Η Σοφί Ζερμαίν (Sophie Germain) γεννήθηκε τον Απρίλιο του 1776 στο Παρίσι. Υπήρξε μαθηματικός και φυσικός, ενώ από κάποιους χαρακτηρίστηκε και φιλόσοφος. Συγκεκριμένα συνέβαλε σημαντικά στον τομέα της ακουστικής (τομέας φυσικής), στη μαθηματική θεωρία της ελαστικότητας και στη θεωρία των αριθμών (κλάδος των θεωρητικών μαθηματικών).
Η Ζερμαίν ξεκίνησε να μελετά μαθηματικά διαβάζοντας σχετικά κείμενα και αλληλογραφώντας υπό αντρικό ψευδώνυμο με σπουδαίους μαθηματικούς της εποχή της, όπως ο Αντριέν-Μαρί Λεζάντρ και ο Καρλ Φρήντριχ Γκάους, στους οποίους αποκάλυψε την αληθινή της ταυτότητα αργότερα.
Το σπουδαιότερο έργο της Ζερμαίν
Για τη Ζερμαίν, ο Λεζάντρ και ο Γκάους αποτέλεσαν έμπνευση για την εμβάθυνση της στον μαθηματικό κλάδο. Επίσης, οι ανωτέρω υπήρξαν και μεγάλοι υποστηρικτές της κατά τη διάρκεια της πορείας της.
Το πρώτο αλλά και σπουδαιότερο έργο της ήταν σχετικό με τη θεωρία των αριθμών. Η μελέτη της ήταν βαθιά επηρεασμένη από το έργο του Λεζάντρ με την ονομασία «Θεωρία των αριθμών» (Théorie des nombres) και του Γκάους «Αριθμητικές Εξετάσεις» (Disquisitiones Arithmeticae, 1801). Η θεωρία αυτή απασχόλησε τη Ζερμαίν μέχρι το τέλος της ζωής της .
Το 1638 περίπου, ο μαθηματικός Πιερ Φερμά διατύπωσε ένα θεώρημα μελετώντας την αριθμητική ενός Έλληνα μαθηματικού του 3ου αιώνα, του Διόφαντου του Αλεξανδρέως, καθώς και άλλα κείμενα. Παρατήρησε ότι σε αντίθεση με το Πυθαγόρειο θεώρημα που λέει ότι «το άθροισμα των τετραγώνων των δύο καθέτων πλευρών ενός ορθογωνίου τριγώνου είναι ίσο με το τετράγωνο της υποτείνουσας», στην εξίσωση xⁿ + yⁿ = zⁿ δεν υπάρχει ακέραιη λύση όταν ο εκθέτης n είναι μεγαλύτερος από 2 (n > 2).
Πολλοί ήταν αυτοί που ασχολήθηκαν με αυτό το θεώρημα. Ο ίδιος ο Φερμά είχε προσφέρει απόδειξη του θεωρήματος του χρησιμοποιώντας το n = 4. Ο Λεονάρντο Όιλερ απέδειξε το n = 3. Η Ζερμαίν απέδειξε ότι για πρώτους αριθμούς p, εφόσον και ο 2p + 1 είναι επίσης πρώτος, τότε υπό ορισμένες συνθήκες η εξίσωση xᵖ + yᵖ = zᵖ δεν έχει μη μηδενικές ακέραιες λύσεις. Η Ζερμαίν προχώρησε πέρα από τις αποδείξεις των ειδικών περιπτώσεων, σε μια γενική στρατηγική που θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε πολλές περιπτώσεις. Τα σύγχρονα μαθηματικά τιμούν το επίτευγμά της αναφερόμενα στους πρώτους αριθμούς p, με το 2p + 1 να είναι επίσης πρώτος αριθμός, ως «πρώτους αριθμούς της Σοφί Ζερμαίν».
Η βράβευση της Ζερμαίν
Το 1807 και το 1808 η Ζερμαίν ασχολήθηκε με τον κλάδο των εφαρμοσμένων μαθηματικών. Ένα χρόνο μετά, το 1809 το Ινστιτούτο της Γαλλίας ανακοίνωσε έναν επιστημονικό διαγωνισμό διάρκειας δύο ετών, με αντικείμενο τη συγγραφή μίας εργασίας για τη μαθηματική θεωρία της ελαστικότητας. Η Ζερμαίν ήταν η μόνη που υπέβαλε την συμμετοχή της, όμως και πάλι δεν κέρδισε στον διαγωνισμό. Παρόλο που τα πειράματα της αναγνωρίστηκαν ως έξυπνα, η αυστηρότητα της ανάλυσης της κρίθηκε ως ανεπαρκής.
ΤοΙνστιτούτο επανέλαβε τον διαγωνισμό και η Ζερμαίν, αυτή τη φορά σε συνεργασία με τον Ζοζέφ Λουί Λαγκράνζ, έβαλε και πάλι υποψηφιότητα, το 1813. Παραδόξως, για δεύτερη φορά ήταν η μόνη που δήλωσε συμμετοχή. Αυτή τη φορά το Ινστιτούτο της απένειμε τιμητική διάκριση, αλλά παράλληλα αμφισβήτησε την εξαγωγή των εξισώσεων της από καθιερωμένες αρχές της φυσικής. Μόνο μετά από μία δεύτερη παράταση συμφώνησε το Ινστιτούτο να δώσει στη Ζερμαίν το βραβείο. Κατά τη διάρκεια της τελετής απονομής του βραβείου, η Ζερμαίν δεν εμφανίστηκε, με τις απόψεις για τα αίτια πίσω από την απουσία της να ποικίλουν. Παραμένει όμως η πρώτη γυναίκα που βραβεύτηκε δημόσια στον τομέα των μαθηματικών.
Η Ζερμαίν θεωρείται και η πρώτη γυναίκα που χωρίς να είναι σύζυγος κάποιου μέλους μπόρεσε να παρακολουθήσει διαλέξεις στη γαλλική Ακαδημία των Επιστημών. Αυτό λόγω της φιλίας της με τον μαθηματικό Ζοζέφ Φουριέ.
Την ίδια περίοδο ξεκίνησε να γράφει για τη φιλοσοφία της επιστήμης. Υποστήριξε, όπως και ο Ωγκύστ Κοντ, ότι όπως οι φυσικές επιστήμες χρησιμοποιούν την παρατήρηση, την καταγραφή και την ομαδοποίηση για να καταλήξουν σε γενικεύσεις, ότι το ίδιο θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στις κοινωνικές επιστήμες. Η Ζερμαίν δεν ολοκλήρωσε ποτέ τις έρευνες της πάνω στο θέμα αυτό, καθώς πέθανε από καρκίνο μαστού το 1831.
Η Ζερμαίν δεν είχε πτυχίο πανεπιστημίου και κατά τη διάρκεια της ζωής της η αναγνώριση των επιτευγμάτων της γινόταν με μεγάλη δυσκολία. Σήμερα, αν και το όνομα της εμφανίζεται στους δρόμους και στα σχολεία του Παρισιού, παραμένει ακόμη εκτός των σχολικών βιβλίων και της πλειοψηφίας των ιστορικών βιβλίων.
Η Βυζαντινή αυτοκρατορία με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη διαδέχτηκε τη Ρωμαϊκή. Σπουδαίοι αυτοκράτορες, καθώς επίσης και ορισμένοι δικτάτορες διοίκησαν το Βυζάντιο.
Ένας από τους πιο γνωστούς αυτοκράτορες, ο οποίος έβαλε ως στόχο του την επέκταση της αυτοκρατορίας μέσα από στρατιωτικά κινήματα είναι ο Ιουστινιανός Α΄. Ο Ιουστινιανός θεωρείται μία από τις πιο αμφιλεγόμενες ιστορικές φιγούρες. Αυτός και η σύζυγος του, Θεοδώρα, έπαιξαν καίριο ρόλο στη διαμόρφωση της Βυζαντινής ιστορίας. Ωστόσο, στο παρόν άρθρο, θα εστιάσουμε στην περίοδο που ακολούθησε τη βασιλεία του.
Η διαδοχή του Φωκά
Από τους πιθανούς διάδοχους του Ιουστινιανού, δύο ήταν αυτοί που ξεχώριζαν χάρη στις στρατιωτικές τους ικανότητες: ο Τιβέριος και ο Μαυρίκιος. Μάλιστα, αυτοί ήταν που συνέχισαν τους πολέμους κατά των Περσών και απώθησαν τους Αβάρους, ενώ στη συνέχεια ο Μαυρίκιος διαπραγματεύτηκε ειρήνη με τους τελευταίους.
Παρά τις ικανότητές τους, με τη βοήθεια του αυτοκρατορικού στρατού ανεβαίνει στο θρόνο ο Φωκάς, ο οποίος σύμφωνα με τους ιστορικούς από φόβο και ζήλια θανάτωσε όλους τους στρατιωτικούς του. Παράλληλα, αμέλησε τον στόλο του και τις περιπολίες στον Δούναβη.
Εκείνη την περίοδο ήταν που άρχισε η διείσδυση ενός νέου λαού στην αυτοκρατορία, των Σλάβων. Μπαίνουν κατά μάζες στη Βαλκανική και δημιουργούν τις λεγόμενες «σκλαβηνίες», κάτι που θα είχε αποτραπεί αν ο αυτοκρατορικός στόλος ήλεγχε τα περάσματα του Δούναβη.
Εκτός των άλλων, η αμέλεια του Φωκά φέρνει τους Πέρσες και τον Χοσρόη ως την Κωνσταντινούπολη.
Η πτώση του Φωκά και η βασιλεία του Ηράκλειου
Ο Φωκάς έχει γίνει πλέον μισητός τόσο από τον στόλο όσο και από τους πολίτες· η κατάσταση έχει φτάσει στα άκρα και η αυτοκρατορία κινδυνεύει. Η λύση έρχεται από τον Καρχηδόνιο έξαρχο Ηράκλειο, ο οποίος στέλνει τον συνονόματο γιο του, μαζί με στόλο, εναντίον του Φωκά.
Εκείνος, νομίζοντας πως ο Ηράκλειος θα ερχόταν από ξηρά, αιφνιδιάζεται όταν ο στόλος εμφανίζεται στην Πόλη. Ως αποτέλεσμα, ο Φωκάς κατακρεουργείται από το πλήθος και ο Ηράκλειος παίρνει την εξουσία.
Η ζημιά που είχε προκαλέσει ο πρώην αυτοκράτορας ήταν τόσο μεγάλη που χρειάστηκαν δώδεκα χρόνια για να επανέλθουν το διαλυμένο κράτος, το ηθικό και ο στόλος.
Παράλληλα, οι Σλάβοι έχουν φτάσει στο σημείο να απειλούν την Θεσσαλονίκη, ενώ οι Πέρσες καταλαμβάνουν την Αντιόχεια και αργότερα, με τη βοήθεια των Εβραίων, την Ιερουσαλήμ. Ο Πέρσης στρατηγός Σάρβαρος πυρπολεί τον ναό του Αγίου Τάφου και παίρνει μαζί του τον Τίμιο Σταυρό, πράξη που ωθεί τον Ηράκλειο να κηρύξει ιερό πόλεμο.
Ο ιερός πόλεμος
Οι Πέρσες βρίσκονται έξω από την Κωνσταντινούπολη και ετοιμάζονται να μπουν στην πόλη. Ο Ηράκλειος καταστρώνει ένα σχέδιο και με τη βοήθεια του στόλου του προκαλεί αντιπερισπασμό. Ο αυτοκρατορικός στρατός μεταφέρεται στα νότια παράλια του Εύξεινου Πόντου, στις πύλες της Βιθυνίας, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση στους Πέρσες ότι επρόκειτο να τους επιτεθούν από δύο διαφορετικά μέτωπα. Οι Πέρσες υποχωρούν και ο Ηράκλειος για πρώτη φορά φτάνει ως τα σύνορα της Περσίας.
