φάλουν Ντάφα εκτελούν την άσκηση του όρθιου διαλογισμού μπροστά από φωτογραφίες και πανώ σχετικά με τη δίωξη της άσκησης στην Κίνα, στο πλαίσιο εκδήλωσης στην πλατεία του Αγίου Στεφάνου. Βιέννη, 29 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Περαστικοί υπογράφουν το αίτημα για τον τερματισμό των εξαναγκαστικών αφαιρέσεων οργάνων στην Κίνα, στο πλαίσιο εκδήλωσης στην πλατεία του Αγίου Στεφάνου. Βιέννη, 29 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Στον χώρο υπήρχε και ένα περίπτερο, όπου οι περαστικοί μπορούσαν να ενημερωθούν περαιτέρω ή να συζητήσουν με ασκούμενους, καθώς και έκθεση φωτογραφίας με θέμα την παρουσίαση της άσκησης, εκδηλώσεις των ασκουμένων ανά τον κόσμο (και στην Ελλάδα, στο Σύνταγμα), αλλά και τους βασανισμούς και τις κακοποιήσεις που υφίστανται οι ασκούμενοι του Φάλουν Γκονγκ στις κινεζικές φυλακές και στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.
Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με μία ώρα διαλογισμού με κεριά, αφιερωμένου στα θύματα της δίωξης και στην αποκατάσταση της νομιμότητας της άσκησης στην Κίνα.
Διαλογισμός με κεριά, στο πλαίσιο εκδήλωσης του Φάλουν Ντάφα, στην πλατεία του Αγίου Στεφάνου. Βιέννη, 29 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Καθ’ όλο το διάστημα, η κίνηση στην πλατεία ήταν αμείωτη. Τουρίστες που έρχονταν για να θαυμάσουν τον διάσημο καθεδρικό, περαστικοί Βιεννέζοι που έβγαιναν για μία βραδινή βόλτα στο κέντρο, κόσμος που ήθελε να τσιμπήσει κάτι σε κάποιο από τα καφέ της πλατείας, όλοι είχαν την ευκαιρία να απολαύσουν τη μουσική της Τιαν Γκούο και να μάθουν για το Φάλουν Γκονγκ, την ιστορία του και τις αξίες του.
Γενική άποψη της εκδήλωσης του Φάλουν Ντάφα στην πλατεία του Αγίου Στεφάνου. Βιέννη, 29 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Την επομένη, η εκδήλωση ξεκίνησε το πρωί στις 8:00, στην πλατεία Helmut Zilk, όπου και το μουσείο τέχνης Albertina. Το πρωινό ήταν αφιερωμένο στην επίδειξη των ασκήσεων και την ενημέρωση των περαστικών, ενώ μετά το μεσημέρι άρχισαν οι προετοιμασίες για τη μεγάλη παρέλαση της Τιαν Γκούο και άλλων ομάδων, που θα διέτρεχε τη Βιέννη.
Ασκούμενοι του Φάλουν Ντάφα πραγματοποιούν ασκήσεις στην πλατεία Helmut Zilk, πριν από την έναρξη της παρέλασης. Στο βάθος, διακρίνονται μέλη της Φιλαρμονικής Τιαν Γκούο. Βιέννη, 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Καθώς μέρος της αποστολής της Τιαν Γκούο είναι και η αναβίωση του κινεζικού πολιτισμού, συνήθως πλαισιώνεται από ομάδες που αντλούν έμπνευση από εκείνη την πηγή. Στην παρέλαση της Βιέννης συμμετείχαν τα κρουστά μέσης (μικρά κινεζικά ξύλινα κρουστά τα οποία φέρουν στη μέση τους γυναίκες ντυμένες στα κίτρινα, κρεμασμένα από πλατιές ροζ κορδέλες και τα οποία συνοδεύονται από μεγαλύτερα που φέρουν άντρες με ανάλογη εμφάνιση) με τον γεμάτο, χαρακτηριστικό τους ήχο, καθώς και ο κινεζικός ‘δράκος’ και τα ‘λιοντάρια’, ζώα με ιδιαίτερο συμβολισμό στην κινεζική παράδοση, με ομοιώματά τους να χρησιμοποιούνται σε διάφορα φεστιβάλ και γιορτές.
Ο κινέζικος δράκος συμμετέχει στην παρέλαση του Φάλουν Ντάφα στη Βιέννη, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Στιγμιότυπο από την παρέλαση του Φάλουν Ντάφα στη Βιέννη, στις 30 Αυγούστου 2025. Μπροστά διακρίνονται τα λιοντάρια, πίσω ο δράκος και στο βάθος οι Λευκές Κυρίες. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Τα λιοντάρια ‘παλεύουν’ την ώρα της παρέλασης. Βιέννη, 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Ο δράκος είναι μυθικό και μαγικό ζώο στην κινεζική παράδοση, σύμφωνα με την οποία φέρνει καλοτυχία. Εδώ, ‘γνωρίζεται’ με τον κόσμο που παρακολουθεί την παρέλαση στη Βιέννη, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Οι ομάδες αυτές συμπληρώνονταν από ασκούμενους που έκαναν επίδειξη των όρθιων ασκήσεων, που έφεραν ομοιώματα των βιβλίων του Φάλουν Ντάφα ή λωτών (λουλουδιών ιερών στη βουδιστική παράδοση), καθώς και πανώ σε διάφορες γλώσσες που έγραφαν για τις αρχές του Φάλουν Ντάφα, για τη δίωξη στην Κίνα, για τις εξαναγκαστικές αφαιρέσεις οργάνων. Στο μέσον της παρέλασης περίπου βρίσκονταν οι ‘λευκές κυρίες’, γυναίκες ντυμένες στα λευκά που κρατούσαν φωτογραφίες θυμάτων της δίωξης, ενώ λίγο πιο πίσω ακολουθούσε τρέιλερ που έφερε tableau vivant με θέμα την αφαίρεση οργάνων.
Το πλοίο του Ντάφα συμμετείχε επίσης στην παρέλαση στη Βιέννη, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Ασκούμενοι μεταφέρουν ομοιώματα του κύριου βιβλίου του Φάλουν Ντάφα, «Τζούαν Φάλουν», κατά τη διάρκεια της παρέλασης στη Βιέννη, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Οι Λευκές Κυρίες στην παρέλαση του Φάλουν Ντάφα στη Βιέννη, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Tableau vivant και πανώ για τη δίωξη και τις εξαναγκαστικές αφαιρέσεις οργάνων στην Κίνα, στην παρέλαση του Φάλουν Ντάφα στη Βιέννη, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Η παρέλαση του Φάλουν Ντάφα στο κέντρο της Βιέννης, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Η παρέλαση του Φάλουν Ντάφα στο κέντρο της Βιέννης, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Η παρέλαση του Φάλουν Ντάφα στο κέντρο της Βιέννης, στις 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Στην παρέλαση του Φάλουν Ντάφα συμμετείχαν ασκούμενοι από όλη την Ευρώπη, και ακόμη και ολόκληρες οικογένειες. Βιέννη, 30 Αυγούστου 2025. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Ο όγκος της παρέλασης κινήθηκε με τάξη και άνεση στις κύριες λεωφόρους του κέντρου της Βιέννης, με την αρωγή της Αστυνομίας και της Τροχαίας, που φρόντιζαν για τη ρύθμιση της κυκλοφορίας και την απρόσκοπτη διέλευση, σταματώντας σε ορισμένα επιλεγμένα σημεία κατά διαστήματα. Ολοκληρώθηκε στις 17:30 περίπου, με την επιστροφή της στο σημείο εκκίνησης, στην πλατεία Helmut Zilk.
Η πλατεία Helmut Zilk ήταν το σημείο εκκίνησης και τερματισμού της παρέλασης στις 30 Αυγούστου. (Ευγενική παραχώρηση της Ένωσης Φάλουν Ντάφα)
Το Φάλουν Ντάφα ή Φάλουν Γκονγκ είναι ενεργειακή άσκηση (τσιγκόνγκ) που στοχεύει στην ανύψωση του εαυτού μέσω του διαλογισμού και των αρχών της αλήθειας, της καλοσύνης και της ανεκτικότητας. Αν και αρχαία παραδοσιακή πρακτική της Κίνας, ξεκίνησε να διδάσκεται δημοσίως μόλις το 1992 στη χώρα από τον Δάσκαλο Λι Χονγκτζί, αποκτώντας ταχύτατα μεγάλη δημοτικότητα. Μέσα σε επτά μόλις χρόνια, οι ασκούμενοι στην Κίνα έφτασαν περί τα 70-100 εκατομμύρια, σύμφωνα με επίσημα κρατικά στοιχεία, ξεπερνώντας τον αριθμό των μελών του Κόμματος. Φοβούμενο την αυξανόμενη λαοφιλία του, το ΚΚΚ ξεκίνησε την κατασταλτική του πολιτική αρχικά με δυσφημιστικά δημοσιεύματα στα μέσα ενημέρωσης, ενώ στις 20 Ιουλίου 1999 εξαπέλυσε βίαιη δίωξη με αυθαίρετες συλλήψεις, παραβιάσεις ασύλου, φυλακίσεις, ακραία βασανιστήρια, πλύση εγκεφάλου, στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας και εξαναγκαστικές αφαιρέσεις οργάνων. Την πολιτική αυτή διατηρεί έως και σήμερα, προσθέτοντας τον στόχο της εξάπλωσης της δίωξης και σε άλλες χώρες, με τα περισσότερα κρούσματα να εμφανίζονται στις ΗΠΑ όπου και οι περισσότεροι ασκούμενοι.
Η φάβα ανήκει στα όσπρια και προέρχεται από το λαθούρι, του είδους Lathyrus sativus L. Ο κατεξοχήν τρόπος κατανάλωσής της είναι βρασμένη και λιωμένη σε πηχτή πάστα.
Αποτελεί βασικό πιάτο της ελληνικής κουζίνας, και αν και έχουμε συνηθίσει να την καταναλώνουμε ως μεζέ, σε συνδυασμό με πολλά άλλα εδέσματα, κάλλιστα μπορεί να σταθεί και μόνη της, μαζί με ελιές, ψωμί και λίγη σαλάτα ως ένα ελαφρύ αλλά θρεπτικό γεύμα.
Ορισμένοι παρασκευάζουν την πάστα σκέτη και τη γαρνίρουν κατά το σερβίρισμα με ψιλοκομμένο ξερό κρεμμύδι και/ή ελιές, λάδι και αλατοπίπερο.
Άλλοι βράζουν μαζί με τη φάβα το κρεμμύδι, ακόμα και καρότα και/ή πράσο, και τα πολτοποιούν όλα μαζί, εμπλουτίζοντας το πιάτο.
