Η αδιάλειπτη παρακολούθηση αρνητικών ειδήσεων αργά τη νύχτα αυξάνει τον κίνδυνο αυτοκτονίας, αλλά το να στείλει κανείς μήνυμα στις 3 τα ξημερώματα δεν έχει το ίδιο αποτέλεσμα, διαπίστωσε νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο JAMA Network Open.
Πρόσφατη έρευνα σε ενήλικες υψηλού κινδύνου για αυτοκτονία έδειξε ότι αυτό που κάνουν οι άνθρωποι στα τηλέφωνά τους μετά τη δύση του ήλιου διαμορφώνει το πώς αισθάνονται την επόμενη ημέρα.
Η νυχτερινή συμπεριφορά στο κινητό «δεν είναι ομοιόμορφα επιβλαβής», δήλωσε στην εφημερίδα The Epoch Times η Μπρουκ Άμμερμαν (Brooke Ammerman), καθηγήτρια ψυχολογίας στο University of Wisconsin, στο Μάντισον, και συνυπογράφουσα της μελέτης, διευκρινίζοντας ότι «αυτό που πραγματικά έχει σημασία μπορεί να είναι ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί κανείς το τηλέφωνό του».
Η ίδια πρόσθεσε ότι «αναμέναμε πως η νυχτερινή χρήση θα ήταν προβληματική», ωστόσο «το πιο ενδιαφέρον εύρημα ήταν η ενεργή ενασχόληση μέσα στη νύχτα, δηλαδή ότι συνδεόταν με χαμηλότερο κίνδυνο την επόμενη ημέρα [σε άτομα υψηλού κινδύνου]».
Περιήγηση έναντι ανταλλαγής μηνυμάτων
Για τέσσερις εβδομάδες, οι ερευνητές παρακολούθησαν 79 ενήλικες στο Σάουθ Μπεντ της Ιντιάνα —54 γυναίκες και 25 άνδρες, με μέσο όρο ηλικίας τα 35 έτη— οι οποίοι όλοι είχαν πρόσφατα βιώσει αυτοκτονικές σκέψεις ή συμπεριφορές.
Οι ερευνητές λάμβαναν στιγμιότυπα οθόνης της δραστηριότητας των τηλεφώνων τους κάθε λίγα δευτερόλεπτα και κατηγοριοποιούσαν τη χρήση της οθόνης ως παθητική ή ενεργή.
Ορισμένες δραστηριότητες απαιτούν ελάχιστη σκέψη ή κίνηση —όπως η περιήγηση σε ροές ειδήσεων ή η παρακολούθηση σύντομων βίντεο— ενώ άλλες απαιτούν μεγαλύτερη εμπλοκή, όπως η αποστολή μηνυμάτων, η πληκτρολόγηση και η διαδικτυακή αναζήτηση. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωναν καθημερινά ερωτηματολόγια σχετικά με τη διάθεσή τους και τυχόν σκέψεις αυτοκτονίας.
Στη συνέχεια, η χρήση του τηλεφώνου και οι ημερήσιες βαθμολογίες διάθεσης αναλύθηκαν με μοντέλο μηχανικής μάθησης, το οποίο ανέδειξε μοτίβα που συνδέονταν με κίνδυνο αυτοκτονίας.
Όπως ήταν αναμενόμενο, όσοι δεν χρησιμοποιούσαν το τηλέφωνό τους για επτά έως εννέα ώρες μέσα στη νύχτα —κάτι που συνήθως αντανακλά αδιάλειπτο ύπνο— ανέφεραν τις λιγότερες αυτοκτονικές σκέψεις ή σχέδια. Ακολουθούσαν από κοντά όσοι είχαν τέσσερις έως επτά ώρες χωρίς χρήση τηλεφώνου, παρουσιάζοντας υψηλότερο κίνδυνο, στοιχείο που υποδηλώνει ότι ο μειωμένος ή διαταραγμένος ύπνος αυξάνει την ευαλωτότητα.
Η χρήση τηλεφώνου νωρίς το πρωί συσχετίστηκε με ελαφρώς υψηλότερο κίνδυνο, ωστόσο παρέμεινε λιγότερο επικίνδυνη από το σκρολάρισμα αργά το βράδυ.
Μεταξύ των συμμετεχόντων που χρησιμοποιούσαν το τηλέφωνό τους τη νύχτα, η παθητική περιήγηση μεταξύ 23:00 και 01:00 εμφάνισε τον υψηλότερο κίνδυνο για την επόμενη ημέρα, ενώ η ενεργή χρήση μέσα στη νύχτα, μεταξύ 01:00 και 05:00 —όπως η πληκτρολόγηση ή η ανταλλαγή μηνυμάτων— συνδέθηκε με λιγότερες αυτοκτονικές σκέψεις σε σύγκριση με όσους χρησιμοποιούσαν παθητικά το τηλέφωνό τους την ίδια χρονική περίοδο.
Τα ευρήματα αυτά αντανακλούν συσχετίσεις και όχι αιτιότητα, ωστόσο προσφέρουν νέα στοιχεία για το πώς η νυχτερινή συμπεριφορά και η συναισθηματική ευαλωτότητα μπορεί να αλληλεπιδρούν.
Η ισχυρότερη «ασπίδα» απέναντι στις αυτοκτονικές σκέψεις
Ο σταθερός, αδιάλειπτος ύπνος αποτελεί μία από τις ισχυρότερες «ασπίδες» απέναντι στις διακυμάνσεις της διάθεσης. Ακόμη και ήπια απώλεια ύπνου μπορεί να οδηγήσει σε ευερεθιστότητα, διαρκή ανακύκλωση σκέψεων ή αίσθημα απελπισίας.
Από καθαρά πλευράς ύπνου, «κανένας από τους δύο [τύπους νυχτερινής χρήσης] δεν είναι ιδανικός», δήλωσε ο Μάικλ Νάντορφ (Michael Nadorff), καθηγητής ψυχολογίας στο Mississippi State University, που μελετά τον ύπνο, την τεχνολογία και τον κίνδυνο αυτοκτονίας και δεν συμμετείχε στη μελέτη. Όπως ανέφερε στην Epoch Times μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, «όταν δεν κοιμόμαστε αρκετά, αυτό έχει πολλές επιπτώσεις».
Η έλλειψη ύπνου αποδυναμώνει την ικανότητα του εγκεφάλου να ρυθμίζει τα συναισθήματα. Όπως σημείωσε ο Νάντορφ, οι άνθρωποι «είναι κυριολεκτικά πιο ευαίσθητοι στον πόνο, δεν είναι τόσο οξυδερκείς γνωστικά, η διάθεσή τους είναι χειρότερη· απλώς κάνει σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής τους πιο δύσκολη ή χειρότερη».
Αυτού του είδους η ευαλωτότητα μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονη σε άτομα επιρρεπή σε αυτοκτονικές σκέψεις. «Κατά μέσο όρο, για ανθρώπους με ιστορικό αυτοκτονικών σκέψεων, [το να μην κοιμούνται αρκετά] αυξάνει την πιθανότητα να σκεφτούν την αυτοκτονία», ανέφερε η Άμμερμαν.
Η Άμμερμαν εκτιμά ότι η συμπεριφορά στο κινητό λειτουργεί ως δείκτης των κινδύνων που συνεπάγεται ο διαταραγμένος ύπνος. Όπως εξήγησε, το να χρησιμοποιεί κανείς το τηλέφωνο «είτε πολύ αργά, είτε στη μέση της νύχτας, είτε νωρίς το πρωί διαταράσσει αυτό που θα θεωρούσαμε τυπικό κύκλο ύπνου».
Οι ώρες πριν από τον ύπνο συχνά ανοίγουν ένα «παράθυρο» νυχτερινής ευαλωτότητας, καθώς η κοινωνική επαφή μειώνεται με λιγότερα μηνύματα, και η απουσία αντιπερισπασμών αφήνει περισσότερο χώρο στις ανησυχίες να διογκωθούν. Η περιήγηση στο διαδίκτυο μπορεί να φέρει στην επιφάνεια αναστατωτικό ή συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο, καθιστώντας τους ανθρώπους πιο αντιδραστικούς ακριβώς τη στιγμή που προσπαθούν να χαλαρώσουν.
Τα τηλέφωνα προσθέτουν και ένα επιπλέον επίπεδο διαταραχής. Ο Νάντορφ τα χαρακτήρισε «εχθρό του ύπνου», επισημαίνοντας ότι προσφέρουν έναν εύκολο αντιπερισπασμό και εκπέμπουν μπλε φως που καταστέλλει τη μελατονίνη, την ορμόνη που βοηθά το σώμα να περάσει σε νυχτερινή λειτουργία, διαταράσσοντας έτσι «τους κιρκαδικούς μας ρυθμούς».
Η δραστηριότητα αντανακλά την ψυχική κατάσταση
Η παρατήρηση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τα τηλέφωνά τους μπορεί να αποκαλύψει πολλά για τη διάθεσή τους. Η παθητική περιήγηση στο διαδίκτυο μπορεί να υποδηλώνει χαμηλή διάθεση ή απόσυρση, ενώ η πληκτρολόγηση και η ανταλλαγή μηνυμάτων συνήθως δείχνουν ότι κάποιος είναι ενεργός ή συνδέεται με άλλους.
Σύμφωνα με τον Νάντορφ, η παθητική περιήγηση μπορεί να οδηγήσει όχι μόνο σε μεγαλύτερη μοναξιά, αλλά και σε κοινωνική σύγκριση
Ο ίδιος υποψιάζεται ότι η παθητική νυχτερινή χρήση του τηλεφώνου αφορά συχνά πλατφόρμες κοινωνικών μέσων, τις οποίες προηγούμενες έρευνες έχουν συνδέσει με προκλήσεις στην ψυχική υγεία, όπως αυξημένο άγχος, κατάθλιψη, χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και κακό ύπνο. Η παθητική περιήγηση τη νύχτα θα μπορούσε να πυροδοτήσει επαναλαμβανόμενες ανησυχίες ή αρνητική αυτοκριτική —σκέψεις για παλαιότερες συγκρούσεις, εκκρεμότητες ή προσωπικές δυσκολίες— οι οποίες αναπόφευκτα διαταράσσουν τον ύπνο και επηρεάζουν το πώς αισθάνεται κάποιος την επόμενη ημέρα.
Η ενεργή χρήση, ωστόσο, μπορεί να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Αν, όπως είπε ο Νάντορφ, «χρησιμοποιούν το πληκτρολόγιο», είναι πιο πιθανό «να επικοινωνούν με άλλους, κάτι που μπορεί να αποτρέψει τη μοναξιά, ή να κάνουν κάποια δραστηριότητα με συγκεκριμένο στόχο».
Αυτό συνάδει με την ερμηνεία της μελέτης ότι η πληκτρολόγηση μέσα στη νύχτα μπορεί να αντανακλά τρόπους αντιμετώπισης. Η αποστολή μηνύματος σε έναν φίλο, η απόσπαση της προσοχής από βασανιστικές σκέψεις ή το γράψιμο σε εφαρμογή σημειώσεων μπορεί να βοηθήσει να εξουδετερωθούν.
«Δεν μπορέσαμε να διερευνήσουμε τα κίνητρα σε αυτή τη μελέτη», ανέφερε η Άμμερμαν. Ωστόσο, όπως εξήγησε, «όταν υπάρχει πληκτρολόγιο, τουλάχιστον γνωρίζουμε ότι οι άνθρωποι αναζητούν κάτι. Είτε πρόκειται για κοινωνική υποστήριξη, είτε για ενασχόληση με μια εφαρμογή, είτε ακόμη και για κάτι όπως η καταγραφή σκέψεων, παράγουν κάτι —και αυτό πραγματικά υποδηλώνει ότι θα μπορούσε να είναι μία στρατηγική διαχείρισης».
Παρόλα αυτά, ο Νάντορφ προειδοποίησε ότι δεν πρέπει να θεωρείται η χρήση τηλεφώνου μέσα στη νύχτα ως συνολικά ωφέλιμη. Όπως σημείωσε, θα συνιστούσε «την αποφυγή συσκευών όπως το τηλέφωνο» και να μη χρησιμοποιείται αυτή η μελέτη ως δικαιολογία για την εκτέλεση εργασιών πληκτρολόγησης αντί για περιήγηση.
Τι μπορείτε να κάνετε
Με την αυτοκτονία να βρίσκεται σε επίπεδα-ρεκόρ —σχεδόν 50.000 Αμερικανοί αυτοκτόνησαν το 2022, ενώ οι άνδρες αυτοκτονούν με ρυθμό περίπου τετραπλάσιο από τις γυναίκες— η μελέτη ενισχύει μια διαχρονική συμβουλή· το να εξασφαλίζει κανείς επτά έως εννέα ώρες χωρίς τηλέφωνο, δηλαδή ουσιαστικά αδιάλειπτο ύπνο, παραμένει το πιο προστατευτικό μέτρο.