Η πολιορκία της Πόλης
Το 626, ενώ ο Ηράκλειος ετοιμάζει τις δυνάμεις του για να διεισδύσει στο περσικό κράτος, η Κωνσταντινούπολη δέχεται επίθεση. Ο Χοσρόης Β΄ της Περσίας μαζί με τον χαγάνο (τίτλος παρόμοιος με του αυτοκράτορα) των Αβάρων πολιορκούν την Πόλη.
Ο Ηράκλειος, έχοντας εμπιστοσύνη στον πατριάρχη Σέργιο Α΄ και στον πατρίκιο (αξίωμα στο Βυζάντιο) Βώνο, αφήνει εκείνους να αντιμετωπίσουν την κατάσταση, ενώ παράλληλα τους στέλνει περίπου 110.000 με 150.000 άνδρες για να υπερασπιστούν την Πόλη. Το μόνο που ζήτησε ήταν να επισκευαστούν τα τείχη άμεσα.
Οι Πέρσες καταφτάνουν στην όχθη απέναντι από την Πόλη. Ο χαγάνος απειλεί ότι κανείς στην Πόλη δεν θα επιβιώσει· ρίχνει τα σλαβικά μονόξυλα (είδος βάρκας) κοντά στη γέφυρα του Αγίου Καλλινίκου και στις 3 Αυγούστου ρίχνει τα υπόλοιπα στο Χαλές του Βοσπόρου. Ο αυτοκρατορικός στόλος πλέει προς τα εκεί για να τους σταματήσει. Τα σλαβικά μονόξυλα σπεύδουν για τη Χαλκηδόνα για να μεταφέρουν στην ευρωπαϊκή ακτή τους Πέρσες. Ο αυτοκρατορικός στόλος κατάφερε να εμποδίσει τα μονόξυλα να μεταφέρουν τους Πέρσες και επίσης απέτρεψε με επιτυχία την οποιαδήποτε επίθεση μέσω θαλάσσης.
Στις 6 Αυγούστου έγινε η μεγαλύτερη επίθεση προς την Κωνσταντινούπολη, όμως όχι όπως την είχε σχεδιάσει ο χαγάνος. Εκείνος είχε δώσει εντολή στα μονόξυλα να επιτεθούν όταν δουν συνθηματικές φωτιές στο ακραίο θαλάσσιο άκρο των τειχών, που θα άναβαν ως αντιπερισπασμός, ώστε οι Πέρσες να περάσουν ανενόχλητοι τον Βόσπορο. Ο Βώνος όμως είχε στείλει κατασκόπους που τον ενημέρωναν για την κάθε κίνηση του χαγάνου· έτσι άναψε ο ίδιος τις συνθηματικές φωτιές, με τον αυτοκρατορικό στόλο να περιμένει κρυμμένος, έτοιμος να επιτεθεί στα μονόξυλα. Ο στόλος των Σλάβων καταστράφηκε εντελώς. Επίσης, τα μονόξυλα που είχαν πάει στην Χαλκηδόνα βυθίστηκαν και τέλος η αβαρική επίθεση απέτυχε. Τις νίκες και τη σωτηρία της Πόλης την απέδωσαν στην Παναγία, ονομάζοντάς την Υπέρμαχο στρατηγό, με ύμνους να ψέλνονται προς τιμήν της.
Ο Ηράκλειος είχε αρκετές νίκες έκτοτε και το 629 έφερε πίσω στην Ιερουσαλήμ τον Τίμιο Σταυρό.
Βιβλιογραφία
Σαράντος Ί. Καργάκος, Το βυζαντινό ναυτικό. Η επίδραση της θαλάσσιας ισχύος στην ακμή και την πτώση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, Αθήνα, Ι. ΣΙΔΕΡΗΣ, 2007, σελ. 51-56
Η Ιωάννα της Φλάνδρας (1295-1374) ήταν κόρη του Λουδοβίκου Α΄, κόμη του Νεβέρ, και της Ιωάννας του Ρετέλ. Σε ηλικία 29 ετών παντρεύτηκε τον Ιωάννη, κόμη του Μονφόρ και ετεροθαλή αδελφό του Ιωάννη Γ΄, δούκα της Βρετάνης. Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Γ΄, ο οποίος πέθανε άτεκνος, όσοι είχαν δικαίωμα διαδοχής στον τίτλο ξεκίνησαν τις μεταξύ τους διαμάχες. Η Ιωάννα έμεινε γνωστή όχι μόνο μόνο για τη στήριξη που προσέφερε στον σύζυγο της εκείνη τη δύσκολη περίοδο, αλλά και για τη γενναιότητα, μαχητικότητα και αποφασιστικότητα που επέδειξε.
Η μάχη για τον τίτλο του δούκα της Βρετάνης
Δύο είναι αυτοί που διεκδίκησαν τον τίτλο, ο Ιωάννης του Μονφόρ και ο Κάρολος του Μπλουά, ανιψιός του Φιλίππου ΣΤ΄ της Γαλλίας . Το δικαίωμα διαδοχής του Καρόλου προερχόταν μέσα από τον γάμο του με την Ιωάννα του Παντιέβρ, ανιψιά του Ιωάννη Γ΄.
Ο βασιλιάς της Γαλλίας θέλοντας για προσωπικούς λόγους να πάρει τον τίτλο ο ανιψιό του, έπεισε τον Ιωάννη πως ήταν ασφαλές να έρθει ο ίδιος στη Γαλλία να διαπραγματευτεί μαζί του. Όμως δεν τήρησε τον λόγο του και όταν ο Ιωάννης έφτασε ο βασιλιάς τον φυλάκισε. Εδώ αρχίζει η ιστορία της συζύγου του, Ιωάννας.
Η πορεία της Ιωάννας
Η Ιωάννα δεν έχασε χρόνο. Με τη φυλάκιση του συζύγου της ανακοίνωσε ότι το δικαίωμα για τον τίτλο του δούκα της Βρετάνης ανήκε στον γιο της, ο οποίος ήταν ακόμα βρέφος. Στη συνέχεια, επένδυσε στον στρατό της και όταν ήταν έτοιμος έσπευσε στη Ρεντόν, πόλη της Γαλλίας, και την κατέκτησε.
Με τον στρατό της συνέχισεγια την Ενμπόν, την περιοχή που ο Κάρολος είχε στήσει τις σκηνές του. Όταν είδε ότι στην πόλη είχαν μείνει λίγοι μόνο στρατιώτες, η Ιωάννα άδραξε την ευκαιρία για να επιτεθεί.
Κατά τη διάρκεια της μάχης η Ιωάννα δεν διοίκησε απλά τον στρατό της αλλά πολέμησε μαζί του.
Ο Κάρολος μπορεί να είχε την υποστήριξη της Γαλλίας, αλλά η Ιωάννα είχε αυτήν της Αγγλίας. Κατά τη διάρκεια της μάχης έστειλε ένα γράμμα στον Εδουάρδο Γ΄, βασιλιά της Αγγλίας, ζητώντας ενισχύσεις ώστε να τελειώσει τη μάχη μια καλή.
Η Ιωάννα είχε ήδη προκαλέσει πανικό στην Ενμπόν καίγοντας τα τρόφιμα της πόλης και καταστρέφοντας τις σκηνές, και έτσι κέρδισε το παρωνύμιο η «Ιωάννα της φωτιάς» (Jeanne la Flamme).
Όταν ο στρατός του Καρόλου συνειδητοποίησε τι συνέβαινε, ανέλαβε δράση και σταμάτησε τα στρατεύματα της Ιωάννας, μην επιτρέποντάς τους ούτε να υποχωρήσουν. Ο Επίσκοπος του Λεόν προσπάθησε να την μεταπείσει να παραδοθεί στον Κάρολο, αλλά εκείνη αρνήθηκε, διότι είχε εντοπίσει αγγλικά καράβια, τα οποία με διαταγή του βασιλιά έρχονταν σε αρωγή της. Ο Κάρολος αναγκάστηκε να αφήσει προσωρινά την πόλη.
Στη συνέχεια, η Ιωάννα μετέβη στην Αγγλία για να ζητήσει περισσότερες ενισχύσεις, αλλά κατά την επιστροφή της ισπανικά καράβια με εντολές του βασιλιά της Ισπανίας, συμμάχου του Καρόλου, της επιτέθηκαν. Παρόλο που η μάχη ήταν σκληρή η Ιωάννα, με τη βοήθεια του αγγλικού στρατού, επικράτησε.
Η Ιωάννα και τα στρατεύματα της έπλευσαν στη Βαν, μία παραθαλάσσια πόλη στη βορειοδυτική Γαλλία, την οποία κατέκτησαν. Αμέσως μετά, συνέχισαν επιτιθέμενοι στη πρωτεύουσα της Βρετάνης, τη Ρεν, την οποία πολιόρκησαν για αρκετά χρόνια, ώσπου κατέληξαν σε ανακωχή το 1343 και στη διαπραγμάτευση της απελευθέρωσης του συζύγου της από τους Γάλλους, ο οποίος όμως πέθανε δύο χρόνια αργότερα.
Η Αγγλία υποστήριζε πλήρως τη διαδοχή της Ιωάννας και του γιου της. Έτσι, όταν ο Κάρολος έκανε και πάλι προσπάθεια να κατακτήσει το δουκάτο της Βρετάνης της, αιχμαλωτίστηκε. Όμως ο πόλεμος συνεχίστηκε ως το 1364, που ο γιος της Ιωάννας ονομάστηκε επισήμως δούκας της Βρετάνης.
Ο άνθρωπος από τη στιγμή που ως βρέφος ανοίγει τα μάτια του έλκεται από το άγνωστο. Παρά την αβεβαιότητα και τον φόβο για το τι κρύβεται από πίσω, η ελπίδα ότι κρύβεται κάτι καλό τον ωθεί να το εξερευνήσει. Έτσι, οι άνθρωποι έφτιαξαν άμαξες, καράβια και αρκετά αργότερα αεροπλάνα.
Ένας από τους πρώτους δυτικούς πολιτισμούς που βγήκε πέρα από τα σύνορα του για να εξερευνήσει το άγνωστο ήταν ο ελληνικός. Σπουδαίοι Έλληνες θαλασσοπόροι και εξερευνητές έφτασαν ως τη μακρινή Ινδία και εξερεύνησαν την μαγευτική Ιρλανδία, καθώς επίσης και πολλά ακόμα μέρη, τα οποία μέχρι τότε ανήκαν αποκλειστικά στη σφαίρα της φαντασίας. Αρκετοί από αυτούς κατέγραψαν την πορεία τους, όμως δυστυχώς ελάχιστα από εκείνα τα γραπτά επιβίωσαν, με αποτέλεσμα να γνωρίζουμε για αυτούς μόνο μέσα από άλλους σπουδαίους ιστορικούς.
Οι περισσότεροι από τους ταξιδιώτες έπλευσαν με σκοπό να αποκομίσουν οι ίδιοι, ο τόπος ή οι βασιλείς τους κάποιο όφελος. Έπλευσαν για την εξάπλωση του εμπορίου, για την παρατήρηση και αναφορά των συνηθειών ενός τόπου στο βασίλειο τους ή απλά από περιέργεια. Παρακάτω θα δούμε μερικούς από αυτούς.
Σκύλακας ο Καρυανδεύς (τέλη 6ου αιώνα με αρχές 5ου αιώνα π.Χ.)