Στο βράσιμο μπορείτε επίσης να προσθέσετε σαφράν ή κουρκουμά: τονίζουν τόσο το χρώμα της όσο και τη γεύση της.
Για το γαρνίρισμα, μπορείτε να αρτύνετε με κάτι καυτερό, όπως σκόρδο ή μπούκοβο ή ακόμα και ψιλοκομμένη καυτερή πιπεριά ή/και λεμόνι, μαϊντανό ή φρέσκο κολίανδρο. Απαραίτητο το λάδι!
Για την παρασκευή της, το πιο σημαντικό είναι να αποφύγετε το ανακάτεμα. Κουνάμε απλώς την κατσαρόλα λίγο, στην αρχή, και μετά την αφήνουμε.
Για να μετρήσουμε τον χρόνο παρασκευής, τη βράζουμε μαζί με ένα ολόκληρο κρεμμύδι (ξεφλουδισμένο). Όταν το κρεμμύδι είναι έτοιμο, είναι και η φάβα.
Επειδή για να πήξει θέλει τον χρόνο της, καλό είναι να την ετοιμάσετε από το πρωί ή και από την προηγουμένη. Άλλωστε, είναι φαγητό που τρώγεται κρύο.
Φάβα
Υλικά
300 γρ. κίτρινη φάβα
900 mL νερό (αναλογία 3/1)
1 ολόκληρο κρεμμύδι, χωρίς τη φλούδα
καρότο/πράσο (προαιρετικά)
Σαφράν/κουρκουμάς
Αλάτι, πιπέρι
Εκτέλεση
Πλύνετε καλά τη φάβα, χύνοντας το νερό αρκετές φορές και αφήστε τη να μουλιάσει για 30΄.
Βάλτε νερό (την τριπλάσια ποσότητα από τη φάβα) να βράσει. Ρίξτε μέσα τη φάβα (την οποία έχετε σουρώσει) και κουνήστε την κατσαρόλα ελαφρά. Χαμηλώστε τη φωτιά σε μέτρια και αφήστε να βράσει για λίγη ώρα χωρίς το καπάκι.
Μετά από 5-10΄, όταν έχουν μαζευτεί αφροί στην επιφάνεια, ξαφρίστε την. Παραμείνετε κοντά και παρακολουθείτε για επιπλέον αφρό. Όταν σταματήσει να αφρίζει, προσθέστε το ολόκληρο κρεμμύδι και το καρότο ή πράσο, αν επιλέξετε να βάλετε. Βάλτε επίσης το σαφράν ή τον κουρκουμά και πιπέρι. Κλείστε το καπάκι της κατσαρόλας και αφήστε να βράσει.
Ελέγξτε μετά από 20΄ περίπου το κρεμμύδι με ένα πηρούνι. Αν έχει μαλακώσει, η φάβα σας είναι έτοιμη. Αν όχι, συνεχίστε το βράσιμο. Ελέξτε και το νερό, και κάντε τις κατάλληλες ρυθμίσεις, ανάλογα αν θέλετε τη φάβα σας περισσότερο ή λιγότερο πηχτή. Π.χ. αν έχει ακόμα αρκετό νερό, μπορείτε να αφήσετε ανοιχτή την κατσαρόλα για την υπόλοιπη ώρα. Σε αυτό το σημείο, μπορείτε να προσθέσετε το αλάτι που θέλετε.
Όταν η φάβα σας είναι έτοιμη, αποσύρετε την κατσαρόλα από τη φωτιά και την αφήνετε να κάτσει. Αν θέλετε να χάσει υγρά, αφήστε τη για λίγο σε σουρωτήρι.
Περάστε την από το πολυμηχάνημα (μούλτι), μαζί με το κρεμμύδι, καρότο, πράσο.
Τοποθετήστε την πάστα της φάβας σε πιατέλα, περιχύστε με λάδι και σερβίρετε με ψιλοκομμένο κρεμμύδι, ελιές, μαϊντανό, κάππαρη.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου είναι μία από τις σημαντικότερες εορτές της Ορθόδοξης Χριστιανικής Εκκλησίας, αφού η Παρθένος κατέχει μία ξεχωριστή θέση στην παράδοσή μας.
Ο ρόλος της στη χριστιανική ιστορία ως φορέα της ενανθρώπισης του Κυρίου την ανύψωσε πάνω από το ανθρώπινο επίπεδο. Αυτό εκφράζεται ξεκάθαρα στην αναχώρησή της από τον κόσμο: απαλλαγμένη από τη φθορά, ‘κοιμήθηκε’. Ο Χριστός μετά αγγέλων και προφητών κατέβηκε για να παραλάβει την ψυχή της, ενώ τρεις ημέρες μετά αναλήφθηκε και το σώμα της στον ουρανό, με την υπόσχεση της ανάστασης να υλοποιείται για μία ακόμη φορά.
Οι περιγραφές και θεολογικές ερμηνείες για την Κοίμηση και τη Μετάσταση της Θεοτόκου δεν παρέχονται από την επίσημη εκκλησιαστική παράδοση, δηλαδή τα Τέσσερα Ευαγγέλια. Αναπτύχθηκαν κυρίως μετά την κοίμησή της, ενώ κατά τα βυζαντινά χρόνια μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος και ο ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, εντρύφησαν στη μορφή της Θεοτόκου και τη σπουδαιότητά της για τη χριστιανοσύνη, αινώντας τη Μητέρα του Θεού και ερμηνεύοντας τον ρόλο της στη σωτηρία των ανθρώπων. Γράφτηκαν πολλά τροπάρια, ύμνοι και κείμενα για τα υπερφυσικά γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή της, βασισμένα κατά κύριο λόγο στα Απόκρυφα, θεολογικά κείμενα που παρήγαγε η λαϊκή ορθόδοξη παράδοση τα οποία κάλυπταν το κενό των επίσημων εκκλησιαστικών κειμένων.
Η τιμή που της περιποιούν οι γραπτές μαρτυρίες δεν θα μπορούσε να μην αντανακλάται στην εικονογραφική παράδοση. Με την πάροδο των ετών, ιδίως όταν η εορτή θεσπίστηκε επισήμως επί Ιουστινιανού, η Βυζαντινή αγιογραφία ανέπτυξε τους δικούς της κώδικες ώστε να μεταφέρει στους πιστούς αφ’ ενός την ιερότητα του προσώπου της Παναγίας και αφ’ ετέρου τη μυσταγωγία των υπερφυσικών γεγονότων του βίου της.
Συγκεκριμένα για την Κοίμηση, υπάρχει μία αρκετά τυποποιημένη εικονογραφία, η οποία περιέχει πλήθος συμβολισμών. Με τον στυλιζαρισμένο τρόπο της (ο οποίος όμως παρέχει και πολλά περιθώρια για παρεκκλίσεις από τον κανόνα), αποτυπώνει τα σημαντικότερα γεγονότα: την Κοίμηση, τον Ενταφιασμό και τη Μετάσταση της Παναγίας, ενίοτε μαζί σε μία εικόνα.
Τα στοιχεία που επιστρατεύουν οι αγιογράφοι είναι συγκεκριμένα και γι΄αυτό εύκολα αναγνωρίσιμα από τους πιστούς· αυτός είναι και ο στόχος, άλλωστε. Να ‘διαβάζεται’ η εικόνα εύκολα, και να εμπνέει το δέος και τη συγκίνηση στην ψυχή.
Ο Δημήτρης Τσιάντας, πρόεδρος του Συλλόγου Ελλήνων Αγιογράφων, ανέλυσε για την Epoch Times μερικά από τα εικονογραφικά και θεολογικά στοιχεία των εικόνων της Κοιμήσεως, βοηθώντας μας να τις αποκρυπτογραφήσουμε, να εμβαθύνουμε στο νόημά τους, και να συνδέσουμε το παρελθόν με το παρόν και το φυσικό με το υπερφυσικό.
Ένα πρόσωπο απαλλαγμένο από τη φθορά
Μια τυπική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου αναπαριστά συνήθως το σώμα της ξαπλωμένο σε μία κλίνη σκεπασμένη με μακρύ, όμορφο ύφασμα, στο κέντρο της σύνθεσης και χαμηλά, με τον Χριστό δίπλα της να κρατά την ψυχή της που απεικονίζεται σαν βρέφος. Δεξιά και αριστερά βρίσκονται οι άγιοι Απόστολοι και Ιεράρχες, από πίσω τους διάφορος κόσμος, άντρες και γυναίκες, ενώ πίσω από τη μορφή του Χριστού φαίνονται άγγελοι που έρχονται να συνοδεύσουν το σώμα της στον ουρανό.
Τμήμα της παράστασης της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του Εμ. Πανσέληνου, στο Πρωτάτο του Αγίου Όρους (13ος αι.) Διακρίνεται η μορφή του Αγίου Παύλου με το ανοιχτό μωβ ένδυμα, βαθιά σκυμμένη στα πόδια της Παναγίας. Κάτι μοναδικό σε αυτή την παρασταση είναι το κόκκινο μαξιλαράκι στα πόδια της Παναγίας, το οποίο συνήθως περιλαμβάνεται όταν η Παρθένος είναι σε όρθια ή καθιστή στάση. Ο Δ. Τσιάντας εικάζει ότι συμβολίζει τη Μετάσταση. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Ανάλογα με τη δυνατότητα του χώρου – εφόσον οι εικόνες αυτές δημιουργούνται για να τοποθετηθούν σε ένα δεδομένο σημείο μίας εκκλησίας – απεικονίζονται και προφήτες, καθώς και οι δώδεκα Απόστολοι στον ουρανό, μέσα σε σύννεφα, μερικές φορές συνοδευόμενοι από αγγέλους. Ψηλά, διακρίνονται ανοικτές οι πύλες του ουρανού. Περιλαμβάνονται επίσης και οι τρεις από τους τέσσερις Ιεράρχες που παραβρέθηκαν στην Κοίμηση.
Ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία αυτών των εικόνων είναι το πρόσωπο της Παναγίας, το οποίο πάντα απεικονίζεται άχρονο και απαλλαγμένο από κάθε είδους φθορά. Με ροδαλό χρώμα στα μάγουλα, γαλήνια έκφραση, μερικές φορές και με ένα υπομειδίαμα στα χείλη, το πρόσωπο αυτό είναι ο πιο εύγλωττος μάρτυρας του γεγονότος της υπέρβασης του θανάτου και κάθε επίγειου πόνου. Επίσης, το κεφάλι της είναι πάντα λίγο ανασηκωμένο, δίνοντας την εντύπωση ότι είναι έτοιμη να ξυπνήσει και να σηκωθεί. Αποτέλεσμα αυτών των εικονογραφικών στοιχείων είναι μία αίσθηση διόλου πένθιμη, αλλά ζωηρή, έντονη, χαρούμενη.