Ο Νάντορφ προτείνει πρακτικά βήματα για να γίνει αυτό:
Περιορίστε τις συσκευές που εκπέμπουν μπλε φως: Ο Νάντορφ ανέφερε ότι, όταν κάποιος είναι ξύπνιος τη νύχτα, καλό είναι να ελαχιστοποιεί την έκθεσή του στο μπλε φως, επισημαίνοντας ότι τα κινητά και τα τάμπλετ είναι οι μεγαλύτεροι «ένοχοι».
Κάντε κάτι χαλαρωτικό μακριά από το κρεβάτι: Η ανάγνωση ενός βιβλίου ή η παρακολούθηση μιας εκπομπής χαμηλής διέγερσης μπορεί να βοηθήσει να χαλαρώσει κανείς. Σημείωσε επίσης ότι οι τηλεοράσεις εκπέμπουν λιγότερο μπλε φως, προσθέτοντας ότι είναι προτιμότερο να γίνονται τέτοιες δραστηριότητες εκτός υπνοδωματίου, ώστε το κρεβάτι να παραμένει συνδεδεμένο με τον ύπνο.
Επιστρέψτε στο κρεβάτι μόνο όταν νιώθετε υπνηλία: Αυτό ενισχύει τη σύνδεση που δημιουργεί ο εγκέφαλος ανάμεσα στο κρεβάτι και το να αποκοιμάται κανείς.
Μην χρησιμοποιείτε τη μελέτη ως δικαιολογία για να πληκτρολογείτε περισσότερο στις 3 τα ξημερώματα: Παρότι η έρευνα διαπίστωσε ότι η πληκτρολόγηση μερικές φορές συμπίπτει με χαμηλότερο κίνδυνο αυτοκτονίας την επόμενη ημέρα, ο Νάντορφ τόνισε ότι δεν πρόκειται για υγιή στρατηγική διαχείρισης.
Κάντε τις αλλαγές ως οικογένεια: Αν τα τηλέφωνα απομακρύνονται τη νύχτα, αυτό, όπως είπε, είναι προτιμότερο να γίνεται ως οικογένεια, με ένα κοινό σημείο φόρτισης για όλους. Πρόσθεσε ότι όλοι θα ωφελούνταν αν άφηναν τις συσκευές τους στην άκρη, ώστε να έχουν ένα πραγματικό διάλειμμα και να ξεκουράζονται.
Η συνέχεια της έρευνας
Η ομάδα της Άμμερμαν μελετά τρόπους για να βοηθήσει τους ανθρώπους να απομακρύνονται από δραστηριότητες στην οθόνη που τροφοδοτούν αρνητικές διαθέσεις. Όπως ανέφερε, «η ομάδα μας χρησιμοποιεί ακόμη και υπολογιστικά μοντέλα για να αναλύσει αν εικόνες και μηνύματα έχουν υψηλή ή χαμηλή συναισθηματική ένταση».
Ελπίζουν ότι αυτή η δουλειά μπορεί να καθοδηγήσει εργαλεία που θα εντοπίζουν ανησυχητικά νυχτερινά μοτίβα και θα προσφέρουν απλές, εξατομικευμένες παροτρύνσεις.
Όπως είπε, ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για «συμπεριφορικές παροτρύνσεις». Αν, για παράδειγμα, «δούμε ένα μοτίβο, όπως κάποιος να νιώθει χειρότερα μετά από ένα διάστημα περιήγησης, η εφαρμογή θα μπορούσε να προτείνει: ‘Γιατί δεν επικοινωνείς με έναν φίλο ή δεν δοκιμάζεις μια δραστηριότητα που σε έχει βοηθήσει στο παρελθόν;’».
Και, όπως κατέληξε, αυτό είναι «πολύ πιο χρήσιμο από το ‘απλώς σταμάτα να χρησιμοποιείς το τηλέφωνό σου’».
Καφές και… βιβλία, όχι τσιγάρα, όπως πρότεινε η γνωστή ταινία του Τζιμ Τζάρμους. Καιροί ου μενετοί για το έντυπο βιβλίο, που έχει να ανταγωνιστεί την ψηφιακή πραγματικότητα, την παντοδυναμία της εικόνας και τον εθισμό στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Γι’ αυτό και οι επιχειρηματίες του κλάδου και για να επιβιώσουν, αλλά κυρίως για να υπηρετήσουν τη «ρομαντική» αγάπη τους για το βιβλίο, προσθέτουν νέες δραστηριότητες στα βιβλιοπωλεία τους, συνδυάζοντας τις πρακτικές για την προώθηση της φιλαναγνωσίας, με την εστίαση.
Αυτός ο νέος συνδυασμός βρίσκει ολοένα και πιο καρποφόρο έδαφος και διαρκώς ξεφυτρώνουν στις γειτονιές της Αθήνας καινούργια βιβλιο-καφέ, ενώ παράλληλα αυξάνονται κι οι λέσχες ανάγνωσης που λειτουργούν με πρωτοβουλία και τη φιλοξενία των συνοικιακών βιβλιοπωλείων, καθώς και οι βιβλιοπαρουσιάσεις, που συγκεντρώνουν πολλούς ιδαλγούς του βιβλίου. Οι νέες τούτες δραστηριότητες και δημιουργούν νέο ενδιαφέρον για την ανάγνωση, αλλά και βοηθούν τα μικρά βιβλιοπωλεία να ανταπεξέλθουν στα αυξημένα έξοδα μίας επιχείρησης κι ενός κλάδου που βρίσκεται σε μεγάλη κρίση τα τελευταία χρόνια. Και όπως αναδύεται στο οδοιπορικό που πραγματοποίησε το ΑΠΕ-ΜΠΕ σε ορισμένα από τα συνοικιακά αυτά βιβλιοπωλεία, το εγχείρημα αυτό δικαιώνεται.
Από το πρωτοπόρο «Little Tree» και το «Librofilo & Co» στο Κουκάκι, το «Zatopek» και το «Kookoo Book» στην Καλλιθέα, το «Εύμαρος» στον Ταύρο, το «BookTalks» στο Παλαιό Φάληρο, το «Κομπραί» στα Εξάρχεια, το «Μπερλίν» και το «Αμόνι» στα Πετράλωνα, και σε πλήθος άλλα σε άλλες συνοικίες, ο καθένας μπορεί να συνδυάσει την έξοδο για καφέ ή γλυκό κι άλλα εδέσματα με την αγαπημένη του αναγνωστική δραστηριότητα, όπως και με την αγορά κάποιου βιβλίου. Ή απλώς ανακαλύπτει αυτούς τους χώρους και συχνά το ασυνήθιστο τούτο περιβάλλον κι η εύλογη περιέργεια να ξεφυλλίσει ένα βιβλίο, τον παροτρύνει να το αγοράσει.
Σημείο αναφοράς, η γειτονιά
Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις , στις αφηγήσεις των ιδιοκτητών τους περισσεύει η αγάπη για την περιοχή στην οποία άνοιξαν την επιχείρησή τους — εξίσου ρομαντική με την αγάπη τους για το βιβλίο και την προώθηση του. Μία προσήλωση στον τόπο τους, που μετασχηματίζεται σχεδόν σε αποστολή να προσφέρουν μία ποιοτική εναλλακτική πρόταση, πνευματικά παραγωγική, για τον ελεύθερο χρόνο των κατοίκων κι ένα κίνητρο για πολιτιστική αναβάθμιση της συνοικίας στην οποία γεννήθηκαν και ζουν.
Το «Little Tree», πίσω από το Μουσείο της Ακρόπολης είναι ένα από τα πρώτα καφέ-βιβλιοπωλεία που γεννήθηκε μέσα στην κρίση, ευδοκίμησε και συνεχίζει την επιτυχημένη πορεία του χάρις στην προσήλωση των ανθρώπων που το λειτουργούν — παρά τον μετασχηματισμό της συνοικίας του Κουκακίου σε τουριστικό κόμβο και την αύξηση των ενοικίων. Όπως μας τονίζει η Ελίζα Λιανίδου, μέλος της ομάδας που λειτουργεί την επιχείρηση, οκτώ Κουκακιώτες αποφάσισαν να ενώσουν τις ιδιαίτερες ικανότητες και γνώσεις τους ο καθένας και να αποτολμήσουν ένα αποφασιστικό βήμα και να ανοίξουν το καφέ-βιβλιοπωλείο «Little Tree» στο Κουκάκι, πίσω από το Μουσείο της Ακρόπολης. «Υπήρξε ένα κάλεσμα αρχικά για συμμετοχή στη δημιουργία ενός χώρου και τελικά αποφασίστηκε να μην δημιουργήσουμε ένα απλό καφέ, αλλά να βάλουμε και το βιβλίο, καθώς μέσα στην ομάδα υπήρχαν παιδιά που γνωρίζανε από βιβλίο. Έτσι, ξεκινήσαμε έναν χώρο που κάναμε τέσσερις καφέδες, ένα κέικ και πιο πολύ μαζευόμασταν εδώ ως παρέα για να πούμε πέντε λόγια για ένα βιβλίο». Όπως τόνισε η ίδια, «τότε η γειτονιά ήταν πολύ ήσυχη, δεν υπήρχαν τουρίστες, δεν υπήρχαν Airbnb· βγάζαμε τα έξοδα μας και είχαμε και ο καθένας ένα μικρό εισόδημα. Μετά τα πράγματα άλλαξαν, αυξήθηκε λίγο η κίνηση, ο τουρισμός, αυξήθηκαν και τα ενοίκια κι αναγκαστικά ρίξαμε το βάρος λίγο περισσότερο στο φαγητό και τον καφέ — όμως είχαμε ανταπόκριση και από τον κόσμο».
Σήμερα, το «Little Tree» έχει αναδειχθεί σε πραγματικό τοπόσημο της συνοικίας, με πολλούς τουρίστες να έρχονται να το επισκεφθούν επί τούτου, αλλά και Έλληνες από άλλες περιοχές να φθάνουν για να ενημερωθούν για την επιχείρηση, ώστε να στήσουν κάτι ανάλογο στη δική τους πόλη. Και δεν είναι μόνον οι Έλληνες πελάτες που αγοράζουν. Ακόμη και ξένοι τουρίστες επωφελούνται από τη στάση τους για καφέ και προμηθεύονται ξενόγλωσσα βιβλία, οδηγούς ή προϊόντα σχετικά με το βιβλίο. Βέβαια, δε λείπουν και τα ευτράπελα: όπως μας διηγείται η Ελίζα Λιανίδου, «πολλοί ρωτούν τι τα θέλουμε τόσα βιβλία, πιάνουν τόσο χώρο ή χαλάνε το ντεκόρ».
Αυτό μας επιβεβαιώνει και ο Δημήτρης Ανανιάδης, ο οποίος εδώ και τέσσερα χρόνια έχει δημιουργήσει κοντά στον σταθμό του Ηλεκτρικού στην Καλλιθέα το «Zatopek» ένα από τα πιο επιτυχημένα καφέ- βιβλιοπωλεία. Όπως δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ «θεωρήσαμε ότι η περιοχή της Καλλιθέας δεν είχε κάτι αντίστοιχο βιβλίου και καφέ· επιπλέον, δεν υπήρχε ένα βιβλιοπωλείο που να έχει λίγο πιο ιδιαίτερες επιλογές στους τίτλους του, πέρα από τα μπεστ-σέλερ, οπότε πιστέψαμε ότι υπήρχε η ανάγκη να καλυφθεί ένα τέτοιο κενό. Πήραμε την απόφαση να δοκιμάσουμε ένα συνοικιακό βιβλιοπωλείο και νομίζω ότι πήγε καλά».
Αυτό καταθέτει και ο Κωνσταντίνος Κακολύρης, ιδιοκτήτης του καφέ-βιβλιοπωλείου «Εύμαρος» κι ο πατέρας του, Πέτρος, ιδρυτής των ομώνυμων εκδόσεων, που αποφάσισαν να ανοίξουν τον φιλόξενο χώρο τους στον Ταύρο. Ο πρώτος αφήνοντας μία πολλά υποσχόμενη σταδιοδρομία στα ναυτιλιακά «για να ενώσει το εκδοτικό εγχείρημα του πατέρα του με μία πιο νεολαιίστικη δραστηριότητα, που φιλοδοξεί να γίνει ένας κύριος χώρος πολιτισμού όπου θα γίνονται εκδηλώσεις, παρουσιάσεις βιβλίων και λειτουργία λέσχης ανάγνωσης». Παράλληλα, ο πατέρας του συνέδεσε την πρωτοβουλία με το γεγονός ότι «έχει γεννηθεί και μένει στην περιοχή». [Θέλησα] «να ανταποδώσω στη γειτονιά αυτό το δώρο που μου είχε δώσει εμένα, τις αξίες και τις αρχές που με χαρακτηρίζουν σαν άνθρωπο, γιατί κι οι λαϊκές γειτονιές έχουν ψυχή. […] Η λογική ήταν να δώσουμε ένα ένα σημείο συνάντησης των ανθρώπων γιατί θεωρώ ότι οι άνθρωποι πρέπει να μετέχουν στη γνώση και τον πολιτισμό», αλλά και «μία αισθητική πρόταση: κάποιος να έρθει να πιει ένα καφέ και να γνωρίσει και το βιβλίο», πρόσθεσε ο Πέτρος Κακολύρης. Όπως τόνισε από την πλευρά του ο Κωνσταντίνος Κακολύρης, «στην αρχή το βιβλιοκαφέ τρόμαξε λίγο την περιοχή, γιατί είναι αλήθεια ότι είναι λίγο έξω από τα πρότυπά της, είναι μία διαφορετική αισθητική πρόταση, οπότε θέλει θέλει το χρόνο να το καλλιεργήσει, αλλά τελικά εκτιμήθηκε πάρα πολύ, [και] μας είπανε μπράβο που το κάνατε», ενώ έχουν αρχίσει κι έρχονται σχολεία κι ένα νηπιαγωγείο, για να κάνουν τη σχολική τους γιορτή στον χώρο.