Η περσική αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειό της κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Δαρείου Α΄. Η στρατηγική που χρησιμοποιούσε για την επέκταση της αυτοκρατορίας του ήταν να στέλνει εξερευνητές στις περιοχές που ήθελε να κατακτήσει για να διεισδύουν στην τοπική κουλτούρα και να συλλέγουν πληροφορίες. Ο Σκύλακας ήταν ένας από αυτούς.
Προερχόταν από την Καρύανδα, μία ελληνική πόλη της Μικράς Ασίας, η οποία την περίοδο εκείνη βρισκόταν υπό την κατοχή της Περσίας.
Ο Σκύλακας, κατά τη διάρκεια της αναγνωριστικής του αποστολής έφτασε έως την πόλη Κασπάτηρος, εξερεύνησε τον ποταμό που περνούσε από την πόλη και φτάνοντας στις εκβολές του έπλευσε δυτικά κατά μήκος του ινδικού ωκεανού, ώσπου βγήκε στην Ερυθρά θάλασσα την οποία και εξερεύνησε μέχρι την περιοχή του Σουέζ.
Σε ένα άλλο ταξίδι του πέρασε από την Κρήτη και κάποια άλλα νησιά της Μεσογείου.
Ο Σκύλακας κατέγραψε την πορεία του, αλλά δυστυχώς κανένα από τα γραπτά του δεν διασώθηκε. Όσες αναφορές βρίσκονται για εκείνον τις οφείλουμε στον Στράβωνα και στον Ηρόδοτο, καθώς επίσης και σε έναν άγνωστο που χρησιμοποίησε ως πηγή τα γραπτά του και υπέγραφε με το όνομα του Σκύλακα για να του πάρει την δόξα.
Πυθέας ο Μασσαλιώτης (περίπου 380 π.Χ.)
Ο Πυθέας ήταν γεωγράφος και αστρονόμος. Έτσι, όταν οι συνθήκες απαίτησαν οι Μασσαλιώτες να εξαπλωθούν ακόμη περισσότερο στο εμπόριο λόγω της έλλειψης δύο πολύτιμων υλικών, του κασσίτερου και του ηλέκτρου (κεχριμπάρι), ο Πυθέας κρίθηκε ως ο πιο κατάλληλος να χαρτογραφήσει μία θαλάσσια διαδρομή.
Ο Πυθέας έφτασε μέχρι τη Θούλη (η οποία είναι ακόμα αβέβαιο εάν θα μπορούσαμε να την τοποθετήσουμε στη σύγχρονη Νορβηγία, τις Νήσους Φερόες ή την Ισλανδία) για να προμηθευτή τα δύο αυτά υλικά.
Μόνο κάποια αποσπάσματα από ένα από τα έργα του διασώζονται, στα οποία όμως φαίνονται οι ικανότητές του.
Νέαρχος (περίπου 360 π.Χ.)
Ο Νέαρχος υπήρξε ναύαρχος του Μεγάλου Αλεξάνδρου κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του. Έγινε γνωστός κυρίως για τη διαδρομή που έκανε μετά την ινδική εκστρατεία. Ταξίδεψε από τον Ινδό ποταμό και τον Περσικό κόλπο μέχρι τις εκβολές του ποταμού Τίγρη, καταγράφοντας την πορεία του.
Επίσης με εντολή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο Νέαρχος ταξίδεψε στη Βακτρία (εκεί που βρίσκεται το σημερινό βόρειο Αφγανιστάν) για να ενισχύσει τα στρατεύματα του και πήγε στο σημερινό Πακιστάν για να καταγράψει πώς χρησιμοποιούσαν εκεί τους ελέφαντες στον πόλεμο.
Επίσης ο Νέαρχος υπηρέτησε ως ναύαρχος στον Υδάσπη, ο στόλος του οποίου είχε διαμορφωθεί από τον Μέγα Αλέξανδρο με σκοπό να πλεύσει στον Περσικό κόλπο.
Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του από τον Ινδό ποταμό, στον Περσικό κόλπο και στον ποταμό Τίγρη, ο Νέαρχος γίνεται ο πρώτος Έλληνας που καταγράφει ότι είδε φάλαινα. Επίσης, ανάμεσα στα πολλά λιμάνια από όπου πέρασε για να φτάσει εκεί, σταμάτησε και σε αυτό που αργότερα οι Έλληνες θα ονομάσουν Τήλο. Αυτή είναι η πρώτη επίσημη καταγραφή του νησιού από Έλληνα. Οι καταγραφές του από το ταξίδι του στην Ινδία είναι επίσης ενδιαφέρουσες.
Εύδοξος ο Κυζικηνός (περίπου 130 π.Χ.)
Ο Εύδοξος έμεινε γνωστός ως ο πρώτος άνθρωπος που προσπάθησε να κάνει πλήρη πλοήγηση στην Αφρική με αφετηρία τη δυτική Ευρώπη.
Πριν αποτολμήσει αυτό το μεγάλο εγχείρημα, είχε ήδη κάνει δύο επιτυχημένα ταξίδια από την Ερυθρά θάλασσα στην Ινδία υπό τις διαταγές του Πτολεμαίου Η΄, Ευεργέτη Β΄ Φύσκων, βασιλιά της Αιγύπτου.
Το ταξίδι του ξεκίνησε από την Ισπανία όπου εξοπλίστηκε με τρία πλοία. Επιχείρησε δύο φορές να κάνει τον περίπλου της Αφρικής. Στην πρώτη του προσπάθεια κατέληξε νότια του Μαρόκου, ενώ στη δεύτερη έπλευσε κατά μήκος της δυτικής ακτής της Αφρικής. Δεν είναι γνωστό τι συνέβη στη συνέχεια, καθώς ο Εύδοξος και τα πλοία του εξαφανίστηκαν εντελώς. Η ιστορία του, λόγω της αβεβαιότητας που τη διέπει, βρίσκεται κάπου μεταξύ ιστορίας και μύθου, με τους ιστορικούς να διαφωνούν.
Μεγασθένης (350 π.Χ.)
Ο Μεγασθένης ήταν ιστορικός και διπλωμάτης. Γεννήθηκε στη Χερσόνησο της Ανατολίας και τα περισσότερα που γνωρίζουμε για εκείνον προέρχονται από την περίοδο της βασιλείας του Σέλευκου Α΄ Νικάτορα (ξεκίνησε περίπου το 305 π.Χ.), στρατηγού του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Ο Μεγασθένης υπηρέτησε στην αυλή των Σελεύκων, καθώς επίσης και ως πρέσβης τους στην Ινδία, κατά της Αυτοκρατορίας των Μαυριών.
Έμεινε γνωστός για την πιο ολοκληρωμένη καταγραφή της Ινδίας στον τότε ελληνικό κόσμο. Όμως, παρόλο που οι μετέπειτα ιστορικοί άντλησαν στοιχεία για την Ινδία από εκείνον, οι αναφορές του περιείχαν κάποιες ανακρίβειες. Πρώτον, υπήρχαν αρκετά λάθη στις λεπτομέρειες. Δεύτερον, εξιδανίκευσε την ινδική κουλτούρα με βάση την ελληνική φιλοσοφία.
Ηλεκτρονικές πηγές
Σκύλακας ο Καρυανδεύς – Ένας Έλληνας ανακαλύπτει τις εκβολές του Ινδού Ποταμού, Cognosco Team, https://cognoscoteam.gr/archives/14175, 2019
Κείμενο αναγνωστών, Πυθέας ο Μασσαλιώτης, ο θαλασσοπόρος από την αρχαιοελληνική Φώκαια, που έφτασε ως τον αρκτικό κύκλο και είδε τον ήλιο που δεν έδυε ποτέ. Ταξίδεψε στη μυστηριώδη και παγωμένη Θούλη σε αναζήτηση κασσίτερου και εμπορικών δρόμων, Μηχανή του χρόνου, https://www.mixanitouxronou.gr/pitheas-o-massaliotis-o-thalassoporos-apo-tin-archeoelliniki-fokea-pou-eftase-os-ton-arktiko-kiklo-ke-ide-ton-ilio-pou-den-edie-pote-taxidepse-stin-mistiriodi-ke-pagomeni-thouli-se-anazitisi-kassit/#goog_rewarded
Κωνσταντίνου Λαγού, Νέαρχος, ο Κρητικός ναύαρχος και φίλος του Μ. Αλεξάνδρου. Τα επικά ταξίδια στην Ασία και η σύνδεση με την Αμφίπολη, Μηχανή του χρόνου https://www.mixanitouxronou.gr/nearchos-o-kritikos-nayarchos-kai-filos-toy-m-alexandroy-ta-epika-taxidia-stin-asia-kai-i-syndesi-me-tin-amfipoli/#goog_rewarded
The Editors of Encyclopaedia Britannica, Parul Jain, Eudoxus Of Cyzicus, Greek explorer, Britannica, https://www.britannica.com/biography/Eudoxus-of-Cyzicus, 2024
The Editors of Encyclopaedia Britannica, Thinley Kalsang Bhutia, Michael Ray, Gaurav Shukla, Megasthenes, Greek historian, https://www.britannica.com/biography/Megasthenes/additional-info#history, 2024
Στο προηγούμενο άρθρο είδαμε τις θεωρίες του Τζορτζ Χέρμπερτ Μηντ [George Herbert Mead, 1863-1931] σχετικά με τον νου, τον εαυτό, τα δύο στάδια διαμόρφωσης του εαυτού, τους όρους «εγώ» και «εμένα», και τον γενικευμένο άλλο. Σκοπός των προηγούμενων άρθρων, όπως και αυτού, είναι η παρουσίαση των ιδεών του ώστε να δούμε τη συμβολή του στη σχολή της συμβολικής αλληλεπίδρασης.
Κοινωνία
Η κοινωνία για τον Μηντ, όπως ήδη είδαμε, προϋπάρχει του νου και του εαυτού. Η αυτοσυνείδηση και η κοινωνική συνείδηση, παρόλο που είναι ξεχωριστά φαινόμενα, είναι αλληλένδετα και αναπτύσσονται το ένα σε σχέση με το άλλο. Αυτό θυμίζει το γνωστό ερώτημα αν η κότα έκανε το αυγό ή το αυγό την κότα. Η κοινωνία είναι αυτή που καθοδηγεί τις δράσεις των ανθρώπων και διαμορφώνει τον νου και τον εαυτό, αλλά οι άνθρωποι είναι αυτοί που συνιστούν μία κοινωνία.
Η κοινωνία αντιπροσωπεύει το οργανωμένο σύνολο των αποκρίσεων που ανακτώνται από το άτομο με τη μορφή του «εμένα» (βλ. προηγούμενο άρθρο), ενώ παράλληλα η κοινωνία εξαρτάται από την αυτοανακλαστική συνείδηση των μελών της.
Στο έργο του ο Μηντ δίνει ιδιαίτερο λόγο στην έννοια της ανάδυσης. Χρησιμοποιεί τον όρο αυτό για να περιγράψει την ανάδυση της ατομικής συνείδησης μέσα από την κοινωνία, αλλά και την ανάδυση της κοινωνίας μέσα από την αλληλεπίδραση των ατομικών συνειδήσεων.
Επίσης, ο Μηντ ασχολήθηκε αρκετά με τους κοινωνικούς θεσμούς. Μέσα στους θεσμούς εντάσσει και τον «γενικευμένο άλλο». Για εκείνον, οι θεσμοί αποτελούν «μεσολαβητικά σημεία» μεταξύ του εαυτού και της κοινωνίας. Η διαμόρφωση των θεσμών επιτυγχάνεται μέσα από την πανομοιότυπη απόκριση της κοινότητας στο άτομο υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Τα άτομα παραμένουν διαρκώς φορείς αυτού του οργανωμένου συνόλου στάσεων, οι οποίες ρυθμίζουν και ελέγχουν τις πράξεις τους μέσω του «εμένα» (βλ. προηγούμενο άρθρο). Επιπλέον, το άτομο εσωτερικεύει τις κοινές συνήθειες της κοινότητας (θεσμούς) μέσα από την εκπαίδευση. Προϋπόθεση της δημιουργίας του εαυτού, καθώς επίσης και του να είναι το άτομο γνήσιο μέλος της κοινότητας, κατά τον Μηντ, είναι η υιοθέτηση αυτών των κοινών συνηθειών.