Λεπτομέρεια από την παράσταση της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του Εμ. Πανσέληνου, στο Πρωτάτο του Αγίου Όρους (13ος αι.). Ευδιάκριτο είναι το ελαφρύ χαμόγελο στα χείλη της και το ροδαλό χρώμα στα μάγουλα. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Η ζωηρότητα της εικόνας ενισχύεται από τα πλήθη που έρχονται για να αποχαιρετήσουν ή να καλωσορίσουν τη Θεοτόκο. Από τη μία οι άνθρωποι, που συνωστίζονται δεξιά και αριστερά της κλίνης γεμίζοντας ασφυκτικά τη σύνθεση σε αυτά τα σημεία. Από την άλλη, οι άγγελοι, οι απόστολοι, οι προφήτες.
Ως μία από τις πιο αξιόλογες παραστάσεις της Κοιμήσεως, ο κος Τσιάντας αναφέρει εκείνη στον Ναό του Πρωτάτου, στο Άγιο Όρος, του Εμμανουήλ Πανσέληνου (13ος αι.), του μέγιστου αγιογράφου από τη Θεσσαλονίκη. Για τον Δ. Τσιάντα, το έργο του στο Πρωτάτο είναι ισάξιο του Παρθενώνα ως προς την αξία του σαν μνημείο της βυζαντινής ζωγραφικής.
Ο Χριστός
Δίπλα της στέκει πάντα ο Χριστός, ο οποίος έχει έρθει για να παραλάβει την ψυχή της, η οποία βρίσκεται ήδη στα χέρια Του. Τα ενδύματά του είναι συχνά στο χρώμα της ώχρας, σε αντιδιαστολή με τα μπλε και πορφυρά που φορά σε άλλες εικόνες. Η χρυσαφένια ώχρα δημιουργεί αντίθεση με τα σκούρα της Θεοτόκου και την γκρίζα φιάλη που ενίοτε βρίσκεται πίσω Του, και ενισχύει τη φωτεινότητα της μορφής Του. Ο Θεοτοκόπουλος χρησιμοποιεί την ώχρα για να Τον συνδέσει με το σώμα των αγγέλων, ενώ ορισμένοι αγιογράφοι, όπως ο Μιχαήλ Αστραπάς (13ος αιώνας, Θεσσαλονίκη), επιλέγουν να Τον περιβάλουν και με μία ολόσωμη άλω.
Ενδιαφέρον είναι ότι η μορφή Του δεν εγκαταλείπει το πλευρό της Θεοτόκου ούτε στις εικόνες που αναπαριστούν τη μεταφορά της κλίνης.
Άγγελοι, απόστολοι, προφήτες
Στις εικόνες της Κοιμήσεως, χαρακτηριστική είναι και η γενικευμένη προσέλευση όντων – θνητών και αθανάτων – που σπεύδουν να παραβρεθούν στο γεγονός της Κοιμήσεως, υπογραμμίζοντας τόσο την εξέχουσα σημασία του προσώπου της Παναγίας όσο και της Μετάστασης που επίκειται.
Στην πραγματικότητα, η σκηνή που μας παρουσιάζουν οι αγιογραφίες είναι μία δυναμική σκηνή, διόλου στατική. Δεν παρατηρούμε ένα τετελεσμένο γεγονός, αλλά μία διαδικασία εξαιρετική, και παρακολουθούμε με αγωνία και θαυμασμό την εξέλιξή της, παρόλο που τη γνωρίζουμε.
Πολλές φορές το πλήθος των αγγέλων ξεπερνά σε αριθμό αυτό των ανθρώπων. Κατεβαίνουν από τον ουρανό, γεμίζοντας τον χώρο πίσω από τον Χριστό ή διακρίνονται κολλητά ο ένας με τον άλλο σε έναν ειδικά ζωγραφισμένο χώρο, τη ‘φιάλη’, πάλι πίσω από τον Χριστό· άλλοι περιμένουν στις πύλες του ουρανού· άλλοι πάλι συνοδεύουν τους προφήτες ή τους αποστόλους που «έρχονται εν νεφέλαις εκ περάτων» – καταφτάνουν δηλαδή από μακριά, επιβαίνοντας σε σύννεφα που τους περικλείουν σαν κοχύλια.
Αγιογράφηση του Μιχαήλ Αστραπά σε εκκλησία στην Οχρίδα Σκοπίων. Διακρίνονται οι δώδεκα Απόστολοι που έρχονται πάνω σε σύννεφα, περικλείοντας την εικόνα. 13ος αιώνας. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Άλλες φορές, πάλι, αναλόγως τον χώρο που έχει διαθέσιμος ο αγιογράφος, μπορεί να απεικονίσει τους Αποστόλους και τους αγγέλους δίπλα στην κλίνη, όπως έκανε ο Πανσέληνος στην Κοίμηση του Πρωτάτου: τοποθέτησε δεξιά της κλίνης τούς μεν, αριστερά τούς δε, και συμπλήρωσε τα κενά εκατέρωθεν με κόσμο.
Το τμήμα της παράστασης της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του Εμ. Πανσέληνου, στο Πρωτάτο του Αγίου Όρους (13ος αι.), με τους Αποστόλους και κόσμο πίσω τους. Ο αγιογράφος επέλεξε αυτή τη διάταξη ελλείψει ύψους στον προκαθορισμένο για την τοιχογραφία χώρο. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Το αριστερό τμήμα της παράστασης της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του Εμ. Πανσέληνου, στο Πρωτάτο του Αγίου Όρους (13ος αι.). Φαίνονται οι άγγελοι και κόσμος πίσω τους. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Τυπική είναι και οι απεικόνιση των τριών εκ των τεσσάρων Ιεραρχών που παραβρέθηκαν στην Κοίμηση: του Ιακώβου του Αδελφοθέου, του Ιεροθέου, του Διονυσίου του Αρεοπαγίτου και του Τιμοθέου. Ο Ιερόθεος δεν εικονίζεται. Οι μορφές τους διακρίνονται από τους μεγάλους σταυρούς που φέρουν στα ενδύματά τους, και τοποθετούνται μεταξύ των ανθρώπων, συνήθως στην επάνω σειρά.
Αν υπάρχει χώρος, περιλαμβάνονται στην εικόνα και οι προφήτες που προφήτευσαν για την Παναγία: ο Ιεζεκιήλ, ο Βαλαάμ, ο Ζαχαρίας, κ.ά. Επίσης οι ποιητές Κοσμάς και Δαμιανός, που έγραψαν ύμνους για την Παναγία. Οι προφήτες αναγνωρίζονται από το ιδιαίτερο σύμβολο που έχει αποδοθεί στον κάθε ένα, ανάλογα με τις προφητείες του, και το οποίο απεικονίζεται δίπλα του. Παραδείγματος χάριν, ο Σολομών έχει τον Ναό του, ο Βαλαάμ το άστρο, ο Δανιήλ τον δράκο, ο Ιεζεκιήλ μία πόρτα, ο Ζαχαρίας την επτάφωτο λυχνία. Συχνά κρατούν γραφές: τις προφητείες τους.
Όλες αυτές οι παρουσίες γεμίζουν δόξα την εικόνα και την κάνει να δονείται. Το βλέπουμε και το νιώθουμε. Νιώθουμε την παρουσία του θαυμαστού, βλέπουμε την παρουσία του θαυμαστού, χωρίς να είμαστε σίγουροι τι προηγείται και τι έπεται στην προκειμένη περίπτωση: η όραση ή η αίσθηση;
Σε ορισμένες εικόνες, οι άγγελοι και γενικότερα ο ουράνιος κόσμος διαφοροποιούνται έντονα από τον γήινο. Η μέθοδος της φιάλης είναι ένας τρόπος, η χρήση διαφορετικής χρωματικής παλέτας ένας δεύτερος, που λειτουργεί συμπληρωματικά με τον πρώτο. Άλλοι αγιογράφοι επιλέγουν να ενοποιούν τους δύο κόσμους: οι άγγελοι αποδίδονται με τα ίδια χρώματα που χρησιμοποιούνται για τους ανθρώπους και τίποτα δεν φαίνεται να χωρίζει τους μεν από τους δε. Αυτές οι παραλλαγές δείχνουν την ευελιξία της βυζαντινής αγιογραφικής παράδοσης, επιτρέποντάς μας να διαπιστώσουμε ότι η στυλιστική αυστηρότητα αφορά ένα ορισμένο επίπεδο. Όταν εμβαθύνουμε, βλέπουμε ότι εντός του δεδομένου πλαισίου, ο βυζαντινός αγιογράφος έχει τη δική του ελευθερία.
Αυτό παρατηρείται ιδίως στα πρόσωπα των μορφών, τα οποία μπορούν να αποδοθούν είτε πιο ζωντανά, εκφραστικά και διαφοροποιημένα είτε πιο ομοιόμορφα και τυποποιημένα – κάτι που σύμφωνα με τον κο Τσιάντα εναπόκειται αποκλειστικά στον αγιογράφο.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου, από τον Θεοφάνη τον Κρητικό. Ο αγιογράφος έχει τοποθετήσει τους αγγέλους μέσα στη ‘φιάλη’ και τους έχει ζωγραφίσει σε αποχρώσεις του γκρίζου, έτσι ώστε να διακρίνεται ξεκάθαρα ότι ανήκουν σε άλλη διάσταση. Πάνω από το κεφάλι του Χριστού διακρίνεται ένα εξαπτέρυγο, ενώ ψηλά στην κορυφή της εικόνας οι ανοικτές πύλες των ουρανών, μέσα από τις οποίες αχνοφαίνονται άγγελοι. 160ς αιώνας. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Κοίμηση – Ενταφιασμός – Μετάσταση
Το γεγονός της Κοιμήσεως στην Ορθόδοξη παράδοση δεν είναι μεμονωμένο, αλλά συνδέεται με τον Ενταφιασμό και τη Μετάσταση, τα οποία ορισμένες φορές μπορεί και να αναπαρίστανται εντός της ίδιας εικόνας ταυτόχρονα. Αυτό είναι πιο πιθανό να συμβεί σε μία τοιχογραφία. Όπως λέει ο Δημήτρης Τσιάντας, «δεν υπάρχει χρόνος και χώρος στην αγιογραφία».