Όπως τονίζει ο Γιάννης Παραβελάκης, εκπροσωπώντας την ομάδα που λειτουργεί το μικροσκοπικό, πλην όμως ιδιαίτερα δραστήριο βιβλιοπωλείο «Αμόνι» στην Πλατεία Μερκούρη στα Πετράλωνα, «προσπαθούμε να ανοίξουμε τη συζήτηση γύρω από τα βιβλία στη γειτονιά μας. Το κάνουμε αυτό προφανώς και για να επιβιώσουμε, αλλά ταυτόχρονα επειδή είμαστε και εδώ ενεργοί ενεργοί άνθρωποι της γειτονιάς και πιστεύουμε στην ύπαρξη μικρών, συνοικιακών βιβλιοπωλείων, καθώς το βιβλίο βοηθά στην κατανόηση της πραγματικότητας, της ψυχικής ηρεμίας και είναι και ένα καταφύγιο για την επιβίωση — όπως διαπιστώσαμε και στην περίοδο της πανδημίας».
Ο ιδιοκτήτης τού «Librofilo & Co» κι από τους εμπνευστές παλιότερα του «BookTalks», Άγης Γαβριηλίδης, επέλεξε ως έδρα του εγχειρήματος, πριν από τέσσερα χρόνια, το Κουκάκι — «μία αστική περιοχή, με πνευματική κίνηση που επιτρέπει να κυκλοφορεί το καλό βιβλίο». «Κι εμείς είμαστε ένα βιβλιοπωλείο που ειδικεύεται στο καλό βιβλίο και, λόγω προσωπικής επιλογής, στην καλή λογοτεχνία, γιατί αυτό θέλουμε και μπορούμε να υποστηρίξουμε, και δεν διαθέτουμε χαρτικά ή άλλα είδη που δεν σχετίζονται με τη λογοτεχνία».
Λέσχες ανάγνωσης και βιβλιοπαρουσιάσεις: Πολιτιστική προσφορά και… κέρδος
Παράλληλα, πολλά από αυτά τα βιβλιοπωλεία, εντάσσοντας στις δραστηριότητές τους λέσχες ανάγνωσης και βιβλιοπαρουσιάσεις, επιτυγχάνουν και να διευρύνουν τον κύκλο των αναγνωστών, αλλά και να αυξήσουν την κατανάλωση πέρα από τα συνηθισμένα πλαίσια της καθημερινής κίνησης. Μία δραστηριότητα που και άλλα βιβλιοπωλεία, όπως το «Μπερλίν» (Δημοφώντος ), το «Κομπραί» (Διδότου) στα Εξάρχεια ή το «Αμόνι» (Ανταίου, Πλατεία Μερκούρη) στα Πετράλωνα εντάσσουν στον πρόγραμμά τους, καθώς τους βοηθά — πέρα από την προβολή συγγραφέων και εκδοτικών οίκων — να αυξήσουν την κίνηση και τις πωλήσεις τους.
Σύμφωνα με την Ελίζα Λιανίτου, στο «Little Tree» δραστηριοποιείται λέσχη ανάγνωσης, την οποία έχει αναλάβει ο Δημήτρης Αγγελής, ενώ προσπαθούν να κάνουν όσο γίνεται πιο συχνά παρουσιάσεις —«μολονότι είναι δύσκολος ο χώρος εδώ, γιατί πρέπει τον μετατρέπουμε κάθε φορά. Μας αρέσει ιδιαίτερα που μαζεύονται άνθρωποι και συζητάνε μετά την ανάγνωση ενός βιβλίου και μαθαίνουν όλοι κι εμείς». Επίσης, «ο χώρος διατίθεται και για αυτοπαρουσιάσεις συγγραφέων που έβγαλαν μόνοι τους ένα βιβλίο και δεν έχουν πού να το παρουσιάσουν», ενώ όνειρό της είναι να «δημιουργηθεί και μία κινηματογραφική λέσχη».
Όπως τονίζει ο ιδιοκτήτης του «Zatopek», «πέρα από το βιβλιοπωλείο και το καφέ, ουσιαστικά φιλοξενούνται και λέσχες ανάγνωσης και πρωτοβουλίες με συχνές παρουσιάσεις βιβλίων, πράγμα που έχει βοηθήσει και στην άνοδο της φιλαναγνωσίας, αλλά και στην άνοδο των πωλήσεων». Ο Δημήτρης Ανανιάδης υπογράμμισε πως «μετά από 4 χρόνια, δημιουργήθηκε μία κοινότητα βιβλιοφιλική γύρω από το βιβλιοπωλείο, κάτι που ανιχνεύεται και στις επιλογές του κοινού και στα βιβλία των εκδοτών που σε εμάς πάνε καλύτερα. Οι λέσχες ανάγνωσης έχουν συγκεντρώσει πια ένα σεβαστό αριθμό μελών και γενικά νιώθουμε και εμείς ότι είναι μία προσπάθεια που αποδίδει, δηλαδή προάγει τη συζήτηση την λογοτεχνική αναζήτηση».
Το καφέ-βιβλιοπωλείο «Εύμαρος», πέρα από τη διάθεση του χώρου για λέσχες ανάγνωσης, λειτουργεί και σαν δανειστική βιβλιοθήκη. Εκεί μπορούν κάποιοι να αφήσουν τα βιβλία που δεν χρειάζονται για ανταλλαγή, ενώ προσφέρει και τις υπηρεσίες ενός κλασικού βιβλιοπωλείου σε όσους θέλουν να παραγγείλουν ένα βιβλίο από άλλους εκδοτικούς οίκους ή βιβλιοπωλεία. Όπως επίσης, τονίζει ο Κωνσταντίνος Κακολύρης, πρόθεση του «Εύμαρος», που τα σαββατοκύριακα λειτουργεί και ως μπαρ, είναι να εντάξει και μουσικές εκδηλώσεις και παραστάσεις — πάντα σε σχέση με το βιβλίο — στο πρόγραμμα λειτουργίας της επιχείρησης. Επίσης, έχει φιλοξενήσει σεμινάρια κι ημερίδες με γνωστούς πανεπιστημιακούς, ενώ έχει οργανώσει κι ημερίδες για επίκαιρα θέματα της κοινωνίας, π.χ. με προσκεκλημένη τη Μάγδα Φύσσα, σε μία ημερίδα για την απειλή της ακροδεξιάς.
Όπως προσθέτει ο Γιάννης Παραβελάκης από το «Αμόνι» για τις λέσχες που φιλοξενεί, «από τη δικιά μας τη μεριά θεωρούμε ότι χτίζουμε εμπιστοσύνη με τον κόσμο της γειτονιάς, φέρνοντας συγγραφείς, ανθρώπους των επιστημών, κομίστες, ποιητές/ποιήτριες, δοκιμιογράφους — για πάρα πολλά θέματα και για τη λογοτεχνία», ώστε «να μπορέσει η συζήτηση για αυτά τα βιβλία να συνεχιστεί, γιατί η διαδικασία της ανάγνωσης μπορεί να είναι μια μοναχική διαδικασία, αλλά το να εξερευνήσεις πραγματικά ένα βιβλίο και το τι λέει είναι μία συλλογική διαδικασία». Το βιβλιοπωλείο «Αμόνι», επειδή στερείται επαρκούς δικού του χώρου, έχει την ιδιαιτερότητα να διοργανώνει βιβλιοπαρουσιάσεις, αλλά και τις συναντήσεις της «δικής του ενεργούς λέσχης ανάγνωσης» σε χώρους της γειτονιάς, βοηθώντας και τα έσοδα της τοπικής επιχειρηματικότητας, πέρα από τις πωλήσεις του. Όπως τόνισε ο Γιάννης Παραβελάκης, «ο κόσμος θέλει να στηρίξει αυτές τις προσπάθειες» και το Αμόνι χάρις στην έμπρακτη τούτη ενίσχυση «φιλοδοξεί να οργανώσει τις δικές του, τοπικές εκδόσεις» .
Το «Librofilo» προωθεί δύο δικές του λέσχες ανάγνωσης και φιλοξενεί και άλλη μία. «Αυτές είναι μεγάλη οικονομική ανάσα για μας, αλλά βεβαίως είναι και τόπος συγκέντρωσης ανθρώπων που ενδιαφέρονται για το βιβλίο». Μάλιστα, στους ‘αμύητους’ προκαλεί αίσθηση να «βλέπουν τριάντα άτομα μαζεμένα και αναρωτιούνται πώς γίνεται και τόσοι άνθρωποι έρχονται σε μία τέτοια λέσχη». Όπως τονίζει ο ‘Αγης Γαβριηλίδης, «για εμάς είναι κάτι πολύ φυσιολογικό, για εμάς το βιβλίο είναι μία φυσιολογική ροή της ζωής — αλλά είναι και μία μεγάλη οικονομική ανάσα».
Τελικά, καφές ή βιβλία;
Στην περίπτωση των καφέ-βιβλιοπωλείων, το εύλογο ερώτημα που γεννάται είναι: ποια είναι τελικά η δραστηριότητα που επικρατεί; Μεταφράζεται η διπλή τούτη λειτουργία σε αύξηση των πωλήσεων σε βιβλία ή επικρατεί αυτή του καφενείου, με τον κόσμο απλώς να έρχεται στο βιβλιοπωλείο-καφέ για να καταναλώσει και να συζητήσει ό,τι και σε ένα κανονικό καφέ, αλλά σε ένα πιο ήσυχο και πιο ιδιαίτερο, χαμηλόφωνο, περιβάλλον; Οι Σειρήνες της εστίασης και του κέρδους συχνά επικαλύπτουν τη δραστηριότητα του βιβλιοπωλείου. Κάτι που πρόσφατα οδήγησε τους ιδιοκτήτες του καφέ-βιβλιοπωλείου «BookTalks» στο Παλαιό Φάληρο να αναστείλουν τη λειτουργία του καφέ, διατηρώντας το βιβλιοπωλείο και τις λέσχες ανάγνωσης.
Η Ελίζα Λιανίδου του «Little Tree» είναι σαφής: «Το βιβλίο από μόνο του δεν μπορεί να συντηρήσει τα έξοδα, που έχουν αυξηθεί πάρα πολύ. Βέβαια, τον χειμώνα, σε μια φυσιολογική μέρα, θα έρθει κάποιος να πιεί τον καφέ του, να φάει το γλυκό του και μπορεί να αγοράσει και ένα βιβλίο, το καλοκαίρι όμως ο τουρισμός πιέζει πάρα πολύ το καφενείο», του οποίου η δραστηριότητα υπερφαλαγγίζει εκείνη του βιβλιοπωλείου.
Αυτό μας υπογραμμίζει κι ο ιδιοκτήτης του «Zatopek»: «Για να είμαστε ειλικρινείς, η δραστηριότητα του καφέ έχει και τη μερίδα του λέοντος στον κύκλο εργασιών μας, χωρίς αυτό να σημαίνει βέβαια ότι το βιβλίο δεν κινείται. Για εμάς, είναι κεφαλαιώδους σημασίας να μη μας ξεφύγει. Να μην επιτρέψουμε στο κομμάτι του καφέ και της εστίασης να επιβληθεί στον χώρο του βιβλίου. Επομένως, είμαστε σε μία συνεχή εγρήγορση με τη λέσχη ανάγνωσης και τις σχεδόν καθημερινές βιβλιοπαρουσιάσεις, ώστε να υπενθυμίζουμε στο κοινό ότι είμαστε ένας χώρος βιβλίου πρωτίστως που προσφέρει και καφέ, και όχι το αντίστροφο».
Από την πλευρά του, ο Πέτρος Κακολύρης του «Εύμαρου» βλέπει τις δύο δραστηριότητες να συνδυάζονται: «Είμαστε ένας πολύ ανήσυχος χώρος και προσπαθούμε να κάνουμε πράγματα για όποιον μένει στη γειτονιά και μας ενδιαφέρει πάρα πολύ και η συνεργασία με τη μαθητική κοινότητα και τους γονείς των παιδιών, γιατί για μας η παιδεία είναι πάρα πολύ σημαντική και το έχουνε και ανάγκ· απλώς ψάχνουμε ακόμα να βρούμε την ταυτότητά μας», και έστω και μέσω του καφέ, «πρώτα από όλα, να φέρουμε τους νέους, τα νέα παιδιά να έρθουν στο χώρο, να μας πούνε τα προβλήματά τους και να δούμε πώς μπορούμε να βοηθήσουμε σε αυτή τη κατάσταση».