Οι θεσμοί για τον Μηντ θα πρέπει να λειτουργούν μόνο όσο απαιτείται περιοριστικά, χωρίς να καταπνίγουν την ατομικότητα και τη δημιουργικότητα του ατόμου. Αυτό όμως δεν επιτυγχάνεται πάντα.
Η συμβολή του Μηντ στη σχολή της συμβολικής αλληλεπίδρασης
Οι θεωρίες του Μηντ έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη σχολή της συμβολικής αλληλεπίδρασης. Παρακάτω θα δούμε κάποιες βασικές ιδέες της σχολής αυτής, διακρίνοντας τη συμβολή του Μηντ σε αυτές.
Σκέψη και αλληλεπίδραση
Κατ’ αρχάς, η σχολή της συμβολικής αλληλεπίδρασης υποστηρίζει ότι τα ανθρώπινα όντα είναι τα μόνα που διαθέτουν την ικανότητα της σκέψης. Η σκέψη επιτρέπει στους ανθρώπους να μη λειτουργούν μόνο με βάση το ένστικτο, αλλά να στοχάζονται. Η ιδέα που διατυπώνουν ως προς την ύπαρξη του νου είναι ότι πηγάζει μέσα από την κοινωνικοποίηση. Συγκεκριμένα, κρίνουν την ύπαρξη του εγκεφάλου απαραίτητη για αυτήν του νου, ωστόσο δεν θεωρούν ότι η ύπαρξη του εγκεφάλου συνεπάγεται και αυτήν του νου. Ως νου, αντλώντας από τη θεωρία του Μηντ, όρισαν τη διαρκή διαδικασία ερεθίσματος-απόκρισης. Ο νους σχετίζεται άμεσα με την κοινωνικοποίηση, το νόημα, τα σύμβολα, τον εαυτό, την αλληλεπίδραση και την κοινωνία.
Η ικανότητα της σκέψης, σύμφωνα με τη σχολή της συμβολικής αλληλεπίδρασης και τον Μηντ, δημιουργείται μέσα από την κοινωνική αλληλεπίδραση. Η προσέγγιση αυτή οδήγησε τους θεωρητικούς να εστιάσουν σε μία συγκεκριμένη μορφή της, αυτή της κοινωνικοποίησης.
Οι οπαδοί της συμβολικής αλληλεπίδρασης ασπάζονται μία διαφορετική προσέγγιση από τους περισσότερους κοινωνιολόγους. Υποστηρίζουν ότι η κοινωνικοποίηση είναι μία δυναμική διαδικασία που επιτρέπει στους ανθρώπους την ανάπτυξη της ικανότητας της σκέψης. Ο δρων σε αυτήν τη διαδικασία έχει τη δυνατότητα διαμόρφωσης και προσαρμογής της πληροφορίας στις δικές του ανάγκες. Η σκέψη διαμορφώνει τη διαδικασία της αλληλεπίδρασης. Όλα τα είδη αλληλεπίδρασης και όχι μόνο η αλληλεπίδραση μέσα από την κοινωνικοποίηση εξελίσσουν την ικανότητα της ανθρώπινης σκέψης, καθώς στις περισσότερες μορφές της οι δρώντες πρέπει να λαμβάνουν υπ’ όψιν τους άλλους και να προσαρμόζουν τις ενέργειές τους ανάλογα.
Η σκέψη δεν εμπλέκεται σε όλες τις μορφές αλληλεπίδρασης. Σύμφωνα με τη θεωρία του Χέρμπερτ Μπλούμερ [Herbert Blumer] η οποία ακολουθεί αυτήν του Μηντ, υπάρχουν δύο βασικές μορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Η πρώτη είναι η μη συμβολική αλληλεπίδραση, η οποία σχετίζεται με τον νευματικό διάλογο που αναφέρει ο Μηντ. Η δεύτερη είναι η συμβολική αλληλεπίδραση, η οποία έχει ως προϋπόθεση τις νοητικές διαδικασίες.
Σημαντικό ρόλο στη σχολή της συμβολικής αλληλεπίδρασης διαδραματίζει ο ρόλος του αντικειμένου και το πως ο κάθε δρων ορίζει αυτό το αντικείμενο.
Η εκμάθηση των νοημάτων και των συμβόλων
Οι οπαδοί της σχολής της συμβολικής αλληλεπίδρασης, επηρεασμένοι από τον Μηντ, έδωσαν ιδιαίτερη σημασία στην κοινωνική αλληλεπίδραση από την οποία προκύπτει το νόημα. Κύριο ενδιαφέρον τους ήταν το πώς οι άνθρωποι μαθαίνουν αυτά τα νοήματα και σύμβολα μέσα από την αλληλεπίδραση (κυρίως την κοινωνικοποίηση).
Τα σύμβολα είναι διαφορετικά από τα σήματα. Στα σήματα οι άνθρωποι αντιδράνε αυτόματα χωρίς σκέψη (μη σημαντικά νεύματα, όπως στο παράδειγμα με τον σκυλοκαβγά). Αντιθέτως, στα σύμβολα ενεργοποιείται η σκέψη.
Τα σύμβολα είναι κοινωνικά αντικείμενα τα οποία χρησιμοποιούνται για την αναπαράσταση και εκπροσώπηση ενός πράγματος. Μέσω της χρήσης των συμβόλων τα άτομα γνωστοποιούν μία πληροφορία στους ίδιους. Όπως, για παράδειγμα, η εικόνα ενός ακριβού αμαξιού που παραπέμπει σε έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής.
Οι λέξεις ανήκουν στα πιο σημαντικά σύμβολα διότι επιτρέπουν την εμφάνιση όλων των άλλων συμβόλων. Χάρη στα σύμβολα ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί και να αναδημιουργεί τον κόσμο στον οποίο βρίσκεται. Επίσης, τα σύμβολα εκτελούν μία σειρά από συγκεκριμένες λειτουργίες για το άτομο. Κατ’ αρχάς, του επιτρέπουν να χειρίζεται τον υλικό και κοινωνικό κόσμο μέσα από τη δυνατότητα να ονομάζει, να κατηγοριοποιεί και να θυμάται αντικείμενα που βρίσκονται σε αυτόν. Με τη χρήση της γλώσσας τα παραπάνω λειτουργούν αποτελεσματικότερα.
Δεύτερον, τα σύμβολα βελτιώνουν τη δυνατότητα των ανθρώπων να αντιλαμβάνονται το περιβάλλον τους και βελτιώνουν την ικανότητα της σκέψης. Η σκέψη, υπό αυτό το πρίσμα, μπορεί να θεωρηθεί ως μία συμβολική αλληλεπίδραση με τον εαυτό. Ακόμα, διευρύνουν την ικανότητα των ανθρώπων για επίλυση προβλημάτων, και τους επιτρέπουν να υπερβαίνουν, τον χώρο, τον χρόνο ακόμα και τον ίδιο τους τον εαυτό μέσα από τη φαντασία. Απόρροια τούτου είναι η ικανότητα να μπαίνουν στη θέση του άλλου, δηλαδή η «ανάληψη του ρόλου του άλλου». Τέλος, τα σύμβολα επιτρέπουν στους ανθρώπους να είναι ενεργοί δράστες και όχι παθητικοί δέκτες μέσα στη κοινωνία.
Η δράση και η αλληλεπίδραση
Το κύριο ενδιαφέρον των μελετητών της συμβολικής αλληλεπίδρασης αφορά τα αποτελέσματα των νοημάτων και συμβόλων στην ανθρώπινη δράση και αλληλεπίδραση. Εδώ, είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να κατανοήσουμε τη διάκριση του Μηντ για την συμπεριφορά. Τη διέκρινε στην άδηλη συμπεριφορά, η οποία είναι η διαδικασία της σκέψης, που περιλαμβάνει τα νοήματα και τα σύμβολα, και στην έκδηλη συμπεριφορά, που την όρισε ως την πραγματική συμπεριφορά που επιδεικνύει το άτομο. Παρόλο που οι θεωρητικοί της συμβολικής αλληλεπίδρασης δίνουν περισσότερη έμφαση στην έκδηλη συμπεριφορά, συνήθως οι δύο αυτές συμπεριφορές συνυπάρχουν στις περισσότερες μορφές της ανθρώπινης δράσης.
Τα νοήματα και τα σύμβολα προσδίδουν στην ανθρώπινη κοινωνική δράση (αφορά το άτομο) και στην κοινωνική αλληλεπίδραση (αφορά δύο και περισσότερα άτομα) κάποια εμφανή χαρακτηριστικά.
Εδώ θα πρέπει να εξηγήσουμε τον όρο κοινωνική δράση. Η κοινωνική δράση είναι αυτή κατά την οποία τα άτομα πριν ενεργήσουν σκέφτονται τον άλλον. Δηλαδή, πριν από οποιαδήποτε πράξη, τα άτομα μπαίνουν στη διαδικασία να αναλογιστούν την επίδραση που θα έχει η συγκεκριμένη πράξη στα άλλα άτομα που εμπλέκονται σε αυτήν.
Άλλη μία ιδέα της σχολής της συμβολικής αλληλεπίδρασης που φαίνεται να έχει τη βάση της στις θεωρίες του Μηντ είναι ότι κατά την κοινωνική αλληλεπίδραση οι άνθρωποι μεταδίδουν νοήματα προς τους άλλους, τα οποία οι δέκτες τους καλούνται να ερμηνεύσουν. Οι δρώντες συμμετέχουν σε μία διαδικασία αμοιβαίας επιρροής μέσα από τα μηνύματα που στέλνουν και δέχονται. Χάρη στην ικανότητά τους να χειρίζονται αυτά τα νοήματα και σύμβολα οι άνθρωποι είναι ικανοί να λαμβάνουν αποφάσεις.
Επιπροσθέτως, για τους υποστηρικτές της σχολής της συμβολικής αλληλεπίδρασης, τα άτομα είναι ικανά να απορρίπτουν ή να αποδέχονται αυτά τα νοήματα και σύμβολα με βάση τη δική τους ερμηνεία, γεγονός που τους προσδίδει κάποια αυτονομία. Το παραπάνω αναπτύχθηκε περαιτέρω από άλλους θεωρητικούς της σχολής.
Η συμβολή του Τζορτζ Χέρμπερτ Μηντ στη σχολή της συμβολικής αλληλεπίδρασης είναι περισσότερο από εμφανής. Οι ιδέες της σχολής λειτουργούν ως θεωρητικά εργαλεία για την κατανόηση αρκετών άλλων ζητημάτων και φαινομένων, όπως αυτό της βίας, και δη της ψυχολογικής. Εκτός του Μηντ, υπήρξαν αρκετοί ακόμα θεωρητικοί αυτής της σχολής με συνεισφορά εξίσου σπουδαία.
Η Αικατερίνη Σφόρτσα (Caterina Sforza) γεννήθηκε στο Μιλάνο περίπου το 1463. Ήταν ευγενής της Ιταλικής Αναγέννησης και μέσα από τον γάμο της υπήρξε κυρά του Φορλί (Forlì) και της Ίμολας (Imola). Έμεινε γνωστή για το θάρρος και τη μαχητικότητα που επέδειξε εν μέσω αντίξοων συνθηκών.