Προηγείται η αναγγελία του γεγονότος από την ίδια την Παναγία στις φίλες της, καθώς είχε γνώση αυτού, επεισόδιο που ορισμένοι αγιογράφοι όπως ο Μιχαήλ Αστραπάς έχουν περιλάβει στο πλαίσιο μίας διευρυμένης αφήγησης.
Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, σε μία από τις βυζαντινές αγιογραφίες που ζωγράφισε πριν μεταβεί στην Ιταλία, συνδύασε την Κοίμηση με τη Μετάσταση, ενσωματώνοντας την παράσταση της Αγίας Ζώνης, τη στιγμή δηλαδή οποία η Παναγία παραδίδει τη ζώνη της στον Απόστολο Θωμά, ενώ ανεβαίνει στον ουρανό.
Σύμφωνα με την Ιστορία της Αγίας Ζώνης, «ο Απόστολος Θωμάς ήταν ο μόνος από τους Αποστόλους που είδε τη θαυμαστή Μετάσταση της Θεοτόκου. Δεν είχε μπορέσει να παρευρεθεί στην κηδεία της, ευρισκόμενος στις Ινδίες. Εκεί, μετά από τρεις ημέρες και ενώ τελούσε τη Θεία Λειτουργία, βρέθηκε στη Γεθσημανή με θαυμαστό τρόπο και είδε όσα συνέβησαν.
»Τότε παρακάλεσε την Παναγία να του δώσει για ευλογία τη Ζώνη της. Και εκείνη, καθώς ανέβαινε στους ουρανούς, του έριξε το ιερό κειμήλιο. Ο Απόστολος Θωμάς στη συνέχεια πληροφόρησε και τους υπόλοιπους Αποστόλους για τα θαυμαστά γεγονότα και τους έδειξε την Αγία Ζώνη της Παναγίας».
Η Κοίμηση και η Μετάσταση της Θεοτόκου, με την παράσταση της Αγίας Ζώνης, από τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο (Ελ Γκρέκο), 16ος αιώνας. Ανακαλύφθηκε σχετικά πρόσφατα. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Μία άλλη ιδιαιτερότητα αυτής της εικόνας του είναι η συνεχής ροή των αγγέλων, χρωματικά ενωμένη με τον Χριστό, που συνδέει τα ουράνια με τη γη. Στο μέσον αυτού του φωτεινού ποταμού ο Θεοτοκόπουλος τοποθετεί ένα δεύτερο σώμα της Παναγίας, αναπαριστώντας τη στιγμή της Μετάστασής της ταυτόχρονα με τη στιγμή της Κοιμήσεως. Θα μπορούσαμε να φανταστούμε ότι με αυτόν τον τρόπο υπαινίσσεται πως στις άλλες διαστάσεις – όπως και στην αγιογραφία – ισχύουν διαφορετικοί νόμοι.
Το κάτω μέρος τους σώματος της Παναγίας είναι και αυτό ενωμένο χρωματικά με τη χρυσαφένια ροή των ουράνιων όντων, ενώ λίγο πάνω από το κεφάλι του Χριστού διακρίνεται το Άγιο Πνεύμα με τη μορφή περιστεριού· μία απάνια απεικόνιση, κατά τον κο Τσιάντα, και ένα ακόμη τόλμημα του Θεοτοκόπουλου.
Άλλη καινοτομία σε αυτήν τη φαινομενικά παραδοσιακή εικόνα είναι η απαλή κλίση που έχει η μορφή του Χριστού πάνω από το προσκέφαλο της Παναγίας, «λες και παίρνει ο ίδιος την ψυχή από το σώμα της», η οποία προσδίδει κίνηση, ζωντάνια και συναίσθημα στη σκηνή.
Ο Θεοτοκόπουλος έχει περιλάβει και την έλευση των δώδεκα Αποστόλων, τους οποίους τοποθέτησε σε δύο σύννεφα, μοιρασμένους ανά έξι, να καταφτάνουν από αριστερά και από δεξιά. Στο βάθος διακρίνονται κτήρια.
Το πιο φωτεινό σημείο της εικόνας είναι το φωτοστέφανο της Κεκοιμημένης Παναγίας. Εκεί τοποθετείται η έμφαση, θυμίζοντάς μας ότι αυτή είναι κατ΄αρχήν μία εικόνα για την Κοίμησή της.
Από τη συγκεκριμένη εικόνα του Θεοτοκόπουλου εμπνεύστηκε και ο ίδιος ο Δημήτρης Τσιάντας, αξιοποιώντας ορισμένα στοιχεία και καινοτομίες του παλιού δασκάλου, σε συνδυασμό με άλλα από διαφορετικές σχολές. Η εικόνα του, με τα απαλά και φωτεινά της χρώματα, είναι γιορτινή σχεδόν και μεταδίδει έντονα την αίσθηση του εξαιρετικού. Εδώ, η παράσταση της Αγίας Ζώνης, στο επάνω μέρος της σύνθεσης, έχει πιο έντονη παρουσία.
Η Κοίμηση και η Μετάσταση της Θεοτόκου, από τον Δημήτρη Τσιάντα. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Άλλες εικονογραφικές λεπτομέρειες, μορφές και σύμβολα
Όπως προαναφέρθηκε, η βυζαντινή αγιογραφία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε σύμβολα και στερεότυπα στοιχεία, τα οποία με τον τρόπο τους απελευθερώνουν τον αγιογράφο και διευκολύνουν την επικοινωνία μεταξύ αυτού και των πιστών.
Άλλες μορφές που τείνουν να επαναλαμβάνονται στις εικόνες της Κοιμήσεως, εκτός από όσες αναφέραμε προηγουμένως, είναι η μορφή του Αγίου Παύλου, σκυμμένου πάνω από την κλίνη της Θεοτόκου, σε προφίλ, καθώς και η μορφή ενός άντρα με κομμένα χέρια: του τα έκοψε ένας άγγελος με το μακρύ σπαθί του όταν προσπάθησε να αγγίξει το σώμα της Παναγίας. Αυτή η λεπτομέρεια, όπως εξηγεί ο κος Τσιάντας, άρχισε να εμφανίζεται μετά τον 14ο αιώνα, ίσως και λίγο αργότερα. Στις παλαιοχριστιανικές εικόνες δεν υπήρχε.
Τοιχογραφία από τη μονή Στάρο Ναγκορίτσινο στη Σερβία. Διακρίνεται μπροστά, στο κέντρο χαμηλά, η μορφή του νέου με τα κομμένα χέρια. Αριστερά της κλίνης, ο άγγελος με το σπαθί. (Ευγενική παραχώρηση του Δημήτρη Τσιάντα)
Αργότερα, κατά τα βυζαντινά χρόνια, εμφανίστηκε και το χρυσό στο φόντο, το οποίο επίσης δεν υπήρχε νωρίτερα, καθώς και το πορφυρό χρώμα στα ενδύματα της Παναγίας, η οποία στα πρωτοχριστιανικά χρόνια φορούσε μόνο μπλε. Η πορφύρα προστέθηκε ίσως για να προσδώσει μεγαλοπρέπεια στο πρόσωπό της, αφού στο Βυζάντιο η πορφύρα συνδεόταν με τη βασιλική οικογένεια. Στα Απόκρυφα, μάλιστα, υπάρχει παράσταση κατά την οποία η Παναγία λαμβάνει την Πορφύρα από τους ιερείς. Από την άλλη, το μπλε συμβολίζει την πνευματικότητα και τη γαλήνη.
Το μπλε υπάρχει και στα ενδύματα του Χριστού, σε συνδυασμό με το κόκκινο-μωβ, το οποίο θα μπορούσε να συμβολίζει το μαρτύριο και τη θυσία.
Ο Άγιος Παύλος είναι πάντα ντυμένος στα μωβ, ο Άγιος Πέτρος πάντα με ώχρα και ο Ιωάννης πάντα στα πρασινωπά. Ο Λουκάς συνήθως με μωβ και κοκκινωπό, ο Ανδρέας με λαδί και ο Θωμάς με κόκκινο, πληροφορεί ο Δ. Τσιάντας.
Μία αινιγματική λεπτομέρεια που εμφανίζεται σε πολλές εικόνες της Κοιμήσεως είναι τα πανιά που σκεπάζουν μέρος των κτηρίων που μπορεί να υπάρχουν στο φόντο. Μία ερμηνεία περί αυτών είναι ότι συμβολίζουν την Ένωση των Εκκλησιών. Άλλη ότι αποτελούν διακοσμητικά στοιχεία. Τα κτήρια τα ίδια παρουσιάζουν αρκετά στοιχεία από την αρχαιοελληνική αρχιτεκτονική, όπως τα κορινθιακά κιονόκρανα, αλλά και διακοσμητικά μοτίβα που κατάγονται από εκείνη την εποχή, όπως ο μαίανδρος.
Η εικόνα της Κοιμήσεως περιλαμβάνεται σε κάθε ναό. Ο προσανατολισμός της, δηλαδή το πού ‘κοιτάζει’ το κεφάλι της Παναγίας, αποτελεί ιδιαίτερο ζήτημα.
Σε ορισμένες εικόνες είναι προς τα δεξιά, ενώ σε άλλες προς τα αριστερά. Αυτό συνδέεται με τη θέση της εικόνας μέσα στον ναό, σε περίπτωση που είναι τοποθετημένη σε νότιο ή βορινό τοίχο, γιατί το κεφάλι της Θεοτόκου δεν πρέπει να κοιτάζει στη Δύση, όπως το κεφάλι των νεκρών κατά την ταφή τους. Πολλές φορές όμως η εικόνα της Κοιμήσεως βρίσκεται στον δυτικό τοίχο, απέναντι από το ιερό, έτσι ο προσανατολισμός της κεφαλής δεν έχει σημασία.
Άλλη συνηθισμένη θέση για την εικόνα της Κοιμήσεως είναι στη αριστερή όπως μπαίνουμε μεριά της εκκλησίας – τη μεριά των γυναικών – ή κάτω από τους γυναικωνίτες. Αν όμως πρόκειται για ναό της Παναγίας, όπως ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως στα Τουρκοβούνια, η Κοίμηση μπορεί να μπει και δεξιά, και τότε όλος ο ναός κοσμείται με σκηνές από τη ζωή της, από τη γέννησή της και τα πρώτα της χρόνια – π.χ. τη λεγόμενη ‘κολακεία’ της Παναγίας, δηλαδή το κανάκεμά της από τους γονείς της Ιωακείμ και Άννα – μέχρι τη Μετάσταση.