Η στήριξη στα μικρά βιβλιοπωλεία
Τι πρέπει να γίνει όμως, για να στηριχθούν τα μικρά βιβλιοπωλεία και η φιλαναγνωσία, που εκείνα σε πυρηνικό επίπεδο προωθούν; Ο ιδιοκτήτης του «Zatopek» δεν είναι αισιόδοξος: «Εάν εξαιρέσει κανείς την ενιαία τιμή στις νέες εκδόσεις, μέτρο που βοηθά και τα περιφερειακά βιβλιοπωλεία, δεν υπάρχει κάποια βοήθεια και δεν υπάρχει κανένα μέτρο προώθησης της φιλαναγνωσίας. Αυτό θα ήταν το βασικό μέτρο που θα βοηθούσε σε μία ανάπτυξη των συνθηκών, γιατί τα συνοικιακά βιβλιοπωλεία είναι σε μία ελεύθερη πτώση. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να επιβιώσουν: εξ ου κι οι μεικτές χρήσεις με βιβλίο-καφέ ή βιβλίο και χαρτικά, που έρχονται εξ ανάγκης να καλύψουν την έλλειψη τζίρου».
Όπως συνέχισε ο Δημήτρης Ανανιάδης, «είναι δύσκολο με δεδομένο το οικονομικό καθεστώς, όχι μόνον στη χώρα, αλλά και διεθνώς, να μπουν όρια στην οικονομική δραστηριότητα· επομένως, υπάρχει ένας ανταγωνισμός με μεγάλα, ισχυρά βιβλιοπωλεία, ο οποίος δεν μπορεί δεν αφήνει περιθώρια στους μικρότερους. […] Είναι πολύ δύσκολο να ανταγωνιστούμε εμείς, με τις τιμές που έχουμε, τις εκπτώσεις μεγάλων [κι εξαιτίας] της γενικότερης οικονομικής δυσκολίας ο κόσμος επιλέγει μεγαλύτερες εκπτώσεις. Κι ενώ έρχεται σε επαφή με το βιβλίο στο συνοικιακό βιβλιοπωλείο για να ενημερωθεί, επιλέγει στο τέλος τα μεγάλα και τις εκπτώσεις τους, ιδίως όταν θα πρέπει να αγοράσει τρία ή τέσσερα ή πέντε βιβλία».
Ο Πέτρος Κακολύρης προσθέτει εμφατικά: «Εγώ το λέω πάντα με μία φράση: το βιβλίο δεν το αγαπάει ούτε ο Θεός ούτε ο άνθρωπος, και το λέω γιατί πολλές φορές που κάνουμε βιβλιοπαρουσίαση βρέχει! Ενώ κι από την άλλη μεριά, η Πολιτεία όχι μόνο δεν βοηθάει, αλλά βάζει και εμπόδια. Πρόσφατα βρισκόμουν σε συνέδριο στην Κύμη για την ανάπτυξη και το πώς θα εμποδίσουμε την φυγή των νέων. Έκανα κάποιες προτάσεις και διαπίστωσα πως δεν υπάρχει δημοτική βιβλιοθήκη. Το πρώτο πράγμα για τη σύνδεση με τους εκδότες και τα βιβλιοπωλεία είναι η ύπαρξη δημοτικής βιβλιοθήκης σε κάθε περιοχή. Οπότε κι εμείς λειτουργούμε και με αυτή την έννοια και έχουμε και βιβλιοθήκη, διαθέτοντας δωρεάν βιβλία για διάβασμα ή ανταλλαγή».
Ο Γιάννης Παραβελάκης από το «Αμόνι» τονίζει: «Θα πρέπει τα μικρά βιβλιοπωλεία να στηριχθούν, εφόσον έχει καταργηθεί η ενιαία τιμή του βιβλίου κι υπάρχει ο ανταγωνισμός από τα μεγάλα βιβλιοπωλεία, με τη μεγαλύτερη ποικιλία και τις εκπτώσεις. […] Πιστεύω ότι τα ερωτήματα κι οι αναζητήσεις μεγαλώνουν, ανοίγει η όρεξη των αναγνωστών και το ζήτημα είναι να δημιουργήσεις καινούργιους αναγνώστες όχι να υπάρχει μία πίτα και να τη μοιραστούμε. Θα ήτανε πολύ καλύτερο και για εμάς τους ίδιους, που δουλεύουμε με πολύ χαμηλούς μισθούς, να υπήρχε και μία στοιχειώδης κρατική πολιτική στον χώρο του βιβλίου, το οποίο στην πραγματικότητα είναι παρατημένο». Κατά τον ίδιον, το βιβλίο θα έπρεπε να είναι στο πρώτο επίπεδο, μαζί με την υγεία και την παιδεία, στην προσοχή του κράτους: «Γιατί στο τέλος-τέλος από το μέγεθος του βιβλίου, του θεάτρου, του χορού, της μουσικής κρίνεται τελικά στην πραγματικότητα το επίπεδο μίας χώρας κι ενός ολόκληρου λαού».
Για τον Άγη Γαβριηλίδη, «η ενιαία τιμή βιβλίου βοηθά τα μικρά βιβλιοπωλεία, αλλά θα μπορούσαμε για παράδειγμα να έχουμε καλύτερη αντιμετώπιση από τις τράπεζες, με ευνοϊκότερους όρους δανείων που έχουμε ανάγκη». Κατά τον ίδιον, «οι προσφορές είναι ένα θέμα μεγάλο προς συζήτηση, όπως κι οι εκπτώσεις και τα μπαζάρ των εκδοτικών οίκων ή γενικώς τα μπαζάρ που γίνονται ή άλλη εκδήλωση, που να συνοδεύεται με κατ’ ευθείαν πώληση βιβλίων. Όμως, εντάξει, τι να κάνεις και αυτοί πρέπει να ζήσουν. Εκείνοι κατηγορούν εμάς ότι κρατάμε μεγάλη προμήθεια και με την έκπτωση είμαστε πιο ευνοημένοι, ενώ εμείς τους κατηγορούμε για τις απευθείας πωλήσεις».
Ωστόσο, ο κος Γαβριηλίδης είναι αισιόδοξος για την ανθεκτικότητα του κλάδου: «Κοιτάξτε, το βιβλίο είναι μπετόν. Γιατί το βιβλίο αφορά ένα μικρό ποσοστό κόσμου, ένα 5% διαβάζει από ένα έως και εγώ δεν ξέρω πόσα βιβλία το χρόνο. Αυτό δεν πρόκειται να φύγει. Από κει και πέρα, όλα αλλάζουνε στη ζωή».
Στο σημείο αυτό, ο ιδιοκτήτης του «Zatopek» μίλησε για τη διαφορά που υπάρχει στην πολιτική του βιβλίου ανάμεσα στη χώρα μας κι άλλες. Στάθηκε στο παράδειγμα της λέσχης ανάγνωσης νορβηγικού αστυνομικού μυθιστορήματος, που λειτουργεί στο «Ζatopek» για να επισημάνει πως με πρωτοβουλία της πρεσβείας της Νορβηγίας δημιουργήθηκε «μία διαρκής επαφή με το υπουργείο Πολιτισμού της χώρας αυτής, που μας έχει ζητήσει έγγραφα αποδεικτικά για να προχωρήσει στη βιντεοσκόπηση των συναντήσεων αυτών και να τη χρηματοδοτήσει».«Αυτό με κάνει να σκέπτομαι τις διαφορές, με βάση το γεγονός ότι το υπουργείο Πολιτισμού της Νορβηγίας έχει χρόνο να ασχοληθεί με μία λέσχη ανάγνωσης σε ένα καφέ-βιβλιοπωλείο στην Καλλιθέα», τόνισε ο Δημήτρης Ανανιάδης.
Ομοίως, ο Γιάννης Παραβελάκης από το «Αμόνι» τονίζει ότι «θα πρέπει τα μικρά βιβλιοπωλεία να στηριχθούν, εφόσον έχει καταργηθεί η ενιαία τιμή του βιβλίου κι υπάρχει ο ανταγωνισμός από τα μεγάλα βιβλιοπωλεία, με τη μεγαλύτερη ποικιλία και τις εκπτώσεις».
«Μην ξεχνάμε το εμπορικό κομμάτι», υπογραμμίζει ο Άγης Γαβριηλίδης, «τα βιβλιοπωλεία δεν είναι βιβλιοθήκες ούτε φιλανθρωπικά σωματεία. Μια επιλογή που έχουνε είναι να γίνουνε βιβλιοκαφέ, να έχουν λέσχες ανάγνωσης για να κρατάνε το βιβλιοπωλείο. Κι αυτό είναι κάτι που θα πετύχει, γιατί εκεί έρχεται ο άνθρωπος που γυρεύει κάτι διαφορετικό, και ξαναέρχεται».
Όπως δηλώνει επιγραμματικά κι ο ιδιοκτήτης του «Ζatopek», «δυστυχώς, το κάθε συνοικιακό βιβλιοπωλείο έχει να παλέψει μόνο του υπό αντίξοες συνθήκες με έναν ρομαντισμό, που είναι ίσως ο μοναδικός λόγος για κάποιον, όπως κι η αγάπη του για το βιβλίο, αυτός που θα τον σπρώξει να ασχοληθεί σε αυτόν τον δύσκολο στίβο».
Αυτό που αρχικά ξεκίνησε ως αντίδραση στην οικονομική δυσπραγία, εν μέσω κυρώσεων και της κατάρρευσης του ιρανικού ριάλ, έχει μετατραπεί σε μαζικές διαδηλώσεις κατά του κυβερνώντος καθεστώτος, με αιτήματα για ανατροπή της κυβέρνησης της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Μέσα σε διάστημα περίπου μίας εβδομάδας, οι διαμαρτυρίες εξελίχθηκαν σε ένα από τα μακροβιότερα και πιο επίμονα επεισόδια αναταραχής που έχει γνωρίσει το Ιράν τους τελευταίους μήνες, σύμφωνα με παρατηρητές ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Τουλάχιστον 119 άνθρωποι έχουν συλληφθεί, ενώ τουλάχιστον οκτώ άτομα έχουν σκοτωθεί και άλλα 33 έχουν τραυματιστεί από τότε που ξεκίνησαν οι διαδηλώσεις, σύμφωνα με το Human Rights Activists News Agency, το οποίο αναφέρει ότι οι κινητοποιήσεις έχουν εξαπλωθεί σε τουλάχιστον 32 πόλεις, σε πολλαπλές επαρχίες.
1. Πτώση του νομίσματος
Η αφορμή των κινητοποιήσεων ήταν μια απότομη πτώση της αξίας του ιρανικού νομίσματος στην αγορά συναλλάγματος. Στα τέλη Δεκεμβρίου 2025, το αμερικανικό δολάριο εκτινάχθηκε στην ελεύθερη αγορά από επίπεδα κάτω από 1 εκατομμύριο ριάλ σε περίπου 1,45 εκατομμύρια ριάλ, τροφοδοτώντας τον πληθωρισμό, κλονίζοντας τις αγορές και εντείνοντας τις πιέσεις του κόστους ζωής για τους Ιρανούς. Η αύξηση των ενοικίων, η έλλειψη βασικών αγαθών και οι διακυμάνσεις στους μισθούς έχουν ενισχύσει την απογοήτευση, μέσα στις καθημερινές δυσκολίες της ζωής υπό την αυταρχική διακυβέρνηση του ισλαμικού καθεστώτος.
Έμποροι στο ιστορικό παζάρι της Τεχεράνης, το οποίο συχνά θεωρείται ένδειξη οικονομικής εμπιστοσύνης, ανέφεραν ότι δυσκολεύονταν να καθορίσουν τιμές από το ένα πρωί στο άλλο, καθώς οι διακυμάνσεις του νομίσματος καθιστούσαν τις πωλήσεις ριψοκίνδυνες. Σε αρκετές πόλεις, καταστήματα έκλεισαν και απεργίες εξαπλώθηκαν μαζί με τις διαδηλώσεις στους δρόμους, προσελκύοντας φοιτητές, εργαζόμενους και μικροϊδιοκτήτες επιχειρήσεων.
Οι δυνάμεις ασφαλείας αντέδρασαν με τακτικές καταστολής του πλήθους, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης δακρυγόνων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, πυροβολώντας απευθείας εναντίον διαδηλωτών, σύμφωνα με μαρτυρίες αυτοπτών και βίντεο που αναρτήθηκαν στο διαδίκτυο. Καθώς οι διαδηλώσεις μεγάλωναν, τα οικονομικά παράπονα μετατράπηκαν σταδιακά σε πολιτικά συνθήματα.
