Ο Μάνος Χατζιδάκις δεν ήταν απλώς ένας από τους σημαντικότερους συνθέτες της νεότερης Ελλάδας. Ήταν ένας διανοούμενος με βαθύ στοχασμό, που δεν περιορίστηκε στη μουσική. Η γραφή του, ποιητική και ταυτόχρονα κριτική, άφησε πίσω της ένα έργο που εξακολουθεί να συνομιλεί με την εποχή μας. Μέσα από άρθρα, δοκίμια και ραδιοφωνικά σχόλια, ο Χατζιδάκις ανέλυσε με οξυδέρκεια τη σχέση τέχνης και κοινωνίας, τη θέση του καλλιτέχνη, αλλά και τη διαρκή απειλή της εμπορευματοποίησης του πολιτισμού.
Σήμερα, εκατό χρόνια μετά τη γέννησή του (1925), η επέτειος γίνεται αφορμή να ξαναδιαβαστούν τα βιβλία του και να ξανακουστεί ο λόγος του. Ένας λόγος που, όπως και η μουσική του, παραμένει διαχρονικά ζωντανός.
Το Τρίτο Πρόγραμμα
Ένα από τα σημαντικότερα έργα του λόγου του Μάνου Χατζιδάκι είναι το βιβλίο «Τα σχόλια του Τρίτου» (εκδόσεις Ίκαρος), όπου συγκεντρώνονται τα κείμενα που εκφωνούσε ο ίδιος στο Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας κάθε Κυριακή μεσημέρι, από τον Μάιο του 1978 έως τον Απρίλιο του 1980. Τα σχόλια αυτά είχαν δημοσιευθεί αρχικά το 1980 από τον Εξάντα, σε επιμέλεια του Γιώργου Χρονά, και επανεκδόθηκαν πρόσφατα, προσφέροντας εκ νέου στο κοινό τη φωνή του συνθέτη σε γραπτή μορφή.
Η γοητεία του βιβλίου βρίσκεται στην προφορικότητα του λόγου του Χατζιδάκι. Μπορεί να διάβαζε από δακτυλόγραφα διορθωμένα την τελευταία στιγμή, ωστόσο ο τρόπος του διατηρούσε τη φυσικότητα μιας ζωντανής κουβέντας. Ήταν σαν να συνομιλεί με τον ακροατή, με χιούμορ, οικειότητα και μια κομψή ειρωνεία που ποτέ δεν γινόταν προσβλητική.
Μέσα από αυτά τα σχόλια, ο Χατζιδάκις θίγει ζητήματα που εξακολουθούν να είναι επίκαιρα: την κατάσταση του πολιτισμού, τη λειτουργία των θεσμών, την ευθύνη της πολιτείας απέναντι στην τέχνη, αλλά και την ανάγκη του πολίτη να παραμένει ελεύθερος πνευματικά. Είχε βαθιά απέχθεια για τις κομματικές αντιπαραθέσεις και τις δημόσιες δεσμεύσεις χωρίς ουσία. Ήταν πάντοτε έτοιμος να αντισταθεί στη γραφειοκρατία και να υπερασπιστεί την αυτονομία του πνεύματος, ακόμη κι όταν αυτό τον έφερνε σε αντιπαράθεση με την κρατική τηλεόραση ή τους ίδιους τους μηχανισμούς εξουσίας.
Η ματιά του στη μουσική και την παράδοση
Ο Χατζιδάκις ξεκινούσε πάντοτε από το χώρο που γνώριζε καλύτερα: τη μουσική. Δεν δίσταζε να δηλώσει πως η ιστορία της μουσικής στην Ελλάδα είναι «για κλάματα», ακριβώς επειδή – όπως έλεγε – η σοβαροφάνεια και η άγνοια είχαν υποκαταστήσει τη γνώση και τη δημιουργικότητα. Επέκρινε με αυστηρότητα τα ωδεία, τις διοργανώσεις και τις επιφανειακές πολιτιστικές πρωτοβουλίες, που συχνά αγνοούσαν τόσο την κλασική μουσική όσο και τη λαϊκή δημιουργία, βαθιά ριζωμένη στην ελληνική ψυχή.
Η σχέση του με την παράδοση ήταν σύνθετη. Την εκτιμούσε, αλλά την αντιμετώπιζε με καχυποψία, όταν μετατρεπόταν σε ρητορικό εργαλείο ή άλλοθι για την αδράνεια. «Κάτω από τα σεβάσμια ρούχα της», έλεγε, «κρύβονται συχνά η άγνοια και η οπισθοδρόμηση». Για εκείνον, η παράδοση έπρεπε να είναι ζωντανή, να ανανεώνεται και να εμπλουτίζεται, όχι να μουμιοποιείται.
Ο καθρέφτης και το μαχαίρι
Το δεύτερο μεγάλο έργο του στο χώρο του λόγου είναι το βιβλίο «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι» (1988, εκδόσεις Ίκαρος). Εκεί συγκεντρώνονται συνομιλίες του με προσωπικότητες όπως ο Λεωνίδας Κύρκος και ο Μωρίς Μπεζάρ, καθώς και συνεντεύξεις του με τους ποιητές Αντώνη Φωστιέρη και Θανάση Νιάρχο, αλλά και μία δική του συνέντευξη προς τον Θανάση Φωσκαρίνη.