Σοβαρές παρατυπίες έχει εντοπίσει η Ελληνική Εταιρεία Χειρουργικής Ορθοπαιδικής και Τραυματιολογίας (Ε.Ε.Χ.Ο.Τ.) στις πρακτικές ενημέρωσης στις οποίες καταφεύγουν ορισμένοι ορθοπαιδικοί χειρουργοί, οι οποίες παραπλανούν το κοινό και «συνιστούν σαφή απόκλιση από τους κανόνες της ιατρικής δεοντολογίας», όπως επεσήμανε στην καταγγελία της στον Ιατρικό Σύλλογο Αθηνών (Ι.Σ.Α.), ζητώντας την παρέμβασή του.
Η Epoch Times επικοινώνησε με την Ε.Ε.Χ.Ο.Τ., για να αποκτήσει πιο σαφή εικόνα του ζητήματος και της διάστασής του.
Μπορείτε να αναφέρετε συγκεκριμένα τις αντιδεοντολογικές μεθόδους ενημέρωσης τις οποίες καταγγέλλετε;
Ως Ε.Ε.Χ.Ο.Τ. έχουμε διαπιστώσει ότι ορισμένοι συνάδελφοι χρησιμοποιούν παραπλανητικές μεθόδους προσέλκυσης ασθενών, κυρίως μέσω μέσων κοινωνικής δικτύωσης και διαδικτυακών σελίδων. Συγκεκριμένα παρατηρούνται:
Υποσχέσεις για «πρωτοποριακές» ή «ανώδυνες» θεραπείες χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση
Προβολή θεαματικών αποτελεσμάτων χωρίς να αναφέρονται οι κίνδυνοι και οι ενδείξεις
Χρήση διαφημιστικού λόγου που δεν συνάδει με την ιατρική δεοντολογία
Πόσο καιρό αυτές είναι σε χρήση;
Οι πρακτικές αυτές έχουν ενταθεί τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα με την ευρεία χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που επιτρέπουν άμεση και ανεξέλεγκτη επικοινωνία με το κοινό.
Καταγγέλλετε αποκλειστικά τις μεθόδους ενημέρωσης ή και πρακτικές που χρησιμοποιούνται, οι οποίες είναι δυνητικά επικίνδυνες για την υγεία των ασθενών; Αν η καταγγελία αφορά και πρακτικές, θα μπορούσατε να τις περιγράψετε;
Η καταγγελία μας αφορά κυρίως τις μεθόδους ενημέρωσης, καθώς αυτές παραπλανούν τους ασθενείς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η εφαρμογή μη τεκμηριωμένων πρακτικών ή η επιλογή θεραπείας χωρίς τις απαραίτητες ενδείξεις μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνη. Επίσης, σε αρκετές περιπτώσεις, συνάδελφοι παραπλανούν τον ασθενή δίνοντας μια εικόνα επέμβασης χωρίς καθόλου πόνο και κινητοποίησης αμέσως μετά την επέμβαση, κάτι που φυσικά δεν ισχύει. Τέλος, θα θέλαμε να τονίσουμε ότι ενώ η χρήση της τεχνολογίας έχει βοηθήσει σημαντικά στη γρήγορη αποκατάσταση του ασθενή μετά από μία χειρουργική επέμβαση, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ο πιο σημαντικός παράγοντας μίας επιτυχημένης επέμβασης είναι ο ιατρός που χρησιμοποιεί κατά το δοκούν την τεχνολογία που έχει στα χέρια του.
Είναι μία εκτεταμένη πρακτική ή περιορίζεται σε μικρό σχετικά αριθμό συναδέλφων;
Δεν αποτελεί εκτεταμένη πρακτική στο σύνολο της ορθοπαιδικής κοινότητας. Ωστόσο, ακόμη και ένα μικρό ποσοστό που καταφεύγει σε αυτές τις μεθόδους αρκεί για να πλήξει την εμπιστοσύνη του κοινού και να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα.
Έχετε λάβει γνώση συγκεκριμένων περιστατικών ασθενών που πράγματι αντιμετώπισαν κάποιο πρόβλημα εξαιτίας των πρακτικών αυτών;
Ναι, έχουν περιέλθει σε γνώση μας περιπτώσεις όπου ασθενείς οδηγήθηκαν σε ακατάλληλες ή περιττές επεμβάσεις, έχοντας βασιστεί σε παραπλανητικές πληροφορίες. Αν και τα στοιχεία δεν μπορούν να δημοσιοποιηθούν για λόγους ιατρικού απορρήτου, τα περιστατικά αυτά ενισχύουν την ανησυχία μας.
Θα θέλαμε να τονίσουμε επίσης πόσο σημαντικό είναι το θέμα της ενημέρωσης των συναδέλφων για όλα τα προαναφερθέντα, προσπάθεια που αποτελεί και στόχο της Ε.Ε.Χ.Ο.Τ.
Ποια είναι η μέχρι τώρα η αντίδραση του Ι.Σ.Α. στην καταγγελία και τα αιτήματά σας; Έχετε μιλήσει με εκπροσώπους του;
Ο Ι.Σ.Α. ανταποκρίθηκε άμεσα, αναγνωρίζοντας τη σοβαρότητα του θέματος, και βρίσκεται ήδη σε διαδικασία θεσμικής παρέμβασης. Έχουμε έρθει σε επικοινωνία, ώστε να συντονίσουμε ενέργειες για την προστασία τόσο των ασθενών όσο και της επιστημονικής ακεραιότητας του κλάδου μας.
Θα θέλατε να απευθύνετε στο κοινό κάποια σύσταση ή προειδοποίηση σχετική με τις παραπλανητικές μεθόδους που μπορεί να συναντήσουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε ορισμένες ιστοσελίδες;
Η σύστασή μας προς το κοινό είναι να είναι ιδιαίτερα προσεκτικό απέναντι σε υπερβολικές υποσχέσεις «γρήγορης και ανώδυνης» θεραπείας που συχνά προβάλλονται στο διαδίκτυο. Οι ασθενείς θα πρέπει να ζητούν πάντα δεύτερη γνώμη και να εμπιστεύονται μόνο ιατρούς που τεκμηριώνουν τις προτάσεις τους με βάση διεθνείς επιστημονικές κατευθυντήριες οδηγίες και αποδεδειγμένα δεδομένα. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ε.Ε.Χ.Ο.Τ. σκοπεύει να συμπεριλάβει και να αναπτύξει στην επίσημη ιστοσελίδα της ειδικό σημείο που θα αφορά στην έγκαιρη ενημέρωση των ασθενών.
Θα θέλαμε να προσθέσουμε ότι η Ε.Ε.Χ.Ο.Τ. στηρίζει κάθε θεσμική προσπάθεια που διασφαλίζει την ποιότητα των ιατρικών υπηρεσιών και την προστασία των ασθενών. Παράλληλα, συνεχίζουμε να ενημερώνουμε τα μέλη μας για την αυστηρή τήρηση των κανόνων δεοντολογίας, ώστε να διαφυλάσσεται το κύρος της ορθοπαιδικής χειρουργικής στην Ελλάδα.
Το ικαριώτικο είναι επί της ουσίας ένα τουρλού το οποίο μαγειρεύεται χωρίς την προσθήκη νερού ή σάλτσας. Το αποτέλεσμα είναι μελωμένα λαχανικά που κρατούν τη γεύση τους, δεμένα σε ένα άρτιο σύνολο.
Τα συστατικά είναι τα κλασικά καλοκαιρινά λαχανικά – μελιτζάνα, κολοκυθάκι, πιπεριά, ντομάτα – συν τα υλικά ‘βάσης’ (πατάτα, καρότο, κρεμμύδι, σκόρδο). Στην πραγματικότητα, ο συνδυασμός που θα κάνετε εξαρτάται από το τι βρίσκεται στο ψυγείο σας και από το τι σας αρέσει. Μπορείτε, π.χ., κάλλιστα να παραλείψετε το κολοκυθάκι ή την ντομάτα. Η αλήθεια είναι, βέβαια, ότι αν παραλείψετε τη μελιτζάνα θα λείπει κάτι σημαντικό, αλλά αυτό είναι προσωπική σας υπόθεση. Μία ενδιαφέρουσα προσθήκη, που αποκλίνει από το κλασικό ικαριώτικο, είναι τα μανιτάρια. Αν θέλετε να έχει ντομάτα, δοκιμάστε τα τοματίνια, κομμένα στη μέση.
Το μυστικό είναι να κόψετε τα λαχανικά σας σε χοντρά κομμάτια, να τα λαδώσετε, αλατοπιπερώσετε και ανακατέψετε πολύ καλά. Μπορείτε να προσθέσετε άνηθο, μάραθο, μαϊντανό ή το μυρωδικό της προτίμησής σας κατά το μαγείρεμα (στα τελευταία λεπτά) ή να γαρνίρετε στο σερβίρισμα με φρέσκο μαϊντανό ή κολίανδρο. Συνοδεύεται θαυμάσια με φέτα.
Είναι ένα ιδανικό καλοκαιρινό φαγητό, ελαφρύ, και εύκολο και γρήγορο στην προετοιμασία και το μαγείρεμα. Προσοχή μόνο στο μαγείρεμα, να μην σας καεί.
Η συνταγή που ακολουθεί προτείνει κάποια βασικά υλικά, αλλά μπορείτε να πειραματιστείτε ανάλογα με τα αποθέματά σας και τις προτιμήσεις σας.
Ικαριώτικο
Υλικά
1 μεγάλη ή 2 μικρές μελιτζάνες
1 μεγάλη ή 2 μικρές πατάτες
1 κολοκυθάκι
1 καρότο
1 κρεμμύδι
1 πιπεριά κόκκινη ή πράσινη
1 ή 2 σκελίδες σκόρδο, λιωμένο
Αλάτι, πιπέρι
4 κ.σ. ελαιόλαδο
Μαϊντανό για γαρνιτούρα
Εκτέλεση
Κόβουμε όλα τα υλικά σε χοντρά κομμάτια και τα ρίχνουμε σε μία κατσαρόλα. Προσθέτουμε το λάδι και αλατοπιπερώνουμε κατά βούληση. Τα ανακατεύουμε πολύ καλά (ιδανικά με τα καθαρά μας χέρια), σκεπάζουμε την κατσαρόλα και τη βάζουμε σε μέτρια φωτιά.
Παρακολουθούμε το φαγητό. Όταν δούμε ότι τα λαχανικά έχουν αρχίσει να βγάζουν τα υγρά τους βάζουμε τη φωτιά πολύ χαμηλά και ξανασκεπάζουμε την κατσαρόλα. Αφήνουμε το φαγητό να σιγοβράσει, έχοντάς το στον νου μας. Συνήθως χρειάζεται 20-30΄για να γίνει, αλλά καλό είναι να το ελέγχουμε κατά διαστήματα, ανακατεύοντας. Ελέγχουμε και διορθώνουμε και το αλάτι, αν χρειάζεται.