2. Η αντίδραση της κυβέρνησης
Παρότι το κλίμα στους δρόμους έχει αλλάξει, η κυβέρνηση μέχρι στιγμής παρουσιάζει την κατάσταση ως οικονομικό ζήτημα. Οι αρχές αντικατέστησαν ορισμένους κορυφαίους οικονομικούς αξιωματούχους και υποσχέθηκαν αλλαγές πολιτικής. Στο πλαίσιο αυτών των κινήσεων, ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιαν όρισε τον Αμπντολνασέρ Χεμματί επικεφαλής της Κεντρικής Τράπεζας. Ο Χεμματί συνδέεται με παλαιότερες προσπάθειες μεταρρυθμίσεων, ωστόσο είχε απομακρυνθεί από τη θέση του, αφού βουλευτές τον κατηγόρησαν ότι προκάλεσε προβλήματα στην ισοτιμία. Η επιστροφή του έχει προκαλέσει νέες πολιτικές εντάσεις και επικρίσεις από σκληροπυρηνικά μέλη του κοινοβουλίου.
Αρκετοί αναλυτές εκτιμούν ότι οι περιορισμένες αλλαγές προσώπων δεν μπορούν να επιλύσουν την κρίση του Ιράν. Ο πολιτικός σχολιαστής Σαΐντ Μπασιρτάς υποστήριξε ότι οι προσδοκίες γύρω από την αντικατάσταση των οικονομικών αξιωματούχων είναι λανθασμένες. Σε συνέντευξή του στην περσική έκδοση της εφημερίδας The Epoch Times, ανέφερε ότι η ιδέα πως η αλλαγή του διοικητή της κεντρικής τράπεζας μπορεί να λύσει τα οικονομικά προβλήματα του Ιράν αποτελεί ψευδαίσθηση, υποστηρίζοντας ότι η κρίση είναι βαθύτερη από οποιαδήποτε μεμονωμένη αλλαγή πολιτικής.
Ο υπουργός Οικονομικών της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν (IRI), Αμπντολνασέρ Χεμματί, εκφωνεί ομιλία ενώπιον μελών του κοινοβουλίου στην Τεχεράνη, στο Ιράν, στις 2 Μαρτίου 2025. (Atta Kenare/AFP μέσω Getty Images)
Πρόσθεσε ότι η Ισλαμική Δημοκρατία βρίσκεται θεμελιωδώς σε σύγκρουση με τον σύγχρονο κόσμο και ότι η χρεοκοπία της έχει τις ρίζες της στην ιδεολογία της και στο συνταγματικό της πλαίσιο. Σύμφωνα με τον Μπασιρτάς, το δημόσιο αίσθημα στο Ιράν έχει μετατοπιστεί προς την πεποίθηση ότι η μεταρρύθμιση εκ των έσω, μέσα στο υπάρχον σύστημα, δεν είναι πλέον εφικτή. Υποστήριξε επίσης ότι, ακόμη και αν ο πρόεδρος Πεζεσκιαν επιθυμούσε να προχωρήσει σε πραγματικές μεταρρυθμίσεις, το ίδιο το σύστημα δεν θα το επέτρεπε.
Ο Μπασιρτάς εκτιμά ότι η αντιμετώπιση των οικονομικών και πολιτικών προκλήσεων του Ιράν θα απαιτούσε μια συνολική μεταμόρφωση, που θα περιλάμβανε επαναπροσέγγιση με τη διεθνή κοινότητα, καταπολέμηση της συστημικής διαφθοράς, εγκαθίδρυση ανεξάρτητης δικαιοσύνης, διαχωρισμό θρησκείας και κράτους και διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων των πολιτών.
3. Σημείο καμπής
Ορισμένοι αναλυτές συνδέουν την οικονομική κρίση που τροφοδοτεί τις διαδηλώσεις με πρόσφατες περιφερειακές και διεθνείς εξελίξεις. Ο πολιτικός σχολιαστής Άρια Κανγκάρλου (Arya Kangarloo) ανέφερε ότι η 12ήμερη σύγκρουση του Ιράν με το Ισραήλ τον Ιούνιο αποτέλεσε σημείο καμπής στην προβολή ισχύος της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ο Κανγκάρλου υποστήριξε ότι η σύγκρουση αποκάλυψε την κατάρρευση των βασικών στρατηγικών εργαλείων του καθεστώτος. Ανέφερε στην Epoch Times ότι, επί χρόνια, η Ισλαμική Δημοκρατία στηριζόταν σε δύο βασικούς πυλώνες· στο πυρηνικό της πρόγραμμα και στο δίκτυο των παραστρατιωτικών οργανώσεων που δρουν για λογαριασμό του.
Σύμφωνα με τον Κανγκάρλου, αυτές οι παραστρατιωτικές οργανώσεις —συμπεριλαμβανομένων των τρομοκρατικών οργανώσεων Χεζμπολάχ και Χαμάς, του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, των τρομοκρατών Χούθι στην Υεμένη και ιρακινών πολιτοφυλακών— δημιουργήθηκαν για να ασκούν πίεση στο Ισραήλ μέσω συντονισμένων επιθέσεων σε πολλαπλά μέτωπα. Υποστήριξε ότι, αποδυναμώνοντας αυτές τις ομάδες, το Ισραήλ αφαίρεσε ένα από τα κύρια στρατηγικά εργαλεία του ισλαμικού καθεστώτος. Πρόσθεσε ότι τα ισραηλινά πλήγματα στο εσωτερικό του Ιράν, σε συνδυασμό με άμεσα πλήγματα των ΗΠΑ σε τρεις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, σηματοδότησαν μια σημαντική αλλαγή. Κατά τον ίδιο, οι ενέργειες αυτές έσπασαν την εικόνα του καθεστώτος ως περιφερειακής δύναμης και το άφησαν σε αδύναμη στρατηγική θέση.
Ο Κανγκάρλου ανέφερε επίσης πρόσφατες κινήσεις ευρωπαϊκών χωρών για την ενεργοποίηση του λεγόμενου μηχανισμού «αυτόματης επαναφοράς των κυρώσεων», ο οποίος θα επανέφερε διεθνείς περιορισμούς στις οικονομικές σχέσεις με το Ιράν. Υποστήριξε ότι όλες αυτές οι πιέσεις, μαζί, έπαιξαν άμεσο ρόλο στη ραγδαία πτώση του ιρανικού νομίσματος. Τόνισε ότι όταν το ριάλ χάνει σχεδόν 8% της αξίας του μέσα σε μία μόνο ημέρα, η κανονική επιχειρηματική δραστηριότητα δεν μπορεί να συνεχιστεί. Πρόσθεσε ότι το παζάρι αποτελεί το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο του Ιράν και ότι, όταν οι έμποροι δεν είναι πλέον σε θέση να κάνουν δουλειές, φτάνουν στα όριά τους.
Άνθρωποι κοιτούν τις ισοτιμίες συναλλάγματος που εμφανίζονται σε ηλεκτρονική πινακίδα στο παράθυρο καταστήματος στην πλατεία Φερντοουσί, στην Τεχεράνη, στο Ιράν, στις 28 Σεπτεμβρίου 2025. (Atta Kenare/AFP μέσω Getty Images)
Καθώς οι διαδηλώσεις συνεχίζονταν καθ’ όλη τη διάρκεια της εβδομάδας, τα συνθήματα μετακινήθηκαν εμφανώς πέρα από τα οικονομικά αιτήματα. Βίντεο που αναρτήθηκαν στο διαδίκτυο έδειχναν διαδηλωτές να φωνάζουν συνθήματα όπως «θάνατος στον δικτάτορα» και «ο Σεγιέντ Αλί θα ανατραπεί φέτος», αμφισβητώντας άμεσα τα θεμέλια του ισλαμικού καθεστώτος. Το «Σεγιέντ Αλί» αναφέρεται στον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Σεγιέντ Αλί Χαμενεΐ. Εν τω μεταξύ, πολλοί διαδηλωτές στράφηκαν στο προεπαναστατικό παρελθόν του Ιράν. Σε πόλεις σε όλη τη χώρα, πλήθη ακούστηκαν να φωνάζουν φράσεις όπως «αυτή είναι η τελική μάχη, ο Παχλαβί θα επιστρέψει» και «Ρεζά Σαχ, ο Θεός να αναπαύσει την ψυχή σου».
Η επανεμφάνιση αυτών των συνθημάτων έχει στρέψει και πάλι την προσοχή στον διάδοχο του ιρανικού θρόνου Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην εξορία, αλλά εξακολουθεί να έχει ισχυρή συμβολική σημασία για πολλούς μέσα στη χώρα.
4. Ο εξόριστος διάδοχος του θρόνου
Ο Παχλαβί γεννήθηκε στην Τεχεράνη στις 31 Οκτωβρίου 1960. Είναι ο μεγαλύτερος γιος του Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ Παχλαβί, του τελευταίου μονάρχη του Ιράν, και εγγονός του Ρεζά Σαχ Παχλαβί, ιδρυτή της δυναστείας Παχλαβί. Ορίστηκε διάδοχος του θρόνου κατά τη στέψη του πατέρα του το 1967 και πέρασε τα πρώτα παιδικά του χρόνια μέσα στο βασιλικό περιβάλλον.
Το 1978, εν μέσω αυξανόμενης αναταραχής, έφυγε από το Ιράν για να εκπαιδευτεί ως πιλότος μαχητικών αεροσκαφών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μερικούς μήνες αργότερα, ξέσπασε η επανάσταση του 1979, η οποία ανέτρεψε τη μοναρχία και εξανάγκασε τη βασιλική οικογένεια σε εξορία. Ο Παχλαβί ολοκλήρωσε αργότερα την εκπαίδευσή του στην Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ και απέκτησε πτυχίο πολιτικών επιστημών, καταλήγοντας να εγκατασταθεί κοντά στην Ουάσιγκτον, όπου ζει με τη σύζυγό του και τις τρεις κόρες τους.
Με την πάροδο των δεκαετιών, ο Παχλαβί επιδίωξε να επαναπροσδιορίσει τον εαυτό του ως υπέρμαχο της δημοκρατίας και της κοσμικής διακυβέρνησης, και όχι ως διεκδικητή του θρόνου. Έχει κατ’ επανάληψη καλέσει σε ένα εθνικό δημοψήφισμα που θα επέτρεπε στους Ιρανούς να αποφασίσουν ελεύθερα για το μελλοντικό πολιτικό σύστημα της χώρας τους. Έχει δηλώσει ότι δεν βλέπει τον εαυτό του ως ηγέτη με μόνιμη εξουσία, αλλά ως συμβολική μορφή για μια πιθανή μεταβατική περίοδο. Ο ρόλος του, εξηγήσει, θα ήταν να βοηθήσει το Ιράν να ξεπεράσει την Ισλαμική Δημοκρατία και να κινηθεί προς ένα πραγματικά δημοκρατικό σύστημα.
Ο Ρεζά Παχλαβί, Ιρανός ηγέτης της αντιπολίτευσης και γιος του τελευταίου σάχη του Ιράν, Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί, παραχωρεί συνέντευξη Τύπου στο Παρίσι, στις 23 Ιουνίου 2025. (Joel Saget/AFP μέσω Getty Images)
Ο Παχλαβί έχει τονίσει ότι αυτή η ηγεσία θα ήταν προσωρινή και ότι θα ακολουθούσε ένα εθνικό δημοψήφισμα και η μεταβίβαση της εξουσίας σε θεσμούς που θα επέλεγε ο ιρανικός λαός. Τα τελευταία χρόνια, το Iran Prosperity Project έχει καταστεί βασικό στοιχείο της πολιτικής πλατφόρμας του Παχλαβί. Η πρωτοβουλία —που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με την National Union for Democracy in Iran και ένα δίκτυο οικονομικών και νομικών συμβούλων— παρουσιάζεται ως οδικός χάρτης μετάβασης για ένα Ιράν μετά την Ισλαμική Δημοκρατία.
Με έμφαση στη σταθεροποίηση της οικονομίας αντί στην επιβολή ενός μόνιμου πολιτικού συστήματος, το σχέδιο δίνει προτεραιότητα σε μεταρρυθμίσεις με βάση την αγορά, στη διαφάνεια της κυβέρνησης, στην προστασία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στην επανένταξη στην παγκόσμια οικονομία. Ο Παχλαβί έχει δηλώσει ότι το σχέδιο αποσκοπεί στο να αποτρέψει την κατάρρευση της οικονομίας κατά τη διάρκεια μιας πολιτικής μετάβασης και να εμπνεύσει εμπιστοσύνη τόσο στους Ιρανούς όσο και στη διεθνή κοινότητα ότι η πολιτική αλλαγή δεν θα προκαλέσει μακροπρόθεσμη αστάθεια.
5. Η κληρονομιά των Παχλαβί
Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί, ο παππούς του Ρεζά Παχλαβί, ανέβηκε στα στρατιωτικά αξιώματα τη δεκαετία του 1920 και εξελέγη σάχης μετά την καθαίρεση του τελευταίου μονάρχη των Καζάρ. Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του, ξεκίνησε μεγάλα προγράμματα εκσυγχρονισμού, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης υποδομών, της μεταρρύθμισης της εκπαίδευσης και της μείωσης της ξένης επιρροής.
