Στην Ουκρανία, ορισμένες αγροβιομηχανικές αυτοκρατορίες και οι ιδιοκτήτες τους, συχνά κοντά σε διεθνείς χρηματοοικονομικούς κύκλους, ελέγχουν πλέον εκατομμύρια στρέμματα εύφορης γης αφιερωμένης στη γεωργία. Πίσω από αυτές τις αδιαφανείς εταιρικές δομές, έκθεση του The Oakland Institute περιγράφει ένα τοπίο που κυριαρχείται από μια χούφτα ολιγαρχών, υπεράκτιων εταιρειών και μεγάλων ξένων επενδυτών.
Σε λίγες δεκαετίες, η γη, που άλλοτε ανήκε στο κράτος, μετατράπηκε σε στρατηγικό περιουσιακό στοιχείο, αντικείμενο διεκδίκησης ανάμεσα στις τοπικές ελίτ και το διεθνές κεφάλαιο. Όμιλοι όπως οι Kernel, UkrLandFarming, MHP ή Astarta διαχειρίζονται σήμερα μεγάλες εκτάσεις, προσανατολισμένες στις εξαγωγές σιτηρών, σπορέλαιων ή προϊόντων πουλερικών, ενώ οι μικροκαλλιεργητές μοιράζονται το υπόλοιπο της επικράτειας.
Συγκέντρωση εκατομμυρίων στρεμμάτων
Σύμφωνα με το The Oakland Institute, σημαντικό μέρος της ουκρανικής γεωργικής γης βρίσκεται στα χέρια ολιγαρχών και ξένων αγροβιομηχανιών. Η έκθεση αναφέρει περίπου 43 εκατομμύρια στρέμματα που αξιοποιούνται στη βιομηχανική γεωργία, εκ των οποίων περισσότερα από τριάντα εκατομμύρια ελέγχονται από περίπου δώδεκα μεγάλες εταιρείες. Το έγγραφο επισημαίνει ότι το ζήτημα του ποιος ακριβώς ελέγχει την ουκρανική γη διέφευγε επί μακρόν των ερευνητών, επειδή οι φορολογικοί «παράδεισοι» και η αδιαφάνεια του συστήματος γης καθιστούν δύσκολη την ταυτοποίηση.
Οι περισσότερες από αυτές τις ομάδες είναι εγγεγραμμένες στο εξωτερικό, μεταξύ άλλων στην Κύπρο, στο Λουξεμβούργο, στην Ολλανδία, στις Ηνωμένες Πολιτείες ή στη Σαουδική Αραβία, και λειτουργούν μέσω δικτύου θυγατρικών. Οι δομές αυτές διαχειρίζονται εντατικές εκμεταλλεύσεις και μονοκαλλιέργειες προσανατολισμένες στις εξαγωγές.
Την ίδια στιγμή, το ουκρανικό κράτος, επισήμως, κατέχει περισσότερα από εβδομήντα εκατομμύρια στρέμματα. Ωστόσο, ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι αναγνώρισε το 2020 ότι περίπου πενήντα εκατομμύρια στρέμματα δημόσιας γης είχαν «κλαπεί» τις τελευταίες δεκαετίες, χωρίς να έχουν ταυτοποιηθεί οι ωφελημένοι.
Οι γίγαντες του κλάδου
Η Kernel παρουσιάζεται ως ο μεγαλύτερος ιδιωτικός κάτοχος γης στη χώρα, με περισσότερα από 5,8 εκατ. στρέμματα. Η εταιρεία είναι επίσης ο μεγαλύτερος παραγωγός και εξαγωγέας ηλιελαίου στην Ουκρανία. Ο ιδιοκτήτης της, Αντρίι Βερέβσκι, συγκαταλέγεται στους πλουσιότερους ανθρώπους της χώρας.
Η UkrLandFarming έρχεται δεύτερη, με περισσότερα από 4 εκατ. στρέμματα. Ιδρυμένη από τον ολιγάρχη Όλεγκ Μπαχματιούκ, ο όμιλος παράγει σιτηρά, αυγά, γάλα και κρέας. Κατέχει επίσης την Avangardco IPL, που περιγράφεται ως ο κορυφαίος παραγωγός αυγών στην Ευρώπη.
Στην τρίτη θέση, η MHP εκμεταλλεύεται περισσότερα από 3,6 εκατ. στρέμματα. Η εταιρεία αυτή, που δημιουργήθηκε από τον Γιούρι Κοσιούκ, έχει αναδειχθεί στον κορυφαίο παραγωγό και εξαγωγέα κοτόπουλου στην Ουκρανία και σε έναν από τους μεγαλύτερους προμηθευτές κρέατος πουλερικών προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η Astarta ελέγχει περίπου 2,64 εκατ. στρέμματα και τοποθετείται ως ο μεγαλύτερος παραγωγός ζάχαρης στη χώρα. Ο όμιλος δραστηριοποιείται επίσης στην παραγωγή βιομηχανικού γάλακτος και στην επεξεργασία σόγιας.
Το τοπίο συμπληρώνουν και άλλοι παίκτες, όπως η Nibulon, που ειδικεύεται στα σιτηρά για εξαγωγή, ή η System Capital Management (SCM), η «αυτοκρατορία» του Ρινάτ Αχμέτοφ, η οποία κατέχει την αγροτική εταιρεία HarvEast.