Δοκιμάζουμε με πηρούνι και όταν δούμε ότι τα λαχανικά έχουν μαλακώσει και μελώσει, το φαγητό είναι έτοιμο.
Γαρνίρουμε με φρεσκοκομμένο μαϊντανό και σερβίρουμε.
Τα βοτσαλωτά είναι μία τέχνη κυρίως αιγαιοπελαγίτικη. Στόλισε πολλά παράλια της Μεσογείου, αλλά στα νερά του Αιγαίου, εκεί στα διάσπαρτα ελληνικά νησιά, αφουγκράστηκε τον χτύπο της καρδιάς της. Εξ’ άλλου, ο αρχαίος συγγραφέας Πλίνιος ο πρεσβύτερος μας το θυμίζει: «Pavimenta originem apud Grecos habent». Που σημαίνει: «Η επίστρωση των δαπέδων είναι (συνήθεια) των Ελλήνων».
Τα συναντάμε στις αυλές εκκλησιών και σπιτιών, σε πλατείες και σε κάμπους, στα περισσότερα νησιά. Με το φως του Αιγαίου, «τα βότσαλα ανάβουν», λέει η Μαρία Ξύδα, φίλη του Γιάννη Λουκιανού – κι αυτό είναι που τα κάνει μοναδικά.
Σταθερά ασπρόμαυρα, με γεωμετρικά αλλά και αφαιρετικά σχέδια που αντλούν από τη λαογραφία τη συμβολική και λειτουργική τους σημασία, τα βοτσαλωτά του Αιγαίου είναι συνυφασμένα με την παράδοση του τόπου.
Ο Γιάννης Λουκιανός, εραστής, ερευνητής και αυτοδίδακτος μάστορας αυτής της τέχνης, οδηγεί τους αναγνώστες της Epoch Times σε ένα ταξίδι σε μερικά από τα ξεχασμένα μυστικά της, τα οποία αποκαλύπτει βότσαλο-βότσαλο, ώστε την επόμενη φορά που θα σταθούμε πάνω σε ένα από αυτά – σε λίγες μέρες, σε έναν μήνα; Ποιος ξέρει; – να είμαστε ικανοί να τα δούμε με τα μάτια της γνώσης και να μπορέσουμε να έχουμε μία πιο βαθιά συνομιλία μαζί τους.
Αυλή εκκλησίας στη Σύμη, 19ος αι.
Άξιον εστί το χέρι της Γοργόνας
που κρατά το τρικάταρτο σα να το σώζει
σα να το κάνει τάμα στους ανέμους
και πάλι όχι…
Οδυσσέας Ελύτης
Νησιά-πυλώνες
Εντοπίζει τις απαρχές της σύγχρονης παράδοσης του βοτσαλωτού στα τέλη του 18ου αιώνα, λίγο πριν τη λήξη της οθωμανικής κατοχής, τότε που τα πράγματα ήταν ακόμα «κάπως στενεμένα», παρόλο που οι ρίζες της ανάγονται στη Μεσοποταμία και στα ψηφιδωτά με βότσαλα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.
Αν και το βοτσαλωτό είναι διαδεδομένο σε όλο το Αιγαίο, τρία είναι τα κέντρα του: η Χίος, οι Σπέτσες και η Ρόδος. Στον χώρο υπάρχουν πολλοί τεχνίτες που γνωρίζουν τις τεχνικές και εφαρμόζουν την παραδοσιακή σημειολογία, όπως αναφέρει.
«Η παράδοση», εξηγεί ο Γ. Λουκιανός, «έχει έντονα λαογραφικά στοιχεία. Τι σημαίνει ένα φίδι στον βοτσαλωτό διάκοσμο; Τι σημαίνει ένα πεύκο; Τι σημαίνει ένα θηρίο;»
Αυλή Παναγίας Ερυθιανής στον Βροντάδο της Χίου, μέσα 19ου αι.
«Αν πας στην Παναγία της Τήνου, στο πρώτο κεφαλόσκαλο, υπάρχουν δύο όντα ωσάν θηρία. Είναι φύλακες για να αποτρέψουν τις κακές δυνάμεις. Στο επάνω κεφαλόσκαλο, αυτά τα θηρία είναι πάνω σε σταυρό: Κάτι που σημαίνει δεν περνάει τίποτα από εδώ! Το ίδιο συμβαίνει και σε άλλες εκκλησίες όπως αυτή του Αρχάγγελου στην Λίνδο της Ρόδου ή και στην Παναγία Ερυθιανή της Χίου.
»Δεν κάνω οποιοδήποτε τυχαίο σχεδιασμό για τη διακόσμηση του χώρου. Πρέπει να έχω διαρκώς στον νου μου τους κανόνες που διέπουν την κίνηση μέσα στο χώρο, μέσα στην αυλή. Τι εννοώ: αν για παράδειγμα η επίστρωση αφορά αυλή εκκλησίας, τότε προ της εισόδου στο Ναό, θα πρέπει το θέμα να είναι κυκλικό. Η στάση μέσα στον κύκλο βοηθά τον εισερχόμενο να διώξει οποιαδήποτε ανησυχία για το ποιους και τι θα συναντήσει στο συγκεντρωμένο μέσα στο ναό εκκλησίασμα.
Ναός Αγίου Ευστρατίου, Θυμιανά Χίου, μέσα 19ου αι.
«Σκεφθείτε τους στίχους ‘Ψηλό κυπαρισσάκι μου, στον ίσκιο σου κοιμάμαι, με τον αγέρα σου περνώ, κανέναν δε φοβάμαι’ – και, πράγματι, βλέπουμε το κυπαρίσσι σε όλα τα νησιά-κέντρα του βοτσαλωτού: Χίο, Ρόδο, Σπέτσες. Όλα αυτά ακολουθούν μία δική τους μία προοπτική και εξήγηση. Κάτι που υπάγεται στο ζήτημα της λειτουργικής των σχεδίων.
Οι κληματίδες ή ελισσόμενοι βλαστοί, από την άλλη, οδηγούν τα βήματά σου. Με άλλα λόγια, σε προτρέπουν να κινηθείς.
Αυλή Ναού Παναγίας Ερυθιανής, Βροντάδο Χίου, τέλη 19ου αι.
«Στην αρχιτεκτονική του Κάμπου της Χίου, της εύφορης περιοχής του νησιού όπου βρίσκονται οι ιδιοκτησίες εύπορων κατοίκων, η κίνηση μέσα στον κήπο, στους εξωτερικούς χώρους, είναι μελετημένη. Διέπεται από κανόνες λειτουργικότητας των σχεδίων. Καθώς περνάμε την κεντρική είσοδο, συναντάμε βοτσαλωτές διαδρομές-φίλτρα.
»Από τη μια πλευρά μπορεί να είναι μία κληματίδα που βοηθά την κίνηση, μετά μπορεί να είναι ένα στρογγυλό θέμα προκειμένου να σταθείς λίγο να σκεφτείς ή μπορεί να είναι ένα ακτινωτό θέμα που σε προτρέπει να πας σε διάφορα σημεία όπως το πηγάδι, το κυρίως σπίτι, το αμπέλι, την έξοδο… Ειδικά το ακτινωτό θέμα συναντάται συχνά. Η κάθε ακτίνα ‘δείχνει’ προς έναν διαφορετικό προορισμό.»
Κάμπος Χίου, 20ος αι.
Ο Γιάννης Λουκιανός συγκρίνει την αρχιτεκτονική του χιώτικου κάμπου με αυτήν των ιαπωνικών κήπων: «Θα μπορούσαμε να πούμε ότι έχουν μία συγγένεια όσον αφορά την κυκλοφορία στον κήπο – οι ιαπωνικοί κήποι και ο Κάμπος της Χίου. Μία συγγένεια στην οπτική και στην αρχιτεκτονική».
Η παράδοση της Χίου συνδέεται και με τα χωριά της Λυγουρίας, της περιοχής δηλαδή όπου είναι η Γένοβα, των οποίων οι αυλές των εκκλησιών κυρίως είναι κοσμημένες με βοτσαλωτά. Η Χίος ήταν Γενουάτικη.
Αυτά προ του 1800. Τότε ο κόσμος πηγαινοερχόταν. Δεν είναι ξεκάθαρο αν ήταν οι Γενουάτες που επανέφεραν την τέχνη του βοτσαλωτού στη Χίο», παρατηρεί, επισημαίνοντας ένα αδιευκρίνιστο σημείο στην ιστορία του βοτσαλωτού.
Τμήμα του βοτσαλωτού δαπέδου του συγκροτήματος του Πιέτρο Λομπάρντι στην Καλλιθέα της Ρόδου., 20ος αι.
Χαρακτηριστικό της ροδίτικης παράδοσης είναι το ότι «έφτιαχναν τα βοτσαλωτά μέσα στο σπίτι».
Στην Καλλιθέα της Ρόδου βρίσκεται ένα συγκρότημα ιδιαίτερης αισθητικής, που είχε ανατεθεί στο σύνολο του στον αρχιτέκτονα Πιέτρο Λομπάρντι [Pietro Lombardi] κατά την περίοδο της ιταλοκρατίας. Μετά την εγκατάλειψη του χώρου και με την έγνοια και φροντίδα ενός οραματιστή δημάρχου της Καλλιθέας, του Ιωάννη Ιατρίδη, τα βοτσαλωτά των λουτρών αποκαταστάθηκαν εξαιρετικά με την εργασία και γνώση τοπικών σπουδαίων μαστόρων.
Τμήμα του βοτσαλωτού δαπέδου του συγκροτήματος του Πιέτρο Λομπάρντι στην Καλλιθέα της Ρόδου., 20ος αι.
Τμήμα του βοτσαλωτού δαπέδου του συγκροτήματος του Πιέτρο Λομπάρντι στην Καλλιθέα της Ρόδου., 20ος αι.
Τμήμα του βοτσαλωτού δαπέδου του συγκροτήματος του Πιέτρο Λομπάρντι στην Καλλιθέα της Ρόδου., 20ος αι.
Αλλά, «καθώς οι καιροί αλλάζουν κάποιες νοικοκυρές, προτιμώντας το ‘καθαρό’ έναντι του ‘όμορφου’ θέλησαν να τα επιστρώσουν – να τα καλύψουν – με κεραμικά πλακάκια για να σκουπίζονται εύκολα. Και το έκαναν. Μοντέρνοι, άψυχοι καιροί…», σχολιάζει ο Γιάννης Λουκιανός.