Ο γιος του, Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ, κυβέρνησε το Ιράν από το 1941 έως το 1979. Κατά την περίοδο αυτή, το Ιράν γνώρισε ταχεία οικονομική ανάπτυξη και βιομηχανική εξέλιξη, διεύρυνση της πρόσβασης στην εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη, καθώς και κοινωνικές αλλαγές, όπως η παραχώρηση στις γυναίκες του δικαιώματος ψήφου και συμμετοχής στη δημόσια ζωή.
Εν τω μεταξύ, η κυβέρνησή του συχνά επικρινόταν από αντιπάλους στο εσωτερικό και από παρατηρητές στο εξωτερικό για τον περιορισμό των πολιτικών κομμάτων και την καταστολή της διαφωνίας. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατηγορούσαν τις υπηρεσίες ασφαλείας για αυθαίρετες συλλήψεις, λογοκρισία των μέσων ενημέρωσης και βασανιστήρια πολιτικών κρατουμένων. Οι ισχυρισμοί αυτοί αποτέλεσαν αργότερα σημαντικό μέρος του επαναστατικού αφηγήματος, θέτοντας υπό αμφισβήτηση τη νομιμοποίηση της μοναρχίας.
Στην εξωτερική πολιτική, το Ιράν υπό τον Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ έγινε στενός σύμμαχος των Ηνωμένων Πολιτειών και σημαντικό μέρος των δυτικών σχεδίων ασφαλείας στη Μέση Ανατολή. Με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ αξιοποίησε την οικονομική και στρατιωτική ισχύ του Ιράν για να προστατεύσει τον Περσικό Κόλπο, τις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις και τις θαλάσσιες οδούς και να περιορίσει την εξάπλωση του κομμουνισμού κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και της αντιπαλότητας με το σοβιετικό μπλοκ.
(Από αριστερά προς τα δεξιά) Ο σάχης του Ιράν Μοχάμαντ Ρεζά, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζον Φ. Κέννεντυ και ο υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα στην αίθουσα συνεδριάσεων του Υπουργικού Συμβουλίου στον Λευκό Οίκο, το 1962. (Robert LeRoy Knudsen/Public Domain)
Παρότι ήταν στενά ευθυγραμμισμένος με τη Δύση, ο σάχης προσπάθησε επίσης να διατηρήσει ισορροπία στην περιοχή. Τη δεκαετία του 1960 κινήθηκε προς καλύτερες σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση και επέκτεινε την οικονομική και τεχνική συνεργασία, ενώ συνέχισε να διατηρεί στενούς δεσμούς με συντηρητικές αραβικές χώρες. Την ίδια περίοδο, το Ιράν έγινε ο σημαντικότερος στρατηγικός εταίρος του Ισραήλ στην περιοχή. Το Ιράν συχνά αποκαλούνταν «χωροφύλακας του Περσικού Κόλπου», με ρόλο που αποσκοπούσε στο να αναχαιτίσει την κομμουνιστική επιρροή και να στηρίξει τη σταθερότητα, όχι μόνο στη Μέση Ανατολή αλλά και σε τμήματα της Αφρικής.
Στο εσωτερικό της χώρας, ωστόσο, οι μαρξιστικές ιδέες έγιναν πιο δημοφιλείς. Αριστερές ομάδες, ιδίως το Κόμμα Τουντέχ του Ιράν και αργότερα ριζοσπαστικά φοιτητικά κινήματα, ενισχύθηκαν στα πανεπιστήμια, σε πολιτιστικούς κύκλους και μεταξύ διανοουμένων. Διέδιδαν ιδεολογική προπαγάνδα, στρατολογούσαν φοιτητές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, χρησιμοποιούσαν βία. Οι ομάδες αυτές προχώρησαν σε ληστείες τραπεζών, βομβιστικές επιθέσεις και απεργίες εναντίον κρατικών και ιδιωτικών στόχων, στο πλαίσιο του αγώνα τους κατά της μοναρχίας.
Η απομάκρυνση του αγάλματος του σάχη από τον κόσμο στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης, στο Ιράν. Αριστερές ομάδες στη χώρα προχώρησαν σε ληστείες τραπεζών, βομβιστικές επιθέσεις και απεργίες εναντίον κρατικών και ιδιωτικών στόχων, στο πλαίσιο του αγώνα τους κατά της μοναρχίας. (Public Domain)
Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, οι μαρξιστικές ιδέες άρχισαν να συνδυάζονται περισσότερο με τον ριζοσπαστικό πολιτικό ισλαμισμό. Έννοιες όπως ο αντιιμπεριαλισμός, η κοινωνική δικαιοσύνη και η αντίθεση στον καπιταλισμό διατυπώνονταν σε θρησκευτική γλώσσα που πολλοί μπορούσαν να κατανοήσουν και να υποστηρίξουν.
Ο Ρουχολάχ Χομεϊνί, ιδρυτής της Ισλαμικής Δημοκρατίας, απέρριπτε ανοιχτά τον μαρξισμό, αλλά αξιοποίησε τα θέματά του και τα εξέφρασε μέσα σε ένα σιιτικό ισλαμικό πλαίσιο, ικανό να ενώσει ομάδες της αντιπολίτευσης. Αυτός ο συνδυασμός ιδεών οδήγησε στην ιρανική επανάσταση του 1979. Λίγο μετά την επανάσταση, αριστερές φοιτητικές ομάδες κατέλαβαν την πρεσβεία των ΗΠΑ στην Τεχεράνη, κρατώντας Αμερικανούς διπλωμάτες ομήρους και απαιτώντας την επιστροφή του σάχη από τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου λάμβανε ιατρική περίθαλψη. Οι ομάδες αυτές αρχικά ενώθηκαν εναντίον του σάχη, αλλά στη συνέχεια διασπάστηκαν γρήγορα, καθώς η νέα ισλαμική κυβέρνηση άρχισε να καταστέλλει τους πρώην αριστερούς συμμάχους της.
Στις πρόσφατες διαδηλώσεις, ολοένα και περισσότερα άτομα φωνάζουν το όνομα του Ρεζά Παχλαβί, καθώς πολλοί διαδηλωτές εντός και εκτός Ιράν τον θεωρούν πλέον ενοποιητική μορφή και σύμβολο μιας νέας πολιτικής εποχής.
Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ προειδοποίησε πρόσφατα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι οποιαδήποτε χρήση πραγματικών πυρών εναντίον διαδηλωτών θα προκαλούσε αμερικανική υποστήριξη προς τον ιρανικό λαό.
Η αναβίωση της μοναρχικής συμβολικής παρουσίας στους δρόμους, η διατύπωση ενός σχεδίου μετάβασης για την περίοδο μετά το καθεστώς και οι ολοένα πιο ρητές προειδοποιήσεις από το εξωτερικό έχουν ενισχύσει την αίσθηση ότι το Ιράν ίσως εισέρχεται σε μια αποφασιστική φάση, η οποία θα μπορούσε να σηματοδοτήσει την αρχή του τέλους για την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν.
Μία γυναίκα γύρω στα 50 είχε τοποθετήσει στην παιδική της ηλικία αρκετά οδοντικά σφραγίσματα αμαλγάματος με υδράργυρο — τη συνήθη θεραπεία μιας εποχής, όταν η οδοντιατρική φροντίδα πρόσφερε λίγες εναλλακτικές. Ωστόσο, αν και ανθεκτικά, αυτά τα σφραγίσματα αποτελούν πηγή χρόνιας έκθεσης σε υδράργυρο.
Δεκαετίες αργότερα, η γυναίκα αφαίρεσε τα αμαλγάματα από οδοντίατρο που δεν είχε εκπαιδευτεί σε πρωτόκολλα ασφαλούς αφαίρεσης. Όπως τα τρόχιζε, απελευθερώθηκαν τοξικοί ατμοί υδραργύρου, οι οποίοι απορροφήθηκαν γρήγορα μέσω της στοματικής κοιλότητας και πέρασαν στον εγκέφαλο και στο νευρικό της σύστημα.
Λίγο μετά, εμφανίστηκαν καταστροφικά συμπτώματα· αιφνίδια και βαθιά απώλεια μνήμης, χρόνια αϋπνία, έντονη συναισθηματική αναστάτωση και διάχυτος, νευροπαθητικός πόνος που έμοιαζε με ηλεκτρικά «σοκ». Το ανοσοποιητικό της σύστημα αποδυναμώθηκε απότομα, οδηγώντας σε συνεχείς ασθένειες, απώλεια όρεξης και αδυναμία να εκτελέσει καθημερινές δραστηριότητες. Η ζωή της διαλύθηκε.
Οι συνέπειες επεκτάθηκαν πέρα από την ίδια την ασθενή· ο οδοντίατρος εμφάνισε επίσης προβλήματα υγείας εξαιτίας της έκθεσής του στους ατμούς του υδραργύρου.
Υδράργυρος: Οξείς και χρόνιοι κίνδυνοι
Η Δρ Λιν Σάο-τζεν (Dr. Lin Shao-zhen), νευρολόγος και διευθύντρια της Pinxin Clinic, παρουσίασε το παραπάνω περιστατικό δηλητηρίασης από υδράργυρο — το σοβαρότερο που έχει αντιμετωπίσει ποτέ — με στόχο να ευαισθητοποιήσει το κοινό για τους κρυφούς κινδύνους της έκθεσης στον υδράργυρο.
Σε επεισόδιο της εκπομπής «Health 1+1» στο NTD, αδελφό μέσο της εφημερίδας The Epoch Times, η Λιν επεσήμανε ότι όσοι έχουν σφραγίσματα από κράμα υδραργύρου πρέπει να αναζητούν θεραπεία μόνο σε οδοντιατρικές κλινικές που διαθέτουν επαγγελματικά εργαλεία αφαίρεσης υδραργύρου και προσωπικό με κατάλληλη εκπαίδευση.
Στους γιατρούς η Λιν πρότεινε να βρίσκεται ο ασθενής σε βέλτιστη κατάσταση, πριν προχωρήσουν στην αφαίρεση του υδραργύρου. Όπως εξήγησε, αυτό διασφαλίζει φυσιολογική λειτουργία ήπατος και νεφρών και ενισχύει επαρκώς την αντιοξειδωτική ικανότητα του οργανισμού, ώστε να ελαχιστοποιείται η βλάβη από τα βαρέα μέταλλα κατά τη διαδικασία.
Πέρα από την οξεία δηλητηρίαση, τόνισε ότι και η χρόνια υπερφόρτωση με υδράργυρο είναι εξίσου επικίνδυνη, καθώς μπορεί να πυροδοτήσει ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων, όπως χρόνιο πόνο, αυτοάνοσες διαταραχές, αϋπνία, τρόμο, καθώς και διαταραχές της λειτουργίας ήπατος ή νεφρών και της ρύθμισης του σακχάρου στο αίμα. Στα παιδιά, η έκθεση στον υδράργυρο ενδέχεται να αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας και μαθησιακών δυσκολιών.
Προσοχή στα βαρέα μέταλλα που περιέχουν τα ψάρια
Υπάρχει η άποψη ότι «το ψάρι ενισχύει την εγκεφαλική λειτουργία», ωστόσο η Λιν παρατήρησε ότι η επιλογή λάθος είδους μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, προκαλώντας πιθανή βλάβη στη μνήμη και στη λειτουργία του εγκεφάλου. Όπως εξήγησε, ο υδράργυρος στο περιβάλλον εισέρχεται στην τροφική αλυσίδα μέσω του πλαγκτού. Πρώτα συσσωρεύεται στα μικρά ψάρια, και οι συγκεντρώσεις αυξάνονται δραματικά σε κάθε επόμενο τροφικό επίπεδο. Έτσι, μεγάλα αρπακτικά είδη όπως ο τόνος, ο ξιφίας και ο καρχαρίας έχουν τα υψηλότερα επίπεδα μεθυλυδραργύρου — της μορφής που είναι πιο τοξική για το νευρικό σύστημα.
Πολλοί θεωρούν λανθασμένα ότι τα βαρέα μέταλλα συγκεντρώνονται κυρίως στο κεφάλι, στην πέτσα ή στα όργανα του ψαριού. Η Λιν ανέφερε ότι, στην πραγματικότητα, συσσωρεύονται κυρίως στους μυϊκούς ιστούς, δηλαδή στο κρέας που τρώμε. Συγκριτικά, η πέτσα θεωρείται σχετικά ασφαλής, ενώ τα όργανα τείνουν να συγκρατούν κυρίως ανόργανο υδράργυρο.