Υπεράκτιες εταιρείες, ξένα επενδυτικά κεφάλαια και μέτοχοι
Η έκθεση υπογραμμίζει ότι πολλές ουκρανικές αγροβιομηχανικές εταιρείες είναι εισηγμένες σε δυτικά χρηματιστήρια, όπως στο Παρίσι, στο Λονδίνο ή στη Βαρσοβία. Αυτό ισχύει για τις Kernel, MHP και Astarta, αλλά και για τις Industrial Milk Company (IMC) ή AgroGeneration, έναν γαλλικό όμιλο με δραστηριότητα σε σιτηρά και σπορέλαια.
Η ιδιοκτησιακή δομή αυτών των εταιρειών βασίζεται σε έναν πυρήνα μετοχών που κατέχουν οι ιδρυτές τους και συμπληρώνεται από συμμετοχές ξένων επενδυτών. Οι ιδρυτές των Kernel, MHP και Astarta ελέγχουν αντίστοιχα το 42,6%, το 59,7% και το 41,2% των εταιρειών τους.
Το υπόλοιπο κεφάλαιο κατανέμεται μεταξύ μεγάλων διαχειριστών περιουσιακών στοιχείων. Η έκθεση αναφέρει επενδυτικά κεφάλαια όπως τα Vanguard Group, Kopernik Global Investors, BNP Asset Management Holding, NN Investment Partners (που ανήκει στη Goldman Sachs) ή Norges Bank Investment Management, διαχειριστή του νορβηγικού κρατικού επενδυτικού ταμείου.
Αμερικανικό κεφάλαιο και μεταβιβάσεις περιουσιακών στοιχείων
Μεταξύ των βασικών κατόχων γης, η NCH Capital καταλαμβάνει ιδιαίτερη θέση. Αυτό το αμερικανικό ιδιωτικό επενδυτικό κεφάλαιο ελέγχει σχεδόν 2,9 εκατ. στρέμματα στην Ουκρανία μέσω της εταιρείας AgroProsperis. Η έκθεση υπενθυμίζει ότι είχαν δημιουργήσει μια σειρά κεφαλαίων ώστε να νοικιάζουν ή να αγοράζουν αγροκτήματα στην περιοχή σε χαμηλές τιμές, με στόχο να τα ομαδοποιούν για τη δημιουργία μεγάλων εκμεταλλεύσεων σιτηρών και σόγιας.
Η NCH Capital έχει επωφεληθεί από σημαντικές θεσμικές επενδύσεις, όπως αμερικανικά συνταξιοδοτικά ταμεία, πανεπιστημιακά κληροδοτήματα, μεγάλες ιδιωτικές κοινωφελείς δομές, καθώς και από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης (EBRD), η οποία έχει αποκτήσει συμμετοχή 100 εκατ. δολαρίων ΗΠΑ σε ένα από τα αγροτικά της κεφάλαια.
Ένας ακόμη βασικός παίκτης είναι η TNA Corporate Solutions, εταιρεία με έδρα τις Ηνωμένες Πολιτείες που ελέγχεται από τον επιχειρηματία Νίκολας Πιάτσα. Διαθέτει σχεδόν 2,95 εκατ. στρέμματα μέσω αρκετών θυγατρικών. Σημαντικό μέρος αυτής της γης προέρχεται από μεταβιβάσεις που έγιναν τα τελευταία χρόνια από την UkrLandFarming.
Σκάνδαλα, χρέη και πιέσεις
Η έκθεση αναφέρεται σε αρκετές υποθέσεις που εμπλέκουν αυτούς τους μεγάλους ομίλους και τους ιδιοκτήτες τους. Ο Όλεγκ Μπαχματιούκ, ιδρυτής της UkrLandFarming, αντιμετωπίζει αγωγές από το αμερικανικό κεφάλαιο Gramercy, το οποίο τον κατηγορεί ότι υπεξαίρεσε σχεδόν ένα δισεκατομμύριο δολάρια από την εταιρεία και ότι μετέφερε περιουσιακά στοιχεία σε εταιρείες βιτρίνες στο Ουαϊόμινγκ για να αποφύγει τους πιστωτές του.
Η MHP και ο ιδρυτής της, Γιούρι Κοσιούκ, αναφέρονται επίσης σε σειρά αντιπαραθέσεων. Η εταιρεία κατηγορείται ότι χρησιμοποιεί εταιρείες γραμματοκιβώτια σε φορολογικούς «παραδείσους» όπως το Λουξεμβούργο και η Κύπρος για να μειώνει τη φορολόγησή της στην Ουκρανία και ότι συμβάλλει στη ρύπανση του αέρα και των υδάτων. Η έκθεση αναφέρει ότι η MHP έχει επίσης κατηγορηθεί για διαφθορά, για επιδείνωση της ρύπανσης του αέρα και των υδάτων, για παραβιάσεις δικαιωμάτων των κοινοτήτων και για τη διαιώνιση παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως ξυλοδαρμούς ακτιβιστών.
Το χρέος αυτών των εταιρειών δίνει στους πιστωτές σημαντική ισχύ επί των γαιοκτητικών τους στοιχείων. Μεγάλες ευρωπαϊκές τράπεζες και διεθνείς θεσμοί συγκαταλέγονται στους κύριους δανειστές. Σε περίπτωση αθέτησης, αυτοί οι πιστωτές θα μπορούσαν να αποκτήσουν έλεγχο της γης, σε ένα πλαίσιο όπου η νομοθεσία, θεωρητικά, απαγορεύει την άμεση ιδιοκτησία γης από ξένες οντότητες.
Του Valentin Solier