Για τον βοτσαλωτό διάκοσμο στις Σπέτσες παρατηρεί ότι έχει «τεράστιο λαογραφικό ενδιαφέρον, καθώς βάζει μέσα τη μορφολογική ψυχολογία. Βλέπουμε έναν καβαλάρη, για παράδειγμα, που είναι φίρδην-μίγδην με το άλογο. Γιατί αυτό; Καθώς τα σχέδια περνούν από γενιά σε γενιά, από πατέρα σε γιο, περνούν και από πολλές σχεδιαστικές προσεγγίσεις, φτάνοντας στο σημείο να βλέπουμε τον καβαλάρη και το άλογο σαν μία μπάλα. Η μορφολογική ψυχολογία λέει ότι κάθε μορφή που επαναλαμβάνεται τείνει να γίνει κυκλική.
»Η αφαιρετική προσέγγιση χωρίς φόβο στο σχεδιαστικό θέμα είναι κορυφαία στις Σπέτσες.
»Εκεί είναι και η αυλή του Μπούκουρα, στο Καστέλλι, όπου κάποια σχέδια είναι κάπως ‘κουρασμένα’ – φθαρμένα, δηλαδή, και χρειάζονται κάποιες γνώσεις για να μπορέσει κάποιος να αναγνώσει – και καταλαβαίνεις ότι χρονολογούνται από πολύ πριν το 1800. Ο Μπούκουρας ήταν ο πατέρας της Ελένης Μπούκουρα, της ζωγράφου που μεταμφιέστηκε σε αγόρι για να σπουδάσει ζωγραφική στην Ιταλία.»
Για το συγκεκριμένο σημείο, περιγράφει πώς σχεδόν το ανακάλυψε, πριν από πολλά χρόνια:
«Δουλεύοντας το βιβλίο Οι βοτσαλωτές αυλές του Αιγαίου (1999) έψαχνα να ανακαλύψω βοτσαλωτές αυλές. Φτάνοντας στο λιμάνι των Σπετσών, από διαίσθηση ίσως, ένιωσα πως στην περιοχή Αλταμούρα, που βρισκόταν κάτω δεξιά του λιμανιού, θα πρέπει να υπήρχε κάποιο αρκετά ενδιαφέρον βοτσαλωτό. Όμως ένα περίεργο θα έλεγα αίσθημα, άρνησης και φόβου μαζί, με εμπόδιζε – και το κατάφερε τελικά – να πάω εκεί. Αργότερα, στο βιβλίο της Γαλανάκη, Ελένη ή ο Κανένας, είδα ότι στο σπίτι που βρισκόταν εκεί, όπου ζούσε η Ελένη μετά που τη χώρισε ο άντρας της, όντως υπήρχε μια αυλή με βοτσαλωτό διάκοσμο. Ερμητικά έγκλειστη, η Ελένη επικοινωνούσε με τον έξω κόσμο μέσω της υπηρέτριας της, ενώ με το χαμένο γιο της μέσα από υδρομαντείες…»
Από τη θεωρία στην πράξη
Η έρευνα για το βιβλίο του αποτέλεσε και το πρώτο βήμα για την προσωπική του ενασχόληση με το βοτσαλωτό, αν και ο ίδιος λέει ότι «πρώτο και κύριο [είναι] το πάθος για το βοτσαλωτό: πρέπει να σε συγκινήσει».
«Οι πρώτες γνώσεις ήταν θεωρητικές. Ήμουν ψηφιδογράφος πριν ασχοληθώ με το βοτσαλωτό. Όχι, όμως, ζωγράφος.
»Αρχικά, παρατηρούσα. Ύστερα, διάβασα το βιβλίο Οι βοτσαλωτές αυλές της Χίου και μετά τις Τηνιακές βοτσαλωτές αυλές. Όταν άρχισα να προετοιμάζω το δικό μου βιβλίο για τα βοτσαλωτά των Κυκλάδων, πήγα στη Σύρο, στη Μητρόπολη, για να τα μελετήσω. Σε ένα νησί με εσωτερικούς μετανάστες, στα δύσκολα χρόνια του τόπου, όπου οι πιο πολλοί προέρχονταν από την πολύπαθη Χίο.
»Και ύστερα, ένας παπάς της Μητρόπολης Σύρου με κάλεσε για την αποκατάσταση αρχικά ενός τμήματος του μεγάλου βοτσαλωτού που είχε καταστραφεί από τις ρίζες των γύρω δέντρων. Όταν τελικά ανέλαβα όλο σχεδόν το έργο κατάλαβα ότι ήταν μια αδόκιμη απόφαση. Δύσκολο! Στα μισά ήθελα να φύγω από τη δυσκολία που έκρυβε το έργο αλλά και από την κούραση, μιας και όλη μέρα δούλευα σκυμμένος! Γνώρισα και τους λογίους της Σύρου, που στην αρχή έρχονταν και με διόρθωναν, και όταν ολοκληρώθηκε το έργο, μήνυσαν στον παπά να τους συγχωρέσω, ζητώντας συγγνώμη.»
Έκτοτε, ο Γιάννης Λουκιανός έχει δημιουργήσει πλήθος βοτσαλωτών, κυρίως στα κυκλαδονήσια, όπως στο λιμάνι της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Ίου, αλλά έχει αναλάβει και την αποκατάσταση βοτσαλωτού διάκοσμου, όπως σε ένα μοναστήρι στη Σκόπελο του 17ου αιώνα, φθάνοντας μέχρι τη Βέρνη της Ελβετίας.
Bοτσαλωτό του Γ. Λουκιανού σε κατοικία σε προάστιο της Βέρνης, στην Ελβετία.
Οι εντολοδόχοι του είναι αποκλειστικά ιδιώτες, ακόμα κι όταν το βοτσαλωτό κοσμεί δημόσιο χώρο.
Ο εντολοδότης αποτελεί σημαντικό μέρος της εξίσωσης για τον σχεδιασμό ενός βοτσαλωτού, αφού «εκεί γίνεται μία ψυχογραφική ανίχνευση. Τι ποθεί η καρδούλα του; Π.χ. με μια οικογένεια Ιταλών δυόμισι ώρες κάτσαμε στην αυλή και σχεδιάζαμε.[…] Στη Μήλο, πάλι, είχαν ζητήσει κατ’ εξαίρεση κάτι εκτός παράδοσης – κάτι καινούριο».
Ο ίδιος, πάντως, κατά κανόνα ακολουθά την παράδοση όσον αφορά τη χρήση των συμβόλων-εικόνων, την οποία έμαθε μελετώντας κυρίως στο Κέντρο Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας, της Ακαδημίας Αθηνών.
Για την τεχνική του, ωστόσο, αναφέρει ότι παρεκλίνει ελαφρώς: «Την τεχνική την ανακάλυψα ο ίδιος. Γι’ αυτό και δεν είναι απολύτως παραδοσιακή. Δηλαδή δεν χρησιμοποιώ ασβεστοκονίαμα, αλλά τσιμεντοκονίαμα. Συνήθως το πρώτο υλικό είναι αυτό που καθορίζει και το όνομα του κονιάματος – της λάσπης. Όμως, η παραλλαγή αυτή δεν αλλοιώνει πολύ τα πράγματα, γιατί όπως και να ’χει παράδοση δεν είναι η ακριβής δοσολογία. Η παράδοση είναι αλλού».
Αυλή κατοικίας στην Πλάκα της Μήλου. Έργο του Γιάννη Λουκιανού.
Τέλος, για τον σχεδιασμό του βοτσαλωτού καθοριστικό ρόλο παίζει και ο ίδιος ο χώρος, τον οποίο «πρέπει να τον μυριστείς; και να τον ‘αρχιτεκτονίσεις’. Θα κινηθείς με τα δεδομένα, με την κληματίδα που βοηθά την κίνηση, κλπ, κλπ».
Ψηφιδωτά με βότσαλα
Μιλώντας για τα βοτσαλωτά και για την ιστορία τους, ο Γιάννης Λουκιανός κάνει μία διάκριση μεταξύ αυτών και των ψηφιδωτών με βότσαλα:
«Αυτών που διακόσμησαν τις αυλές του Αιγαίου τους τελευταίους τρεις-τέσσερις αιώνες, που τα ονομάζουμε βοτσαλωτά, και εκείνων, πάλι με βότσαλα, αλλά πολύ μικρά, που αναφέρονται ως ψηφιδωτά και είναι εκείνα τα σπουδαία έργα της Ελληνιστικής περιόδου…
Κάνω το βοτσαλωτό για να διακοσμήσω το δάπεδο, αλλά κάνω το ψηφιδωτό γιατί θέλω να κάνω κάτι άλλο. Δηλαδή, στην περίπτωση των ψηφιδωτών με βότσαλα η πρώτη ανάγκη δεν είναι να διακοσμήσω, είναι να συνθέσω ένα έργο, ενίοτε πολυσχιδές, με αναφορές και πηγές από την μυθολογία.»
Στην αρχαία Ελλάδα, τα ψηφιδωτά γίνονταν με βότσαλα, τα οποία «χρησιμοποιούνταν αυτούσια, έχοντας περάσει από κόσκινα (κρησάρες) για να ταξινομηθούν ανάλογα με το μέγεθός τους. Μπορεί να ήταν από τη θάλασσα ή από το ποτάμι, αυτό δεν είχε σημασία, όπως αναφέρεται και στον Παυσανία», εξηγεί.
Σχετικά με την αρχή αυτής της τέχνης, παρατηρεί ότι αυτό είναι ένα ερώτημα «που έχει απασχολήσει πολλούς, ένα ερώτημα με τεράστιο ενδιαφέρον, αλλά μόνο της φαντασίας.
»Στη Μεσοποταμία, κάποτε, υπήρχαν δύο πόλεις: η Ουρ και η Ουρούκ, με τη δεύτερη να είναι μάλλον αρχαιότερη της πρώτης, καθώς χρονολογείται 5-4.000 χρόνια π.Χ. Η πρώτη, πάλι, ανακαλύφθηκε κάτω από λόφους άχρηστων υλικών.
Ψηφιδωτός διάκοσμος με κωνικά ψηφία στο ναό Εάνα στην πόλη Ουρούκ (περ 3500 π.Χ.).
»Από αυτή την περιοχή υπάρχουν ορισμένα εκθέματα στο Βρετανικό Μουσείο, όπως μουσικά όργανα από εκείνη την περίοδο, που είναι διακοσμημένα με μικρές ψηφίδες στα τάστα. Το Λάβαρο είναι ένα πυραμιδοειδές οικοδόμημα με δύο πλευρές, μία της ειρήνης και μία του πολέμου. Οι συνθέσεις που το κοσμούν έχουν γίνει με οστά αλλά και με μικρά γεωμετρικά κομμάτια από μάρμαρο – τετράγωνα, ρόμβους, τρίγωνα κλπ.