Η ζωή της
Η Αικατερίνη ήταν κόρη του Γκαλεάτσο Μαρία Σφόρτσα (Galeazzo Maria Sforza), δούκα του Μιλάνου μέσα από διαδοχή, και της ερωμένης του, Λουκρητίας Λαντριάνι (Lucrezia Landriani). Τα πρώτα της χρόνια τα έζησε με τη μητέρα της, μέχρι το 1466, χρονιά που ο πατέρας της διαδέχτηκε τον τίτλο του δούκα, οπότε η Αικατερίνη πήγε να ζήσει μαζί με εκείνον και τα τρία ετεροθαλή αδέλφια της.
Η Αικατερίνη απέκτησε όλα τα απαραίτητα εφόδια που αναλογούσαν στην αριστοκρατία της εποχής της. Η εκπαίδευση της εστίαζε κυρίως στις ανθρωπιστικές επιστήμες. Μελέτησε πολλούς κλασικούς συγγράφεις και τη λατινική γλώσσα.
Όμως το φάσμα των γνώσεων της δεν περιορίζεται εκεί. Η Αικατερίνη εκπαιδεύτηκε επίσης στη μάχη, στην ιππασία και στο κυνήγι. Εκπαίδευση που οι περισσότεροι ιστορικοί θα τη χαρακτήριζαν μάλλον ασυνήθιστη για μία γυναίκα της εποχής της.
Το 1477, η Αικατερίνη παντρεύτηκε με προξενιό τον Τζιρόλαμο Ριάριο (Girolamo Riario), ανιψιό του Πάπα Σίξτου Δ΄, ο οποίος λίγο καιρό μετά αποκτά ηγετική θέση στη Ρώμη. Το ζευγάρι γέννησε οκτώ παιδιά, εκ των οποίων τα δύο πέθαναν όσο ήταν ακόμη βρέφη.
Ο Τζιρόλαμο νιώθοντας ασφάλεια για τη θέση του επιδιώκει ακόμη περισσότερη δύναμη, δείχνοντας σκληρότητα στους εχθρούς του. Εκείνη την περίοδο, διορίζεται λόρδος του Φορλί. Η Αικατερίνη εγκλιματίζεται στο καινούργιο της περιβάλλον, πιο εύκολα χάρη στην αριστοκρατική της καταγωγή.
Το 1484, ο Πάπας Σίξτος Δ΄ πεθαίνει. Αναστάτωση επικρατεί πλέον στη Ρώμη, με τους εχθρούς του Τζιρόλαμο να εκμεταλλεύονται την ευκαιρία για αντεπίθεση. Για να διασφαλίσει τη θέση της οικογένειάς της, η Αικατερίνη ιππεύει – παρόλο που είναι εφτά μηνών έγκυος – μέχρι το κάστρο των Αγγέλων (Castel Sant’Angelo), όπου αναλαμβάνει τον έλεγχο παρά τις αντιθέσεις.
Οι καρδινάλιοι της Ρώμης προτείνουν μία αμοιβαία επωφελή λύση στον Τζιρόλαμο. Με προϋπόθεση ότι θα αφήσει τη Ρώμη, μπορεί να κρατήσει το Φορλί και την Ίμολα. Ο Τζιρόλαμο, μην έχοντας άλλη επιλογή, δέχεται την συμφωνία. Το ζευγάρι μετακομίζει στο Φορλί, όπου η Αικατερίνη εδραιώνει σταδιακά την εξουσία της και σύντομα το διοικεί.
Όπως είδαμε, ο Τζιρόλαμο έκανε πολλούς εχθρούς στην πορεία του. Αρκετές αποτυχημένες απόπειρες δολοφονίας έγιναν εναντίον του, ώσπου το 1488 βρίσκει το τέλος από μία οικογένεια ευγενών, η οποία ύστερα αιχμαλωτίζει τη γυναίκα και τα παιδιά του.
Η απαγωγή της Αικατερίνης
Οι απαγωγείς της Αικατερίνης θέλοντας να πάρουν όσα έχει, τη βάζουν να διαπραγματευτεί με τους στρατιώτες στο φρούριο του Φορλί.
Αρχικά, την έστειλαν να μιλήσει στον επικεφαλή της φρουράς για να τον πείσει να την παραδώσει σε αυτούς. Όμως η Αικατερίνη είχε είδη προβλέψει ότι μετά τη δολοφονία του συζύγου της αυτό θα συνέβαινε. Έτσι, πριν την απαγωγή της, είχε ήδη συνεννοηθεί με τους στρατιώτες να μην παραδώσουν το φρούριο, ακόμα και εάν τους το ζητούσε η ίδια.
Στη συνέχεια, έπεισε τους απαγωγείς της να την αφήσουν να μπει μέσα στο φρούριο μόνη της. Όταν μπήκε, όμως, αρνήθηκε να ξαναβγεί και να το παραδώσει στους εχθρούς της.
Όταν την απείλησαν ότι θα βλάψουν τα παιδιά της, εκείνη αποκρίθηκε ότι είχε συγγενείς που θα τους εκδικούνταν άμα τολμούσαν να κάνουν κακό σε αυτά. Ακόμη, ήταν έγκυος από τον πλέον νεκρό σύζυγο της, γεγονός που χρησιμοποίησε δηλώνοντας ότι ούτως η άλλως θα υπήρχε διάδοχος
Τα μετέπειτα χρόνια
Τα επόμενα χρόνια, η Αικατερίνη υπήρξε αντιβασιλέας του μεγαλύτερου γιου της, μέχρι εκείνος να φτάσει στην κατάλληλη ηλικία. ‘Κατέπνιξε πολλές συνωμοσίες και επαναστάσεις, διοικώντας σθεναρά το Φορλί και την Ίμολα.
Η Αικατερίνη παντρεύτηκε άλλες δύο φορές. Ο δεύτερος σύζυγός της δημιούργησε γρήγορα εχθρούς και δολοφονήθηκε, όπως και ο πρώτος. Ο τρίτος σύζυγος, ο Τζοβάννι των Μεδίκων ο Ποπολάρος (Giovanni di Pierfrancesco de’ Medici il Popolano), πέθανε από φυσικά αίτια.
Η ιστορία της Αικατερίνης δεν τελειώνει εδώ. Το 1499, ο Καίσαρας Βοργίας (Cesare Borgia) μαζί με τον παπικό στρατό βάζουν ως σκοπό την κατάκτηση όσων ιταλικών πόλεων αρνούνται να αποδεχτούν την ανωτερότητα του Πάπα. Έτσι, μαζί με τη βοήθεια του γαλλικού στρατού, το 1500 το Φορλί και η Ίμολα πέφτουν. Η Αικατερίνη για άλλη μια φορά αιχμαλωτίζεται. Περίπου έναν χρόνο μετά απελευθερώνεται από τον Πάπα.
Η Αικατερίνη δεν χάνει χρόνο και πηγαίνει στη Φλωρεντία να συναντήσει τα παιδιά της για να καταστρώσουν ένα σχέδιο να πάρουν πίσω το Φορλί και την Ίμολα.
Έμεινε γνωστή ιδιαίτερα για το θάρρος της εν μέσω αντίξοων συνθηκών. Οι αποφάσεις της δεν ήταν απαραίτητα σωστές κατά τη διάρκεια της εξουσίας της, αλλά το χάρισμα της ήταν να μπορεί να διατηρεί τα πράγματα ομαλά όπου διοικούσε.
Στο προηγούμενο άρθρο σχετικά με τις θεωρίες του Τζορτζ Χέρμπερτ Μηντ (George Herbert Mead) είδαμε ότι η επικοινωνία επιτυγχάνεται μέσα από τα νεύματα, με τα βασικότερα αυτών να είναι τα σημαντικά σύμβολα με κυρίαρχη θέση τα φωνητικά (ομιλία).
Πολλοί έχουν ασχοληθεί με τον ορισμό του νου και με το τι είναι ο ‘εαυτός’. Στο παρόν άρθρο θα αναφερθούμε στο ορισμό που δίνει ο Μηντ για τον νου και πώς ερμηνεύει τον εαυτό μέσα από αυτόν.
Νους
Ο Μηντ αντιλαμβάνεται τον νου ως κάτι που γεννιέται μέσα από την κοινωνία και όχι ως κάτι που ενυπάρχει στο άτομο. Όπως είδαμε και στα προηγούμενα άρθρα σχετικά με την προτεραιότητα της κοινωνικής συνείδησης έναντι της ατομικής και τον ορισμό που δίνει στη σκέψη, με τον ίδιο τρόπο βλέπει και τον νου. Για τον Μηντ, ο νους είναι μία εσωτερική συζήτηση με τον εαυτό και η κοινωνική διαδικασία υπάρχει πριν από αυτόν.
Ο Μηντ ορίζει τον νου με βάση τη λειτουργία του. Ως ξεχωριστό χαρακτηριστικό του διακρίνει την ικανότητα του ατόμου να προκαλεί την ίδια απόκριση όχι μόνο του άλλου ατόμου, αλλά και της κοινότητας συνολικά, σχηματίζοντας μία οργανωμένη απόκριση. Επίσης, διακρίνει τη δεξιότητα του ατόμου να λαμβάνει αποφάσεις σε περίπλοκες καταστάσεις. Το τελευταίο έρχεται πιο κοντά στην πραγματιστική προσέγγιση.
Εαυτός
Για τον Μηντ, ο εαυτός επίσης προαπαιτεί την κοινωνική διαδικασία, όπως και όλες οι κύριες έννοιες. Δηλαδή ο εαυτός διαμορφώνεται μέσα από την κοινωνική δραστηριότητα και την επικοινωνία με τους άλλους. Ο εαυτός, κατά τον Μηντ, συνιστά και υποκείμενο και αντικείμενο, και είναι μία εσωτερική διαδικασία, μία εσωτερική συζήτηση την οποία παρομοιάζει με τη συζήτηση με τον άλλον. Έτσι, δεν πιστεύει ότι τα ζώα διαθέτουν εαυτό ούτε και τα βρέφη, διότι δεν έχουν ακόμα επικοινωνήσει με τους άλλους.
Πιστεύει ότι αφότου αναπτυχθεί ο εαυτός υπάρχει η δυνατότητα να συνεχίσει να υπάρχει χωρίς τους άλλους. Επίσης, ότι τα άτομα έχουν την ικανότητα να μην τον εκδηλώσουν εάν δεν επιθυμούν. Ο εαυτός για τον Μηντ σχετίζεται διαλεκτικά με τον νου, και το σώμα δεν αποτελεί από μόνο του εαυτό. Γενικός μηχανισμός της ανάπτυξης του εαυτού είναι η ικανότητα της τοποθέτησης του ατόμου ασυνείδητα στη θέση του άλλου, πράττοντας όπως ο άλλος. Δηλαδή, η εξέταση του εαυτού μέσα από την οπτική του άλλου.
Ο εαυτός επιτρέπει στα άτομα να σκέφτονται πριν μιλήσουν και να παίρνουν αποφάσεις για το τι θα πουν. Επίσης, προκειμένου να έχουν τα άτομα εαυτό θα πρέπει να μπορούν να αυτοαξιολογούνται. Για να επιτευχθεί αυτό πρέπει να θέσουν τον εαυτό τους στο ίδιο πεδίο εμπειρίας που βάζουν τους άλλους. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να βιώσουν άμεσα τον εαυτό τους και η σκοπιά από την οποία τον βιώνουν είναι μέσα από την οπτική ενός ατόμου ή κοινωνικού συνόλου.
Ο Μηντ έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ανάπτυξη του εαυτού. Έδωσε σημασία στην ανάπτυξή του εαυτού κατά την παιδική ηλικία και διέκρινε δύο στάδια. Το στάδιο του παιξίματος (play) και το στάδιο του παιχνιδιού (game).