Πέρα από αυτές τις συζητήσεις, περιλαμβάνονται δοκίμια και άρθρα για δημιουργούς που σημάδεψαν την πορεία του: τον Φεντερίκο Φελλίνι, τον Νίκο Γκάτσο, τον Κάρολο Κουν, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Γιάννη Μόραλη, τον Γιάννη Τσαρούχη και τον Ζυλ Ντασσέν. Ο Χατζιδάκις γράφει για την τέχνη, τη μουσική, τη δημοκρατία και την πολιτική με στοχασμό και σαφήνεια. Το βιβλίο συνοδεύεται από εξήντα πέντε φωτογραφίες, σχολιασμένες από τον ίδιο, που αποτυπώνουν όχι μόνο στιγμές της ζωής του, αλλά και πρόσωπα που θαύμαζε, όπως οι Κουρτ Βάιλ, Ιγκόρ Στραβίνσκι, Τόμας Μαν, Γιώργος Σεφέρης, Κοσμάς Πολίτης και Βασίλης Τσιτσάνης.
Πέρα από τις εκδόσεις αυτές, πολλά κείμενά του έχουν δημοσιευθεί σε εφημερίδες και περιοδικά. Σε αυτά αναπτύσσει τη φιλοσοφία του για το ελληνικό τραγούδι, τη σύνδεση της μουσικής με την ποίηση και την ανάγκη ενός πολιτισμού που να αντλεί από τις ρίζες του χωρίς να εγκλωβίζεται σ’ αυτές.
Ένα γαλλικό ντοκιμαντέρ για τον Μάνο Χατζιδάκι
Η αναγνώριση του έργου του δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Ο σταθμός πολιτισμού της Γαλλικής Δημόσιας Ραδιοφωνίας, France Culture (Radio France), τιμά την επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννησή του με το βιογραφικό ντοκιμαντέρ «Μια ζωή, ένα έργο: Μάνος Χατζιδάκις» του Γιώργου Αρχιμανδρίτη. Πρόκειται για ένα έργο υψηλής αισθητικής, που σκιαγραφεί το πορτρέτο του συνθέτη μέσα από τις μαρτυρίες ανθρώπων που τον γνώρισαν και συνεργάστηκαν μαζί του.
Ο Μωρίς Μπεζάρ θυμάται τη συνεργασία τους στους Όρνιθες του Αριστοφάνη και στις Μπαλάντες της Οδού Αθηνάς, μιλώντας για τη φιλία τους και για τον τρόπο με τον οποίο ο Χατζιδάκις τον έκανε να αγαπήσει την Ελλάδα. Η Νάνα Μούσχουρη εξομολογείται πώς ο συνθέτης την ανακάλυψε και την ενθάρρυνε στα πρώτα της βήματα, ενώ η Νένα Βενετσάνου αναλύει τη συμβολή του στη διαμόρφωση του έντεχνου ελληνικού τραγουδιού.
Ο Μένης Κουμανταρέας, από την πλευρά του, θυμάται τη «γενιά του Χατζιδάκι» – τους Τσαρούχη, Ελύτη, Κουν, Εγγονόπουλο, Γκάτσο – που διαμόρφωσε την πολιτιστική ταυτότητα της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Όλοι τους συμφωνούν πως ο Χατζιδάκις δεν ήταν μόνο μουσικός αλλά και πολιτικός νους, ένας στοχαστής που δεν δίσταζε να μιλήσει δημόσια για τη διακυβέρνηση, την κοινωνία και τον ρόλο του πολίτη.
Μέσα από αυτές τις μαρτυρίες, το γαλλικό ντοκιμαντέρ αναδημιουργεί τον κόσμο του Χατζιδάκι: έναν κόσμο σύνθετο, ποιητικό, γεμάτο κάλλος, λυρισμό και ανθρωπιά.
Ένας αιώνας μετά – Η διαχρονικότητα ενός πνεύματος
Εκατό χρόνια μετά τη γέννηση του Μάνου Χατζιδάκι, το έργο του παραμένει εξίσου ζωντανό όσο και τότε. Οι μουσικές του εξακολουθούν να συγκινούν, ενώ ο λόγος του εμπνέει νέες γενιές δημιουργών και ακροατών. Ο ίδιος πίστευε ότι η τέχνη δεν υπάρχει για να διασκεδάζει, αλλά για να αναστατώνει, να προκαλεί σκέψη και να υπενθυμίζει την ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στον εαυτό του και στην κοινωνία.
Ο Χατζιδάκις υπήρξε ένας καλλιτέχνης που δεν χώρεσε ποτέ σε κατηγορίες: ποιητής του ήχου, φιλόσοφος της καθημερινότητας, αιώνια ανυπότακτος απέναντι στη μετριότητα. Κι ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά του – το θάρρος να παραμένεις ελεύθερος.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