»Επίσης, στους ναούς εκείνης της περιόδου, τα ζιγκουράτ – δομές με μία τάση ανόδου με στόχο τη συνάντηση με τον Θεό – εκεί συνήθως έφτιαχναν κώνους από ψημένη γη με στρογγυλή βάση, τους οποίους ζωγράφιζαν και έμπηγαν στους τοίχους για να τους διακοσμήσουν.»
Πώς περνάμε από εκεί στα έργα του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ., και στα γνωστά αριστουργήματα;
«Στο Κυνήγι του ελαφιού της Πέλλας αποτυπώνονται οι πρώτες απόπειρες αναζήτησης προοπτικής – φέρει δε την υπογραφή του καλλιτέχνη, του Γνώση, που θεωρείται ο πρώτος ψηφιδογράφος, αλλά και ο πρόγονος της ευρωπαϊκής ζωγραφικής. Πρόκειται για ένα έργο του 4ου αιώνα της ελληνιστικής περιόδου με το οποίο κορυφώνεται το ψηφιδωτό με βότσαλα. Μέχρι τότε όλα τα ψηφιδωτά γίνονταν με ψηφίδα το βότσαλο, όπως αυτά στην Όλυνθο, τη Συκιώνα, την Ερέτρια.»
Για τη μετάβαση από τα βότσαλα στις ψηφίδες (tesserae στην αγγλική γλώσσα) μάς μεταφέρει λίγο μετά την ελληνιστική εποχή:
«Γύρω στον 3ο αιώνα, ο Ρογήρος Β΄, βασιλιάς των Συρακουσών, έστειλε ένα πλοίο στην Αίγυπτο να φέρουν στάρι, λόγω της ανομβρίας που είχε περιορίσει τη δική τους παραγωγή. Το πλοίο αυτό γύρισε καταστόλιστο με ψηφιδωτά. Τότε, το εμπορικό, πνευματικό, οικονομικό κέντρο ήταν η Αλεξάνδρεια. Εκεί αναπτύχθηκε η τέχνη του ψηφιδωτού με ψηφίδες, όταν άρχισαν οι τεχνίτες να εφαρμόζουν τα έργα σε πάγκους και τοίχους, οπότε το βάθος του βότσαλου [τα οποία μπαίνουν κυρίως κάθετα] εμπόδιζε.»
Μεταδίδοντας τη γνώση
Ένα ζήτημα που απασχολεί ιδιαίτερα τον Γιάννη Λουκιανό, αλλά και άλλους που ασχολούνται με παραδοσιακές τέχνες των οποίων η διδασκαλία δεν είναι θεσμοθετημένη, είναι η μεταλαμπάδευση της γνώσης ώστε να μη χαθεί σε ένα παρελθόν που δεν μπορεί να ξαναζωντανέψει.
«Το βασικό ερώτημα σε ό,τι αφορά τη διαδοχή της τέχνης του βοτσαλωτού ήταν πάντοτε ποιος θα μάθει αυτήν τη δουλειά. Παλιά δεν ήξερα τι να απαντήσω γιατί τύχαινε πάντα οι εκάστοτε βοηθοί να είναι πρόσκαιροι. Τέλειωνε το έργο, τελειώναν κι αυτοί. Πέρασε από τη ζωή τους το άρωμα αυτής της τέχνης, αλλά παρέμεινε στη γωνία απότιστο.»
Όπως ειπώθηκε και προηγουμένως, «πρώτο και κύριο [είναι] το πάθος και η συγκίνηση». Χωρίς αυτά τίποτα δεν προχωράει. Ευτυχώς, φαίνεται πως τελικά η ζωή έστειλε στον δρόμο του Γιάννη Λουκιανού κάποιον που μοιράζεται μαζί του και τα δύο αυτά στοιχεία.
Μιλά με χαρά για αυτή τη συνάντηση, την οποία αποδίδει στις ευνοϊκές συγκυρίες που «όταν θέλουνε κάτι το καταφέρνουν»:
«Σε μία διάλεξη που έδωσα στη Σχολή Γλυπτικής της Τήνου, ήρθε ένα παλικάρι που έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για αυτήν την τέχνη. Σε δεύτερη φάση, βρεθήκαμε τυχαία στην Αθήνα, όπου ήπιαμε έναν καφέ στου Ψυρρή. Την τρίτη φορά, κάνω μία ομιλία στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου στη Σύρο, και να τον στο τέλος, να έρχεται να μου μιλήσει. Ήρθε λοιπόν η στιγμή, παρόλο που εγώ τα έχω πλέον παρατήσει, γιατί είναι πολύ κουραστική αυτή η τέχνη, αν και άκρως ελκυστική, και να σου που βρίσκεται στο νησάκι μου μία γυναίκα, η οποία ήθελε σε ένα σημείο του κήπου της ένα βοτσαλωτό. Ευκαιρία ήταν να έρθει αυτό το παιδί, ο Χρήστος, στην Ίο, όπως και έκανε. Οι συνθήκες ήταν πολύ δύσκολες – καύσωνας και στριμωγμένα τα πράγματα, γιατί πρέπει να έχεις χώρο για να δουλέψεις, να βάλεις τα βότσαλα – αλλά ο Χρήστος ήταν ‘τέρας αντοχής’ και παίρνοντας κι εγώ από τη δική του, καταφέραμε και τελειώσαμε αυτό το έργο.»
Η συνεργασία τους φαίνεται πως ήταν επιτυχημένη, αφού ο Γ. Λουκιανός δείχνει βέβαιος πως βρήκε διάδοχο:
«Δεν ξέρω τι γίνεται με τη διδασκαλία γενικά, αλλά καταλαβαίνω ενστικτωδώς ότι πρέπει να αφήσεις χώρο στον άλλον. Το εισέπραξε ο Χρήστος και έχω την εντύπωση ότι τώρα, παρά μερικές ελλείψεις, μπορεί να αναλάβει μόνος του ένα έργο. Στο επόμενο έργο που θα κάνουμε μαζί, σκοπεύω να κάνω την παράδοση των ‘κλειδιών’ και όλων των μυστικών σε αυτό το παλικάρι.»
Ο Ταύρος, από τον Ζωδιακό Κήπο του Γκρένσγκαρθ. Βοτσαλωτό της Μάγκυ Χόγουαρθ, στο Λάνκασάιρ, στην Αγγλία για τη Λαίδη Αραμπέλα Λένοξ-Μπόυντ, διακεκριμένη σχεδιάστρια κήπων.
Όσον αφορά την εξέλιξη και μετάδοση της τέχνης του βοτσαλωτού, ενδιαφέρουσα είναι και η περίπτωση της Αγγλίδας καλλιτέχνιδος Μάγκυ Χόγουαρθ (Maggy Howarth, 1944-2024), η οποία ενσωμάτωσε σε αυτό την ευαισθησία της δικής της κουλτούρας. Τα έργα της – στα οποία χρησιμοποιούσε και χρωματιστά από τη φύση τους βότσαλα – και οι τεχνικές που επινόησε για να προσαρμοστεί στις συνθήκες της βρετανικής πραγματικότητας, αντανακλούν μεν μία διαφορετική προσέγγιση και νοοτροπία, ωστόσο διατηρούν ανέπαφα τα βασικότερα στοιχεία του δεσμού τους με την καταγωγή τους. Για τον Γιάννη Λουκιανό, ο οποίος την είχε επισκεφθεί στην Αγγλία, η Χόγουαρθ ήταν η καλύτερη: «Είναι πίνακες τα έργα της», λέει. Σημαντικότερη παραλλαγή στην τεχνική που εφάρμοσε η Βρετανίδα είναι, ίσως, η κατασκευή των βοτσαλωτών τμηματικά, σε εσωτερικό χώρο, και η κατοπινή συναρμολόγησή τους στο μέρος για το οποίο προορίζονταν. Σε αυτήν προέβη λόγω του αγγλικού κλίματος που δεν ευνοεί γενικά την εργασία σε εξωτερικό χώρο, όπως σημειώνεται στην ιστοσελίδα του εργαστηρίου που αναδεικνύει και συνεχίζει το έργο της.
Κοσμώντας την καθημερινότητα στη βάση της
Για τα βοτσαλωτά, ως διακοσμητική τέχνη των δαπέδων των ανοικτών χώρων, θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η πιο κοντινή στον άνθρωπο, η πιο δημοκρατική τέχνη, λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι κατά παράδοση, στο Αιγαίο, οι κοσμημένες με βοτσαλωτά πλατείες και προαύλια εκκλησιών ανήκουν στην καθημερινότητα των κατοίκων του κάθε νησιού και των επισκεπτών του. Είναι στη διάθεσή τους ανά πάσα στιγμή, κυριολεκτικά στα πόδια τους!
Με αυτόν τον τρόπο, διαχέουν τη μαγεία της τέχνης, τη φαντασία και το κάλλος, χαρίζοντας τα δώρα της αδιακρίτως και φέρνοντας τον κόσμο σε απόλυτη, φυσική και μεταφυσική, εγγύτητα με το κρυμμένο, καθώς και με την «αγωνία της ανάγνωσής» του.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Γιάννης Λουκιανός, Οι βοτσαλωτές αυλές των Κυκλάδων, Αθήνα 1998
2. Γιάννης Λουκιανός, Οι βοτσαλωτές αυλές του Αιγαίου, Αθήνα 1999
3. Γιάννης Λουκιανός, Οι βοτσαλωτές αυλές της Σαντορίνης και της Μήλου, εκδόσεις βότσαλο, Αθήνα 2012
4. Γιάννης Λουκιανός, Τα βοτσαλωτά στο λιμάνι της Ίου, Δήμος Ιητών 2016
5. Μαρία Ξύδα, Οι βοτσαλωτές αυλές της Χίου, εκδόσεις Πυξίδα, Χίος 2009
6. Α. Φλωράκης, Οι τηνιακές βοτσαλωτές αυλές, εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 1981
7. Οι βοτσαλωτές αυλές των Σπετσών, Περιοδικό Ζυγός, Αθήνα 1961
8. Carlo Bertelli, The Art of Mosaics, Αγγλική έκδοση, Μιλάνο 1989
9. Dieter Salzmann, Undersuchugen Zu Den Antiken Kiesel Mosaiken, Gebr Mann Verlag, Βερολίνο 1982