Το στάδιο του παιξίματος (play)
Το στάδιο του παιξίματος είναι το πρώτο στάδιο. Σε αυτό, το παιδί παίζοντας έχει τη δυνατότητα να μπει στον ρόλο κάποιου άλλου, καθώς μιμείται δασκάλους, γιατρούς, γονείς κ.ά. κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού. Μέσα από το παιχνίδι του, το παιδί οικοδομεί τον εαυτό του, μαθαίνοντας να είναι τόσο το υποκείμενο όσο και το αντικείμενο. Όμως εδώ προκύπτει ένα ζήτημα. Ένα παιδί που παίζει συγκεκριμένους ρόλους, όπως για παράδειγμα των γονιών του, είναι πολύ πιθανόν στη πορεία να αρχίσει να αξιολογεί τον εαυτό του με τον ίδιο τρόπο όπως το αξιολογούν εκείνοι. Επίσης, στην περίπτωση αυτή, η διαμόρφωση του εαυτού περιορίζεται λόγω τού ότι οι ρόλοι που αναλαμβάνει το παιδί είναι περιορισμένοι.
Το στάδιο του παιχνιδιού (game)
Το στάδιο του παιχνιδιού είναι ουσιώδες για τη δημιουργία του εαυτού. Σε αυτό το στάδιο το παιδί καλείται να αναλάβει τους ρόλους όλων όσων συμμετέχουν στο παιχνίδι και όχι μόνο κάποιων διακεκριμένων όπως στο προηγούμενο στάδιο. Ο Μηντ παρομοιάζει αυτό το στάδιο με έναν αγώνα μπέιζμπολ. Το παιδί θα πρέπει να μπορεί να αναλάβει όλους τους ρόλους και όταν η κατάσταση το απαιτεί θα πρέπει να αναδύεται ο απαιτούμενος για την αντιμετώπιση της ρόλος. Όπως, για παράδειγμα, ο ρόλος του αμυντικού στο μπέιζμπολ, όταν το παιδί παίζει ως αμυντικός.
Η διαμόρφωση της προσωπικότητας ξεκινάει από το στάδιο του παιξίματος και ολοκληρώνεται με το στάδιο του παιχνιδιού. Μέσα από τα δύο αυτά στάδια, σύμφωνα με τον Μηντ, τα παιδιά μαθαίνουν πώς να λειτουργούν και να συμπεριφέρονται μέσα σε μία συγκεκριμένη ομάδα.
Γενικευμένος άλλος
Ο γενικευμένος άλλος αποτελεί τη στάση ολόκληρης της κοινότητας. Για τη διαμόρφωση ενός πλήρους εαυτού, κρίνεται απαραίτητη η υιοθέτηση αυτής της στάσης από το άτομο. Έτσι, σε αυτό το στάδιο που προκύπτει μέσα από το στάδιο του παιχνιδιού, το άτομο οργανώνει τις ατομικές στάσεις των άλλων σε οργανωμένες κοινωνικές συμπεριφορές δημιουργώντας ένα μοτίβο αυτών, το οποίο εσωτερικεύεται στις εμπειρίες του ατόμου και κατευθύνει τη συμπεριφορά του (κοινωνικά αποδεκτή συμπεριφορά). Επίσης, μία ομάδα απαιτεί από τα μέλη της να υιοθετήσουν τον γενικευμένο άλλον, δηλαδή να έχουν την ίδια στάση.
Ο Μηντ εξέτασε τον εαυτό και από μία πραγματιστική σκοπιά. Σύμφωνα με όσα αναφέραμε παραπάνω για τον εαυτό, είναι πολύ πιθανό το άτομο να ακολουθήσει την κοινωνική στάση και να πράξει σύμφωνα με αυτή. Έτσι, συχνά οι πράξεις του καταλήγουν να είναι αναμενόμενες. Με τον τρόπο αυτό ο εαυτός επιτρέπει μεγαλύτερο συντονισμό με τη κοινωνία ως σύνολο.
Είναι ενδιαφέρον ότι ο Μηντ αφαιρεί το στοιχείο της ατομικότητας. Όμως τονίζει ότι το κάθε άτομο έχει ένα διαφορετικό εαυτό και πολλές φορές πάνω από έναν, καθώς δεν υπάρχει μόνο ένας γενικευμένος άλλος, αλλά πολλοί τους οποίους το άτομο μπορεί να υιοθετήσει.
Επιπλέον, ο γενικευμένος εαυτός μίας ομάδας μπορεί να αλλάξει λόγω της ανθρώπινης ικανότητας να σκέφτεται. Για την επίτευξη της αλλαγής του χρειάζεται πρώτα να δημιουργηθεί ένας ακόμα μεγαλύτερος γενικευμένος εαυτός
«Εγώ» και «εμένα»
Ο Μηντ εντόπισε δύο πλευρές του εαυτού, το «εγώ» και το «εμένα». Το «εγώ» είναι η άμεση απόκριση, η μη υπολογίσιμη, η απρόβλεπτη και δημιουργική πλευρά του ατόμου. Μέσα από το «εγώ» προέρχονται οι κοινωνικές αλλαγές. Το «εγώ», σύμφωνα με τον Μηντ, είναι κάτι που γίνεται ασυνείδητα και το γνωρίζουμε μόνο μέσα από τις αναμνήσεις μας. Τονίζει το «εγώ» για τέσσερις λόγους. Αρχικά αποτελεί βασική πηγή καινοτομίας στην κοινωνική διαδικασία. Επιπροσθέτως, στο «εγώ» βρίσκονται οι σημαντικότερες αξίες μας. Το «εγώ» αποτελεί τη συνειδητοποίηση του εαυτού, και τέλος, μέσα από το «εγώ», αναπτύσσει το άτομο μία συγκεκριμένη προσωπικότητα.
Αντίθετα το «εμένα» για τον Μηντ είναι η υιοθέτηση του γενικευμένου άλλου. Τα άτομα έχουν συνείδηση του «εμένα», μέσα από το οποίο επιτυγχάνεται ο κοινωνικός έλεγχος. Κατά την άποψή του, οι πρωτόγονες κοινωνίες είχαν πιο πολύ το «εμένα», ενώ οι σύγχρονες έχουν περισσότερο το «εγώ». Οι δύο αυτές πλευρές είναι εξίσου σημαντικές και χαρακτηρίζουν την προσωπικότητα του ατόμου.
Στο α΄ μέρος αυτής της σειράς άρθρων για τις θεωρίες του Τζορτζ Χέρμπερτ Μηντ (George Herbert Mead, 1863-1931), αναφέρθηκαν συνοπτικά ορισμένα γεγονότα για τον ίδιο και για κάποιες από τις θεωρίες και ιδέες του. Συγκεκριμένα, μιλήσαμε για τη συμβολή του στη κοινωνική ψυχολογία και στον τίτλο του φιλόσοφου που του δόθηκε εξαιτίας των θεωριών του σχετικά με τον πραγματισμό και της προτεραιότητας που δίνει στη συλλογική συνείδηση (κοινωνική) έναντι της ατομικής. Το βασικότερο σημείο του προηγούμενου άρθρου υπήρξε η εξέταση των τεσσάρων σταδίων της θεωρίας του για το «πέρασμα στη πράξη». Το παρόν άρθρο (β΄μέρος) αφορά τη θεωρία του Μηντ για τα νεύματα.
Νεύματα
Ο Μηντ διαχωρίζει την πράξη που αφορά ένα άτομο από την κοινωνική πράξη η οποία αφορά δύο ή περισσότερα άτομα. Σύμφωνα με τον ίδιο, ένας από τους βασικότερους μηχανισμούς της κοινωνικής πράξης είναι το νεύμα.
Το νεύμα χρησιμοποιείται ως ερέθισμα που προκαλεί αυτόματες, κατάλληλες κοινωνικά αντιδράσεις. Εδώ φέρνει ως παράδειγμα τον σκυλοκαυγά. Το νεύμα του ενός σκύλου προκαλεί αυτόματα το νεύμα του άλλου. Την παραπάνω κατάσταση την ονόμασε «νευματικό διάλογο».
Αυτός ο νευματικός διάλογος συμβαίνει τόσο μεταξύ ανθρώπων όσο και ζώων και διακρίνεται στα μη σημαντικά νεύματα και στα σημαντικά νεύματα. Τα μη σημαντικά νεύματα είναι αυτά που προκύπτουν ενστικτωδώς και εκφράζονται αυτόματα. Αντιθέτως, τα σημαντικά νεύματα, τα οποία δεν μπορούν να γίνουν από τα ζώα, είναι αυτά που βάζουν το άτομο να σκεφτεί πώς θα αντιδράσει σε ένα συγκεκριμένο νεύμα (ερέθισμα).
Ο Μηντ θεώρησε ιδιαίτερα σημαντικά τα φωνητικά νεύματα στην εξέλιξη των σημαντικών νευμάτων. Όμως δεν είναι όλα τα φωνητικά νεύματα σημαντικά. Όπως, για παράδειγμα, κάποιοι ήχοι σαν ασυνείδητοι βρυχηθμοί που κάποιες φορές βγάζουν οι άνθρωποι.
Τα φωνητικά νεύματα έχουν ένα ξεχωριστό χαρακτηριστικό, ότι μπορούν να επηρεάσουν τόσο τον ομιλητή όσο και τον δέκτη. Σε αντίθεση με τα σωματικά νεύματα, που συνήθως δεν τα βλέπει ο αποστολέας – άρα δεν τα δέχεται – τα φωνητικά τα ακούει, δηλαδή τα δέχεται. Μία ακόμη διαφορά μεταξύ των δύο είναι ότι το φωνητικό νεύμα είναι πιο εύκολα ελεγχόμενο από τον πομπό. Όπως αναφέρει ο Μηντ, το φωνητικό νεύμα είναι το μέσο της κοινωνικής οργάνωσης.
Τα σημαντικά σύμβολα: Ένας άλλος τύπος νεύματος
Τα σημαντικά σύμβολα είναι το είδος νεύματος, το οποίο προκαλεί στον πομπό το ίδιο είδος απόκρισης (αν και όχι απαραίτητα πανομοιότυπο) όπως και στον δέκτη. Η επικοινωνία επιτυγχάνεται μόνο μέσω των σημαντικών συμβόλων, μεταξύ των οποίων τα φωνητικά (γλώσσα) κατέχουν την κυρίαρχη θέση λόγω των χαρακτηριστικών που αναφέραμε παραπάνω.
Ο Μηντ διέκρινε κάποιες βασικές λειτουργίες των νευμάτων, και ειδικότερα των σημαντικών συμβόλων. Αρχικά, παρατήρησε ότι το νεύμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως καλούπι της κοινωνικά ορθής συμπεριφοράς. Η συμπεριφορά του ατόμου που συμμετέχει σε μία κοινωνική πράξη ρυθμίζεται από τα αντικείμενα που αφορούν την πράξη αυτή. Για παράδειγμα, ο γονιός που εκφράζει την δυσαρέσκεια του στο παιδί κάνοντας γκριμάτσα όταν αυτό κάνει κάτι κακό ή επικίνδυνο. Τα σημαντικά σύμβολα (κυρίως φωνητικά) λειτουργούν ακόμη καλύτερα, για τον λόγο όπως είδαμε παραπάνω ότι έχουν την ίδια απήχηση και στο άτομο που τα εκφράζει. Η έκφραση της δυσαρέσκειας ενός ατόμου για κάτι επιτυγχάνεται καλύτερα μέσα από τον λόγο.