Η περιστασιακή κατανάλωση μεγάλων αρπακτικών ψαριών ενέχει μικρό κίνδυνο για τους περισσότερους ενήλικες. Ωστόσο, η Λιν παροτρύνει τις εγκύους και τα παιδιά να τα αποφεύγουν πλήρως. Ως πιο ασφαλείς επιλογές προτείνει μικρά ψάρια περίπου στο μέγεθος της παλάμης ενός ενήλικα, επειδή αυτά βρίσκονται χαμηλότερα στην τροφική αλυσίδα και περιέχουν πολύ λιγότερα συσσωρευμένα βαρέα μέταλλα.
Μόλυβδος: Η διαρκής απειλή
Πέρα από τον υδράργυρο, ο μόλυβδος παραμένει ένα από τα πιο ύπουλα και υποτιμημένα βαρέα μέταλλα. Η Λιν περιέγραψε ένα περιστατικό στο οποίο ασθενής εμφάνισε ταχεία γνωστική έκπτωση, επιβράδυνση κινήσεων, βαθιά απώλεια μνήμης και διαταραγμένους κιρκάδιους ρυθμούς — συμπτώματα που μιμούνταν στενά μια άτυπη μορφή νόσου Πάρκινσον. Μετά από λεπτομερή διερεύνηση, ο πιθανός υπαίτιος εντοπίστηκε στη μακροχρόνια χρήση σκευών μαγειρικής που περιείχαν μόλυβδο.
Η τοξικότητα του μολύβδου, σύμφωνα με τη Λιν, είναι εκτεταμένη και πολύπλευρη. Η χρόνια έκθεση μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία του λείου μυϊκού ιστού των αγγείων, να στενέψει τα αιμοφόρα αγγεία και να αυξήσει τον κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου. Στα παιδιά, κατά τις κρίσιμες φάσεις ανάπτυξης του εγκεφάλου, ακόμη και χαμηλού επιπέδου έκθεση μπορεί να προκαλέσει ελλειμματική προσοχή, καθυστέρηση γλωσσικών δεξιοτήτων και αυξημένη πιθανότητα προβλημάτων στη γνωστική λειτουργία αργότερα στη ζωή. Για τις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, η δηλητηρίαση από μόλυβδο ενδέχεται να αυξάνει τον κίνδυνο υπογονιμότητας και αποβολής.
Η Λιν τόνισε ότι αυτές οι απειλές μπορεί να προέρχονται από κρυφές πηγές μέσα στο ίδιο μας το σπίτι, καθώς υπάρχουν πολλές απρόσμενες οδοί καθημερινής έκθεσης σε μόλυβδο:
Ποτήρια και σκεύη με έντονα χρώματα: Για να επιτύχουν πιο φωτεινές, ζωντανές αποχρώσεις και μεγαλύτερη αντίθεση, κάποιοι κατασκευαστές προσθέτουν μόλυβδο και άλλα βαρέα μέταλλα σε υαλώματα ή επιστρώσεις. Αν αυτές οι επιστρώσεις έχουν κακή πρόσφυση, ο μόλυβδος μπορεί σταδιακά να αποδεσμεύεται κατά το συνηθισμένο πλύσιμο ή όταν τα σκεύη χρησιμοποιούνται για όξινα ή ζεστά τρόφιμα.
Μολύβδινοι σωλήνες σε σπίτια: Αν ένα σπίτι διατηρεί ακόμη μολύβδινες σωληνώσεις, το νερό που περνά από αυτές μπορεί να περιέχει μόλυβδο.
Χρώματα και δομικά υλικά πριν από τη δεκαετία του 1960: Όταν παλιά, πολύχρωμα χρώματα ξεφλουδίζουν, το άγγιγμα με γυμνά χέρια ή ο καθαρισμός χωρίς κατάλληλη προστασία μπορεί να οδηγήσει σε είσοδο μολύβδου στον οργανισμό μέσω δερματικής επαφής ή εισπνοής.
Καλλυντικά: Για παράδειγμα, το καλλυντικό Kohl για τα μάτια περιέχει συστατικά όπως σκόνη μολύβδου. Η εφαρμογή του απευθείας γύρω από τα μάτια ενέχει σημαντικούς κινδύνους για την υγεία.
Φθηνά μεταλλικά κοσμήματα: Ορισμένα φθηνά κοσμήματα χρησιμοποιούν κράματα μολύβδου για να αυξήσουν το βάρος τους. Η παρατεταμένη επαφή με το δέρμα μπορεί να οδηγήσει σε απορρόφησή του στον οργανισμό.
Πώς να αξιολογήσετε τον κίνδυνο και να προστατευτείτε
Αν αντιμετωπίζετε χρόνιο πόνο, έκπτωση μνήμης ή αυτοάνοσες διαταραχές και πληροίτε οποιαδήποτε από τις παρακάτω προϋποθέσεις, ενδέχεται να βρίσκεστε σε υψηλό κίνδυνο δηλητηρίασης από βαρέα μέταλλα:
Έχετε σφραγίσματα υδραργύρου: Η Λιν ανέφερε ότι ελέγχει συστηματικά και εξετάζει την ύπαρξη σφραγισμάτων υδραργύρου στις ιατρικές της συνεδρίες.
Καταναλώνετε συχνά μεγάλα ψάρια: Ορισμένα ψάρια και άλλα θαλασσινά μπορεί να οδηγούν σε συσσώρευση βαρέων μετάλλων.
Καπνίζετε ή εκτίθεστε σε παθητικό κάπνισμα: Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει βαρέα μέταλλα.
Εκτίθεστε σε βαρέα μέταλλα λόγω της εργασίας σας: Εργασία με μηχανήματα, οργανικούς διαλύτες, συνεργεία αυτοκινήτων ή εργοστάσια με μεταλλική σκόνη μπορεί να οδηγεί σε τοξικότητα από βαρέα μέταλλα.
Μένετε σε περιοχή με αυξημένους περιβαλλοντικούς κινδύνους: Η διαμονή κοντά σε βιομηχανικές ζώνες ή μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα μπορεί να αυξάνει την έκθεση.
Λαμβάνετε βότανα ή παραδοσιακά κινεζικά σκευάσματα άγνωστης προέλευσης: Ορισμένα βότανα μπορεί να έχουν μολυνθεί με βαρέα μέταλλα κατά την καλλιέργεια ή την επεξεργασία τους.
Για την καθημερινή πρόληψη της δηλητηρίασης από βαρέα μέταλλα, η Λιν πρότεινε τα εξής:
Κατά την αγορά καθημερινών προϊόντων, να επιλέγονται μόνο όσα φέρουν πιστοποιημένες ετικέτες ασφαλείας και να αντικαθίστανται τακτικά τα σκεύη μαγειρικής και τα επιτραπέζια σκεύη. Να αποφεύγονται σκεύη άγνωστης προέλευσης, υπερβολικά έντονου χρώματος ή όσα εμφανίζουν γρατζουνιές και φθορά. Σε παλιά σπίτια, τα παιδιά πρέπει να κρατούνται μακριά από ξεφλουδισμένα χρώματα, ώστε να αποφεύγεται η επαφή ή η κατάποσή τους.
Για το μαγείρεμα, η Λιν πρότεινε κατσαρόλες από ανοξείδωτο ατσάλι και μαντεμένια σκεύη. Συνέστησε να επιλέγεται μαντέμι με φυσικό, ματ μαύρο εσωτερικό αντί για πολύχρωμες επισμαλτωμένες εκδοχές. Όπως είπε, ακόμη κι αν χαραχτεί, απελευθερώνει κυρίως σίδηρο –ένα απαραίτητο ιχνοστοιχείο ωφέλιμο για τον οργανισμό. Το χαραγμένο ανοξείδωτο ατσάλι μπορεί να αποδεσμεύσει μικρές ποσότητες σιδήρου, νικελίου και χρωμίου. Αν και το νικέλιο μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις σε ευαίσθητα άτομα, τα μαντεμένια σκεύη θεωρούνται γενικά ασφαλή για τους περισσότερους ανθρώπους.
Πώς να μειώσετε με ασφάλεια το φορτίο βαρέων μετάλλων
Παρότι η απομάκρυνση βαρέων μετάλλων που έχουν αποθηκευτεί στο σώμα συχνά απαιτεί ιατρική επίβλεψη, η Λιν σημείωσε ότι μπορούμε να μειώσουμε σημαντικά τον κίνδυνο έκθεσης και να στηρίξουμε τη φυσική αποτοξίνωση του οργανισμού μέσω στοχευμένων αλλαγών στη διατροφή και στον τρόπο ζωής.
Ενσωματώστε τροφές που υποστηρίζουν την αποτοξίνωση
Τροφές πλούσιες σε θείο: Σκόρδο, κρεμμύδια, πράσα, μπρόκολο, κουνουπίδι, κόλιανδρος και άλλα λαχανικά που περιέχουν θείο στηρίζουν τη λειτουργία του ήπατος και διατηρούν την αποτοξινωτική του ικανότητα.
Ισορροπημένη πρόσληψη μετάλλων: Η συμπλήρωση σιδήρου, σεληνίου, ασβεστίου, μαγνησίου και ψευδαργύρου επιτρέπει σε αυτά τα απαραίτητα μέταλλα να ανταγωνίζονται τα βαρέα μέταλλα στους κυτταρικούς υποδοχείς, μειώνοντας έτσι την απορρόφησή τους.
Αντιοξειδωτικά: Οι βιταμίνες C και E εμφανίζουν ισχυρή αντιοξειδωτική δράση, εξουδετερώνοντας τις ελεύθερες ρίζες που παράγονται από τα βαρέα μέταλλα και μειώνοντας την οξειδωτική βλάβη στα κύτταρα.
Θρεπτικά συστατικά υποστήριξης ήπατος: Το άλφα-λιποϊκό οξύ, η Ν-ακετυλοκυστεΐνη και η γλουταθειόνη ενισχύουν τις διαδικασίες αποτοξίνωσης.
Η Λιν υπογράμμισε τη σημασία της διατροφικής ποικιλίας. Όπως είπε, στόχος είναι να καταναλώνεται ένα ευρύ φάσμα τροφών και να αποφεύγεται η υπερκατανάλωση οποιουδήποτε μεμονωμένου τροφίμου, ακόμη κι αν θεωρείται υγιεινό.
Αλλάξτε τον τρόπο ζωής σας
Επαρκής ενυδάτωση: Το νερό είναι το βασικό μέσο μέσω του οποίου τα νεφρά φιλτράρουν και αποβάλλουν τις τοξίνες.
Υποστήριξη της υγείας του εντέρου: Ένα ισορροπημένο εντερικό μικροβίωμα λειτουργεί ως κρίσιμο προστατευτικό φράγμα στον οργανισμό.
Προώθηση τακτικών κενώσεων: Αυτό μειώνει την πιθανότητα οι τοξίνες να επαναπορροφούνται στο έντερο.
Ενθάρρυνση τακτικής εφίδρωσης: Οι τοξίνες μπορούν να αποβληθούν μέσω του ιδρώτα κατά την άσκηση, τα ποδόλουτρα ή τις συνεδρίες σάουνας.
Το μνημόνιο κατανόησης μεταξύ Οττάβας και Αλμπέρτας συνδέει την έγκριση ενός αγωγού προς τις ακτές της Βρετανικής Κολομβίας με το έργο δέσμευσης άνθρακα της Pathways Alliance, ύψους 16,5 δισ. δολαρίων, για το οποίο οι εταιρείες του κλάδου προσβλέπουν σε σημαντική κρατική στήριξη. Αν και το ποσό αυτό φαίνεται μεγάλο, αντιπροσωπεύει μόνο ένα μικρό μέρος από το τεράστιο σύνολο των χρημάτων των Καναδών φορολογουμένων που κατευθύνονται, από όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης, σε πρωτοβουλίες που σχετίζονται με τον στόχο των μηδενικών εκπομπών.
Στα ποσά αυτά περιλαμβάνονται δισεκατομμύρια που διοχετεύονται μέσω εσωτερικών πολιτικών, καθώς και μια «διεθνή χρηματοδοτική δέσμευση για το κλίμα» ύψους 5,3 δισ. δολαρίων, την οποία ανακοίνωσε η Οττάβα το 2021, για πολυετή χρηματοδότηση με στόχο να βοηθηθούν αναπτυσσόμενες χώρες να «αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή».
Μόνο το 2024, οι ομοσπονδιακές δαπάνες για την περιβαλλοντική προστασία αυξήθηκαν κατά 35,6% και έφτασαν τα 24 δισ. δολάρια, με σημαντικό μέρος τους να προορίζεται για τη μείωση των εκπομπών. Συγκριτικά, η Αλμπέρτα δρομολογεί 28 δισ. δολάρια για λειτουργικές δαπάνες υγειονομικής περίθαλψης στον προϋπολογισμό του 2025, ενώ οι ομοσπονδιακές μεταβιβάσεις προς τις επαρχίες για το επόμενο οικονομικό έτος εκτιμώνται στα 108 δισ. δολάρια, εκ των οποίων τα μισά αφορούν την υγεία.