Τα σημαντικά σύμβολα, σύμφωνα με τον Μηντ, είναι απαραίτητα για την ύπαρξη της σκέψης. Ο Μηντ δεν αναγνωρίζει την ύπαρξη της σκέψης στα ζώα. Επίσης, η σκέψη, κατά τον ίδιο, είναι μία εσωτερική ομιλία με τον εαυτό μέσω νευμάτων και είναι το ίδιο με τη συνομιλία με τους άλλους. Η προσέγγιση του Μηντ είναι συμπεριφορική.
Τέλος, μέσα από τα σημαντικά σύμβολα καθίσταται δυνατή η συμβολική αλληλεπίδραση. Μέσα από τη μετατροπή των νευμάτων σε σημαντικά σύμβολα οι άνθρωποι επικοινωνούν είτε άμεσα (ομιλία), είτε έμμεσα μέσα από χειρονομίες που εκφράζουν συναισθήματα τα οποία περνάνε στον δέκτη.
Στο επόμενο άρθρο (γ΄μέρος), θα εξετάσουμε τον ορισμό που δίνει ο Τζορτζ Χέρμπερτ Μηντ για τον νου και πώς ερμηνεύει τον εαυτό μέσα από αυτόν.
O Τζορτζ Χέρμπερτ Μηντ (George Herbert Mead) γεννήθηκε το 1863 στο Νότιο Χάντλεϋ της Μασσαχουσέττης των ΗΠΑ. Κατά τη διάρκεια της ζωής του απέκτησε τον τίτλο του φιλόσοφου και διακρίθηκε τόσο στην κοινωνική ψυχολογία όσο και για τον στοχασμό του σχετικά με τον πραγματισμό.
Ο Μηντ συνεισέφερε σημαντικά στην κοινωνική ψυχολογία μέσα από την θεωρία που ανέπτυξε, η οποία έκανε την σύνδεση μεταξύ της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της διαμόρφωσης του εαυτού. Η προσέγγισή του πλησιάζει πολύ τη συμπεριφορική προσέγγιση. Ιδιαίτερη σημασία έδωσε στην επικοινωνία μέσω της γλώσσας.
Επίσης απέκτησε τον τίτλο του φιλόσοφου μέσα από την θεωρία του σχετικά με τον πραγματισμό. Ο Μηντ ήταν φανερά επηρεασμένος, όπως άλλωστε και αρκετοί από τους σύγχρονους του από τη θεωρία της σχετικότητας του Άλμπερτ Αϊνστάιν και την θεωρία/δόγμα της ανάδυσης (doctrine of emergence). Η φιλοσοφία που ανέπτυξε θα μπορούσε να ονομαστεί αντικειμενικός σχετικισμός. Όπως ορισμένα αντικείμενα είναι βρώσιμα, αλλά μόνο σε σχέση με το πεπτικό σύστημα, έτσι και ο Μηντ θεωρούσε την εμπειρία, τη ζωή, τη συνείδηση, την προσωπικότητα και την αξία ως αντικειμενικές ιδιότητες της φύσης που αναδύονται μόνο υπό συγκεκριμένα σύνολα συνθηκών.
Ο Μηντ άσκησε σημαντική επιρροή τόσο κατά τη διάρκεια της ζωής του όσο και μετά τον θάνατο του. Μέσα από τα έργα του και τη διδασκαλία του σε πανεπιστήμια επηρέασε και ενέπνευσε τους φοιτητές του, καθώς και τους συγχρόνους του και τους μετέπειτα ερευνητές.
Η κοινωνία εντός της οποίας αναδύεται ο νους
Για τον Μηντ η κοινωνία προηγήθηκε του ατομικού νου. Σύμφωνα με τη θεωρία του, η κοινωνική ομάδα υπάρχει πριν από το άτομο. Οι ιδέες, οι αντιλήψεις και τα θέλω του ατόμου είναι αναπόφευκτα επηρεασμένα από αυτή.
Η παραδοσιακή κοινωνική ψυχολογία ερμηνεύει μέσα από την ψυχολογία του ατόμου την κοινωνική εμπειρία. Αντίθετα, ο Μηντ δίνει προτεραιότητα στον κοινωνικό κόσμο για την κατανόηση της κοινωνικής εμπειρίας.
Το πέρασμα στην πράξη
Ο Μηντ έδωσε ιδιαίτερη σημασία στο πέρασμα στη πράξη, εστιάζοντας κυρίως στον μηχανισμό ερεθίσματος-απόκρισης. Σύμφωνα με εκείνον, το άτομο αντιλαμβάνεται το ερέθισμα ως αφορμή ή ευκαιρία για την εκδήλωση της πράξης. Διέκρινε τέσσερα βασικά αλληλένδετα στάδια της πράξης από όπου περνάνε οι άνθρωποι και τα ζώα. Ο Μηντ έδειξε ενδιαφέρον για τα κοινά, αλλά περισσότερο για τις διαφορές ανάμεσα στα ζώα και στους ανθρώπους, όσον αφορά το πέρασμα στη πράξη.
Το πρώτο στάδιο είναι αυτό της παρόρμησης, στο οποίο η αντίδραση στο ερέθισμα είναι άμεση. Για παράδειγμα, ένα βασικό ερέθισμα όπως αυτό της πείνας και της δίψας κάνει το υποκείμενο να αντιδράσει άμεσα για να σβήσει την πείνα ή την δίψα του. Ο άνθρωπος, όμως, μπορεί να σκεφτεί μία καλύτερη ανταπόκριση στο ερέθισμα, όπως για παράδειγμα να φάει αργότερα.
Το δεύτερο στάδιο είναι η αντίληψη η οποία είναι αλληλένδετη με το πρώτο στάδιο. Το άτομο σε αυτό το στάδιο αναζητά και αντιδρά στα ερεθίσματα που σχετίζονται με την παρόρμηση. Οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να μετατρέπουν τα ερεθίσματα που δέχονται μέσω των αισθητήριων οργάνων τους σε νοητικές εικόνες. Σύμφωνα με τον Μηντ, οι άνθρωποι και τα αντικείμενα τα οποία αντιλαμβάνονται, ταυτίζονται. Αυτό το στηρίζει λέγοντας πως είναι η πράξη της αντίληψης ενός αντικειμένου που το καθιστά υπαρκτό για ένα άτομο, υποστηρίζοντας συνεκδοχικά ότι η αντίληψη και το αντικείμενο δεν μπορούν να διαχωριστούν (συνδέονται διαλεκτικά).
Το τρίτο στάδιο είναι ο χειρισμός. Σε αυτό το στάδιο, κατά τον Μηντ, εφόσον το άτομο έχει περάσει από τα δύο προηγούμενα στάδια, αυτό που μένει είναι το πώς θα χειριστεί το αντικείμενο που έχει.
Η απόφαση για το πώς θα χειριστεί το αντικείμενο αυτό αποτελεί το τελευταίο στάδιο της πράξης, την εκπλήρωση ή αλλιώς την ανάληψη δράσης που ικανοποιεί την αρχική του παρόρμηση. Τα παραπάνω στάδια θεώρησε πως έχουν διαλεκτική σχέση.
Ο Μηντ θεωρήθηκε ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές της σχολής της συμβολικής αλληλεπίδρασης. Σε επόμενο άρθρο θα συνεχίσουμε τη γνωριμία μας με τις ιδέες που τον καθιέρωσαν.
* * * * *
Ηλεκτρονικές πηγές
The editors of encyclopaedia Britannica, Kokila Manchanda, Emily Rodriguez, George Herbert Mead American philosopher, Britannica 2024
Ο Στέφανος Μίλεσης είναι συγγραφέας, λογοτέχνης, ιστορικός ερευνητής καθώς και ραδιοφωνικός και τηλεοπτικός παραγωγός. Κύρια σημεία ενδιαφέροντος η μελέτη της αστικής ηθογραφίας-λαογραφίας, οι αστικές παραδόσεις στον Πειραιά και η ναυτική ιστορία. Έχει ασχοληθεί με διάφορα είδη λογοτεχνίας, όπως χρονογράφημα, διήγημα, μυθιστόρημα, δοκίμιο, καθώς και με εγχειρίδια τοπικής ιστορίας για παιδιά και το παιδικό διήγημα.
Γεννήθηκε το 1964 στον Πειραιά και σπούδασε Διοίκηση Επιχειρήσεων και ηγεσία στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου έκανε και το μεταπτυχιακό του, στο Πανεπιστήμιο του Birmingham.
Είναι δημιουργός του ιστολογίου και της ιστοσελίδας με τίτλο «Πειραιόραμα Ιστορίας και Πολιτισμού» και συγγραφέας 22 βιβλίων. Από το 2016 είναι πρόεδρος της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς.
Έχει δώσει πολλές διαλέξεις σε πνευματικά και πολιτιστικά κέντρα του Πειραιά και έχει συγγράψει εκατοντάδες άρθρα για την ιστορία του, που έχουν δημοσιευτεί σε περιοδικά και εφημερίδες μεγάλης κυκλοφορίας. Έχει τιμηθεί με το Χαλκούν Μετάλλιο Ερυθρού Σταυρού, το Μετάλλιο Παλαιού Προσκόπου και με το Μετάλλιο Αθανασίου Λευκαδίτη.
Όταν γράφει για ένα ιστορικό γεγονός, μέσα από τις περιγραφές του μεταδίδει και το σύστημα αξιών της εκάστοτε εποχής. Τίποτα δεν είναι μονόπλευρο, το ίδιο αντικείμενο ή γεγονός έχει πολλές διαφορετικές πτυχές, τις οποίες φροντίζει να αναπτύξει.
(Ευγενική παραχώρηση του Στ. Μίλεση)
Ο Στέφανος Μίλεσης διείσδυσε στην ιστορία του Πειραιά και έβγαλε στην επιφάνεια γεγονότα που είχαν θαφτεί και ξεχαστεί. Έριξε φως σε αυτούς που ονομάστηκαν παράπλευρες απώλειες (όπως στο βιβλίο του «Ο πόλεμος των αμάχων») και στα παιδιά που η κοινωνία περιθωριοποίησε (όπως στο βιβλίο του «Γαβριάδες, οι απόκληροι του Πειραιά»).
Σε συνέντευξή του στην Epoch Times, μιλά για τη σχέση του με τον Πειραιά, τη συγγραφική του πορεία, τον ρόλο του συγγραφέα αλλά και του καλλιτέχνη γενικότερα στην κοινωνία, και για τις δυνατότητες που προσφέρει η χώρα.
Πώς και αποφασίσατε μετά το πτυχίο σας να ασχοληθείτε με την ιστορία;
«Την ιστορία δεν τη γράφουν μόνο οι ιστορικοί αλλά και εκείνοι που μπορούν να περιγράψουν γεγονότα μέσα από το πρίσμα που τους εξασφαλίζει η δική τους ειδική σπουδή. Ειδικά στην εποχή μας κάθε χρόνο συγγράφονται δεκάδες βιβλία, εκατοντάδες διπλωματικές ή διατριβές με θεματολογία που κάποτε πιστεύαμε πως αποτελεί πεδίο αποκλειστικά των ιστορικών. Πολιτικοί μηχανικοί, αρχιτέκτονες, κοινωνιολόγοι, μουσικολόγοι, δημοσιογράφοι, θεολόγοι, συγγράφουν ιστορίες πόλεων ερμηνεύοντας τα γεγονότα μέσα από τις ιδιαίτερες γνώσεις που έχουν προσλάβει μέσω των επιστημονικών πεδίων τους.
»Η επιχειρηματική ιστοριογραφία είναι επίσης ένας τομέας που δίνει τη δυνατότητα να μελετήσεις και να καταγράψεις την ιστορική πορεία μιας οικονομικής, εμποροβιομηχανικής, ναυτικής επιχείρησης, ενός εργοστασίου ή οργανισμού. Υπό αυτό το πρίσμα από μόνη της η μελέτη της επιστήμης των επιχειρήσεων καταλαμβάνει το εβδομήντα τοις εκατό του Πειραιά, καθώς ως πόλη η ιστορία των επιχειρήσεων ταυτίστηκε με την ίδια την πόλη. Αν σε αυτό προσθέσει κάποιος την έμφυτη ικανότητα συγγραφής, την αγάπη για τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό, τελικά το αποτέλεσμα που προκύπτει είναι τα 22 βιβλία που έχω μέχρι σήμερα συγγράψει.»
(Ευγενική παραχώρηση του Στ. Μίλεση)
Για ποιoν λόγο επιλέξατε να γράψετε για την ιστορία του Πειραιά;
«Ο Πειραιάς δεν είναι μονάχα η γενέθλια πόλη μου, αλλά είναι όλη η Ελλάδα σε μικρογραφία. Ο Πειραιάς από την ίδρυσή του ως σύγχρονος δήμος το 1835, συγκέντρωσε παροικίες νησιωτών, Πελοποννησίων, Ρουμελιωτών, Ηπειρωτών. Κάθε γωνιά της Ελλάδας βρήκε τον δικό της χώρο στην πόλη. Υπήρξε η πρωτεύουσα της Βιομηχανίας, του Εμπορίου, της Ναυτιλίας, μήτρα του ρεμπέτικου, σιδηροδρομικό σταυροδρόμι, λίκνο της δημοκρατίας και γενέθλια πόλη μεγάλων καλλιτεχνών, ζωγράφων, ηθοποιών, λογοτεχνών. Η ιστορία της πόλης είναι η ιστορία της χώρας σχεδόν σε όλους τους τομείς. Προσφυγιά, μετανάστευση, βομβαρδισμοί, κοινωνικά κινήματα, εργατιά αλλά και αστική τάξη, Ρώσοι εμιγκρέδες, πόλη Αγίων και αμαρτωλών. Ποτέ μια τόσο μικρή εδαφική περιοχή δεν κατάφερε να χωρέσει τόσο μεγάλη ιστορία όσο ο Πειραιάς. Δεν είναι τυχαίο που αποτέλεσε τον τόπο δραματουργίας στα μυθιστορήματα σημαντικών Ελλήνων λογοτεχνών, ενέπνευσε μουσικούς να συνθέσουν μοναδικά κομμάτια και σκηνοθέτες να τον επιλέξουν ως σκηνικό των ταινιών τους.»
Ποιο είναι ένα όχι και τόσο γνωστό ιστορικό γεγονός της ιστορίας του Πειραιά;
«Δύσκολη ερώτηση για να απαντηθεί σε μερικές μόνο αράδες. Στο μυαλό μου ένα από τα δεκάδες άγνωστα γεγονότα που έρχεται χωρίς δυσκολία είναι ο πνιγμός των 800 επιβατών του ατμόπλοιου ΕΛΛΑΣ μπροστά από τον Ηλεκτρικό Σταθμό Πειραιά ύστερα από αεροπορική επιδρομή των Γερμανών, το 1941. Ουδείς έχει ασχοληθεί με αυτό, καμία ιστορική αναφορά δεν υπάρχει και οι μόνοι που το ερευνούν είναι οι Αυστραλοί δημοσιογράφοι καθώς μέσα στο πλοίο υπήρχαν πολλοί δικοί τους τραυματίες.»
Ποιος είναι ο ρόλος του καλλιτέχνη, κατά την άποψη σας, στη σύγχρονη κοινωνία;
«Ο ρόλος του καλλιτέχνη προσδιορίζεται από τον ίδιο του τον τίτλο. Να ασχολείται με τις καλές τέχνες. Ελευθερία στις τέχνες υπάρχει μόνο στο μυαλό των ατάλαντων. Οι τέχνες είναι μόνο καλές, κατά συνέπεια υπάγονται σε κανόνες που ορίζουν το ήθος, την καλαισθησία, την αναλογία, την αισθητική, το φως, τα συναισθήματα. Αν ένα έργο προκαλεί απέχθεια ή προκαλεί… γενικώς, δεν είναι τέχνη, είναι κάτι άλλο. Στις εκθέσεις που διοργανώνονται πρέπει να εκτίθενται δημιουργίες καλλιτεχνών και όχι ό,τι τού κατέβει του καθενός στο ταραγμένο του μυαλό για να προκαλέσει, να ταράξει, να δημιουργήσει θόρυβο. Μη ξεχνάμε πως περισσότερο θόρυβο κάνουν οι άδειοι τενεκέδες. Οι τέχνες δεν πρέπει να δημιουργούν θόρυβο αλλά γαλήνη, καλλιέργεια, αισθητική. Η τέχνη ΠΟΤΕ δεν είναι αντιαισθητική.»
Η σύγχρονη Ελλάδα προωθεί τους συγγραφείς και τους ιστορικούς;
«Στη σύγχρονη Ελλάδα υπάρχει προώθηση ιστορικών και συγγραφέων, όχι όμως όπως το εννοείτε με καλές προθέσεις. Στην Ελλάδα η προώθηση έχει μάλλον τις διαστάσεις σκανδάλου. Το σύστημα θέλει με κάθε τρόπο να προωθήσει τους δικούς του ανθρώπους που συνδέονται άμεσα με κομματικούς συνδυασμούς, στρατευμένες ιδεολογίες ή που είναι πομποί ιδεών που το εξυπηρετούν. Ανοίγουμε τηλεοπτικούς δέκτες και βλέπουμε τους ίδιους ιστορικούς, τους ίδιους συγγραφείς, την ίδια ώρα σε διαφορετικά παράθυρα.
»Τα βιβλιοπωλεία έχουν γίνει σούπερ μάρκετ που τοποθετούν τα ίδια βιβλία στη βιτρίνα που αναγκαστικά πουλάνε γιατί ο κόσμος δε βλέπει κάτι διαφορετικό. Το ίδιο φυσικά συμβαίνει και με τα βραβεία που απονέμονται κατόπιν γνωριμιών, μεσολαβήσεων και παρεμβάσεις τρίτων. Όλοι όσοι ασχολούνται με τη συγγραφή το γνωρίζουν αυτό. Μόνο όσοι δεν ξέρουν εντυπωσιάζονται με τέτοιες απονομές, που δυστυχώς δεν γίνονται με μόνο κριτήριο την ικανότητα. Ταξιδεύει κάποιος με αεροπλάνο πάει να αγοράσει ένα βιβλίο πριν την επιβίβαση και βρίσκει μόνο συγκεκριμένων εκδοτικών οίκων. Το ίδιο στα μεγάλα πολυκαταστήματα βιβλίων και οπουδήποτε αλλού.»
Τι συμβουλές θα δίνατε σε κάποιον που θέλει να ασχοληθεί με τη συγγραφή;
«Να κλείσει τα αυτιά του, να μην ακούει κανέναν και να ακολουθήσει το ένστικτο και τα συναισθήματά του. Να γράφει ακατάπαυστα… Δύο κανόνες που σίγουρα έχουν πολλοί ακούσει είναι αληθινοί. Ο πρώτος κανόνας λέει πως “όποιος γράφει κάνει λάθη, μόνο όποιος δεν γράφει είναι αλάνθαστος”. Ο δεύτερος λέει πως “όσοι μπορούν να γράψουν γίνονται συγγραφείς, όσοι δεν μπορούν ασκούν κριτική στους πρώτους”. Σε αυτούς τους δύο κανόνες εγώ θα προσθέσω και έναν τρίτο που είπε ένας καθηγητής μου: “Μη σταματάς να βαδίζεις για να ρίξεις πίσω τη λάσπη που σου πετούν, αλλιώς δεν θα φτάσεις ποτέ στον προορισμό σου…”. Η δική μου πείρα και οι άνθρωποι που γνώρισα στην πορεία, δυστυχώς επιβεβαιώνουν πλήρως τους παραπάνω τρεις κανόνες. Μέχρι στιγμής αναζητώ την εξαίρεση… πιθανόν όμως δεν υπάρχει. Όποιος γράφει, σκύβει πάνω από τα έργα του, δεν προλαβαίνει ούτε έχει διάθεση να ασκήσει κριτική σε έργα άλλων. Αυτά τα κάνουν μόνο όσοι δεν έχουν να παρουσιάσουν δικό τους έργο.»
Ποιος είναι ο ρόλος της Φιλολογικής Στέγης Πειραιά σήμερα, κατά την άποψη σας;
«Να κινείται ανάμεσα στον κόσμο καλώντας τον για συμμετοχή σε πραγματικά πολιτιστικά δρώμενα που καλλιεργούν τη ψυχή, που πλάθουν χαρακτήρες και όχι σε κοινωνικές ή κοσμικές εκδηλώσεις όπως γίνεται πλέον σήμερα. Οι συγγραφείς, οι ποιητές, οι ζωγράφοι του παρελθόντος ήταν πνευματικοί δημιουργοί, δεν τριγυρνούσαν σε κοσμικά κοκτέιλ πάρτι με ένα μπράντι στο χέρι. Ξοδεύονται στις μέρες μας απίστευτα ποσά γύρω από την έννοια ‘πολιτισμός’ ενώ η σωστή ταμπέλα που θα έπρεπε να φέρει αυτό που κάνουν είναι ‘κοσμική ζωή’. Σέλφι, μπουφέ, δεξιώσεις, γκαλά, πασαρέλες, βραβεύσεις, διαφημίσεις, τηλεπερσόνες δεν είναι πολιτισμός. Δυστυχώς και στους Δήμους το ίδιο συμβαίνει. Ανοίγεις τις μπροσούρες στο πεδίο Πολιτισμός και διαβάζεις για επιδείξεις μόδας, βόλτες με καραβάκια και άλλα που δεν θέλω να αναφερθώ, τα γνωρίζουμε όλοι.»
Έχετε ξεκινήσει ή έχετε σκοπό να ξεκινήσετε να γράφετε κάτι καινούργιο; Εάν ναι, ποιο είναι το θέμα;
«Ολοκληρώνω ένα επίτομο έργο που αφορά στη λειτουργία 87 επιχειρήσεων της ναυπηγοεπισκευαστικής βάσης Περάματος που επέλεξαν έναν διαφορετικό δρόμο ανάπτυξης. Συναθροίστηκαν σε ένα συγκεκριμένο χώρο δημιουργώντας ένα πρωτοποριακό Βιομηχανικό Πάρκο στον Πειραιά, το γνωστό ΒΙ.ΠΑ. Σχιστού. Το ενδιαφέρον είναι όχι το πώς προόδευσαν αλλά το πώς αγωνίστηκαν για να καταφέρουν να υπερνικήσουν το τέρας της γραφειοκρατίας που τους απειλούσε σε κάθε τους ενέργεια. Μετά απορούμε γιατί οι νέοι εγκαταλείπουν τη χώρα και φεύγουν για το εξωτερικό και γιατί δεν μπορεί να αναπτυχθεί η επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα.»
(Ευγενική παραχώρηση του Στ. Μίλεση)
Ο Στέφανος Μίλεσης ανήκει στους σπάνιους ανθρώπους. Παρά τις αντίξοες συνθήκες έχει καταφέρει να κρατήσει τη Φιλολογική στέγη ανοικτή. Αναγνωρίζει και ευχαριστεί τακτικά τους συνεργάτες του. Η προσφορά του στην ανάδειξη της ιστορίας του Πειραιά και όχι μόνο είναι ανεκτίμητη. Είναι ένα άτομο με αξίες, του οποίου η δουλειά μιλάει από μόνη της.