Ακολουθεί μια ενδεικτική αποτύπωση βασικών προγραμμάτων και δαπανών που σχετίζονται με το κλίμα. Καθώς όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης εμπλέκουν αυτά τα κονδύλια σε σύνθετα πλέγματα χρηματοδοτήσεων, επιδοτήσεων και πολιτικών, η πραγματική κλίμακα είναι πολύ μεγαλύτερη· για τον λόγο αυτό παρατίθενται μόνο επιλεγμένα παραδείγματα.
Ομοσπονδιακές δαπάνες
Στον πρώτο προϋπολογισμό, στις αρχές Νοεμβρίου, η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϋ ενίσχυσε και επέκτεινε μια σειρά επενδυτικών φορολογικών πιστώσεων που στηρίζουν έργα «καθαρής ενέργειας» και μηδενικών εκπομπών. Σε αυτές περιλαμβάνονται επιστρεπτέες πιστώσεις έως περίπου 60% για τη δέσμευση άνθρακα, 30% για την καθαρή τεχνολογία και τη βιομηχανική παραγωγή καθαρής τεχνολογίας, καθώς και έως 40% για το «καθαρό υδρογόνο», στο πλαίσιο της Στρατηγικής Κλιματικής Ανταγωνιστικότητας της κυβέρνησης.
Από δημοσιονομική σκοπιά, οι φορολογικές πιστώσεις αποτελούν μορφή κρατικής δαπάνης. Η παροχή φορολογικών ελαφρύνσεων για έργα «καθαρής τεχνολογίας», όπως η δέσμευση άνθρακα, μειώνει τα κρατικά έσοδα, τα οποία τελικά πρέπει να αντισταθμιστούν είτε μέσω υψηλότερων φόρων αλλού είτε μέσω αυξημένου δημόσιου χρέους.
Ομοσπονδιακές φορολογικές πιστώσεις στον εταιρικό φόρο εισοδήματος που σχετίζονται με πρωτοβουλίες για μηδενικές εκπομπές — όλα τα ποσά είναι σε εκατομμύρια δολάρια. (Πηγή: The Epoch Times, στοιχεία από το υπουργείο Οικονομικών του Καναδά. Δημιουργήθηκε με Datawrapper)
Τον Ιούλιο του 2024, το Γραφείο Κοινοβουλευτικού Προϋπολογισμού υπολόγισε ότι μόνο έξι φορολογικές πιστώσεις για «τομείς καθαρής ενέργειας και τεχνολογίας» θα κοστίσουν στον Καναδά 103 δισ. δολάρια για την 13ετή περίοδο από το 2022–23 έως το 2034–35. Στις πιστώσεις αυτές περιλαμβάνονται και εκείνες για την αλυσίδα εφοδιασμού ηλεκτρικών οχημάτων και για την καθαρή ηλεκτρική ενέργεια, πέραν των τεσσάρων που αναφέρθηκαν παραπάνω.
Υποδομές και κατοικίες
Η Τράπεζα Υποδομών του Καναδά, κρατική εταιρεία που χρηματοδοτεί έργα υποδομών και διαθέτει κεφάλαια συνολικής αξίας 54,4 δισ. δολαρίων, δρομολογεί σημαντικό μέρος των πόρων της σε «πράσινες υποδομές» και «καθαρή ενέργεια».
Χαρακτηριστικό παράδειγμα των έργων που χρηματοδοτούνται είναι η διάθεση έως 100 εκατ. δολαρίων για «έργα αναβάθμισης ενεργειακά αποδοτικών κτιρίων», όπως μετατροπές φωτισμού σε LED, συστήματα θέρμανσης και ψύξης υψηλής απόδοσης με ηλεκτροδότηση, επιτόπια ηλιακή ενέργεια σε συνδυασμό με αποθήκευση σε μπαταρίες και άλλες τεχνολογίες μείωσης εκπομπών.
Παράλληλα, το ομοσπονδιακό πρόγραμμα επιχορηγήσεων «Canada Greener Homes Grant» παρείχε χρηματοδότηση για «ενεργειακά αποδοτικές αναβαθμίσεις» σε ιδιωτικές κατοικίες, όπως βελτίωση μόνωσης, αντικατάσταση παραθύρων ή θυρών και εγκατάσταση ηλιακών πάνελ. Συνολικά, το επταετές αυτό πρόγραμμα, που ξεκίνησε τον Μάιο του 2021, αναμενόταν να κοστίσει 2,6 δισ. δολάρια. Πλέον δεν δέχεται νέες αιτήσεις.
Γεωργία
Το Ταμείο Κλιματικής Δράσης για Αγροκτήματα, που ανακοινώθηκε για πρώτη φορά στον προϋπολογισμό του 2021, αποτελεί πρωτοβουλία ύψους 704 εκατ. δολαρίων και παρέχει επιχορηγήσεις για να βοηθήσει τους αγρότες να υιοθετήσουν πρακτικές διαχείρισης που αποθηκεύουν άνθρακα και μειώνουν τις εκπομπές αερίων. Μια επέκταση του ταμείου για την περίοδο 2025–28 θα διαθέσει επιπλέον 300 εκατ. δολάρια, με στόχο να στηρίξει τις προσπάθειες των αγροτών να «καταστούν πιο ανθεκτικοί στο κλίμα».
Μεταφορές και ηλεκτρικά οχήματα
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση παρείχε επιδοτήσεις έως 5.000 δολάρια για ηλεκτρικά οχήματα από το 2019. Το πρόγραμμα ανεστάλη τον Ιανουάριο του 2025, όταν εξαντλήθηκαν τα κονδύλια. Άλλα προγράμματα στον τομέα των μεταφορών περιλαμβάνουν χρηματοδότηση για την προσαρμογή των σιδηροδρόμων στην κλιματική αλλαγή και για έργα απανθρακοποίησης των δημόσιων συγκοινωνιών.
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση, σε συνεργασία με ορισμένες επαρχίες, έχει επίσης δεσμεύσει δισεκατομμύρια σε επιδοτήσεις για εργοστάσια ηλεκτρικών οχημάτων και μπαταριών, ορισμένα από τα οποία έχουν έκτοτε ακυρωθεί.
Μονάδα δέσμευσης άνθρακα στο Σκουάμις της Βρετανικής Κολομβίας, σε φωτογραφία αρχείου. (The Canadian Press/Darryl Dyck)
Πρώτα Έθνη
Ορισμένα προγράμματα έχουν ευρύτερο χαρακτήρα, όπως τα ομοσπονδιακά κονδύλια (περισσότερα από 2 δισ. δολάρια) που έχουν ανακοινωθεί από το 2020 για «κλιματική δράση από ιθαγενείς λαούς», συμπεριλαμβανομένης της βοήθειας προς τα Πρώτα Έθνη και τους Ινουίτ για τη «διαχείριση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην υγεία».
Χρηματοδότηση για τη νεολαία
Ο προϋπολογισμός του 2025 κατευθύνει επιπλέον 40 εκατ. δολάρια για τα επόμενα δύο χρόνια, από το 2026–27, με στόχο τη δημιουργία ενός Youth Climate Corps (Σώμα Νεολαίας για το Κλίμα), το οποίο θα παρέχει «αμειβόμενη κατάρτιση σε πράσινες δεξιότητες και θέσεις εργασίας», εκπαιδεύοντας νέους ώστε να «ανταποκρίνονται γρήγορα σε κλιματικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης».
Η ιδέα ενός καναδικού Σώματος Νεολαίας για το Κλίμα είχε προωθηθεί μέσω εκστρατείας που ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2023 από τη Climate Emergency Unit (Μονάδα Κλιματικής Έκτακτης Ανάγκης), ένα εγχείρημα του Ινστιτούτου David Suzuki, το οποίο χαρακτήριζε την πρόταση ως «ένα τολμηρό νέο δημόσιο πρόγραμμα που θα απασχολούσε δεκάδες χιλιάδες νέους Καναδούς σε εργασίες σχετικές με το κλίμα, προσφέροντας καλές αμοιβές και σταδιοδρομία στην αναπτυσσόμενη καθαρή οικονομία».
Η χρηματοδότηση αυτή ακολουθά άλλες δαπάνες με επίκεντρο τη νεολαία: τον Ιούλιο του 2025, παραδείγματος χάριν, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση είχε ανακοινώσει ότι θα διαθέσει 14,4 εκατ. δολάρια για να «ενδυναμώσει τους νέους Καναδούς στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής». Σε αυτά περιλαμβάνονται 1,8 εκατ. δολάρια για το Ίδρυμα Πάρκων της Βρετανικής Κολομβίας, με στόχο την «ανάπτυξη της περιβαλλοντικής παιδείας και ηγεσίας των νέων Καναδών στη Βρετανική Κολομβία».
Προγράμματα της εποχής Τρυντώ
Η κυβέρνηση Κάρνεϋ καταργεί σταδιακά ορισμένα από τα πιο προβεβλημένα προγράμματα επιχορηγήσεων της εποχής Τριντό, όπως τη χρηματοδότηση ύψους 3,2 δισ. δολαρίων για τη φύτευση δύο δισεκατομμυρίων δέντρων σε ολόκληρο τον Καναδά μεταξύ 2021 και 2031. Το πρόγραμμα «Δύο Δισεκατομμύρια Δένδρα» υποσχόταν ότι θα «βοηθήσει τον Καναδά να υπερβεί τον στόχο μείωσης εκπομπών της Συμφωνίας των Παρισίων για το 2030 και να θέσει τα θεμέλια για την επίτευξη μηδενικών εκπομπών έως το 2050».
Ταυτόχρονα, μακροχρόνια προγράμματα επιχορηγήσεων, όπως το Green Municipal Fund (GMF/Πράσινο Δημοτικό Ταμείο), το οποίο αυξήθηκε από 125 εκατ. δολάρια το 2000 σε 1,625 δισ. δολάρια έως το 2023, παραμένουν σε ισχύ.
Στο ταμείο αυτό φαίνεται να μπορούν να ενταχθούν έργα πολύ διαφορετικής κλίμακας. Οι επιχορηγήσεις έχουν κυμανθεί από 11.000 δολάρια για δήμο στο νησί Βανκούβερ, με στόχο τη μελέτη της σκοπιμότητας «μετατροπής του νέου κτιρίου της τοπικής μονάδας της Βασιλικής Καναδικής Έφιππης Αστυνομίας σε εγκατάσταση μηδενικών εκπομπών», έως 72.500 δολάρια για την πόλη Μπράντον στη Μανιτόμπα, για τη μελέτη της σκοπιμότητας μείωσης των εκπομπών άνθρακα από τον στόλο οχημάτων της δημοτικής αρχής.
Διεθνής χρηματοδότηση
Οι ομοσπονδιακές δαπάνες για το κλίμα δεν περιορίζονται εντός των συνόρων του Καναδά, καθώς σημαντικά ποσά κατευθύνονται στο εξωτερικό για να βοηθήσουν άλλες χώρες να «αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή».
Μόνο την περίοδο 2015–2022, ο Καναδάς διέθεσε πάνω από 8,7 δισ. δολάρια ως «διεθνή χρηματοδότηση για το κλίμα» προς αναπτυσσόμενες χώρες.
Ο τότε υπουργός Περιβάλλοντος Στήβεν Γκυλμπώ (Steven Guilbeault) μιλά κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής Canada 2020 Net-Zero Leadership Summit. Οττάβα, 19 Απριλίου 2023. (The Canadian Press/Sean Kilpatrick)
Αν και ο πρώτος προϋπολογισμός της κυβέρνησης Κάρνεϋ περιορίζει γενικά τη διεθνή βοήθεια, διατηρεί τη στρατηγική στήριξης άλλων χωρών στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Στη σύνοδο κορυφής COP30 για το κλίμα, που πραγματοποιήθηκε στη Βραζιλία τον Νοέμβριο, η Οττάβα ανακοίνωσε 392 εκατ. δολάρια για «συμπεριληπτικές, τοπικά καθοδηγούμενες λύσεις για το κλίμα» σε αναπτυσσόμενες χώρες.
Η νέα αυτή δέσμη χρηματοδότησης περιλαμβάνει 106 εκατ. δολάρια για την έναρξη του Inclusive Climate Action Fund (Ταμείο Συμπεριληπτικής Κλιματικής Δράσης), το οποίο θα χρηματοδοτεί επιχειρήσεις στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική για την «προώθηση έργων μετριασμού και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή». Περιλαμβάνει επίσης 263 εκατ. δολάρια για το International Fund for Agricultural Development (Διεθνές Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης), με στόχο την «ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της προσαρμοστικής ικανότητας των μικρών αγροτών στις αναπτυσσόμενες χώρες».
Επαρχιακή χρηματοδότηση
Η Οττάβα δεν είναι η μόνη που αφιερώνει σημαντικό μέρος των δαπανών της σε στόχους που σχετίζονται με το κλίμα· οι επαρχίες έχουν υιοθετήσει ανάλογες στρατηγικές.
Κάθε επαρχία διαθέτει μέρος των δημόσιων πόρων της σε πρωτοβουλίες μείωσης εκπομπών. Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των δαπανών λαμβάνει τη μορφή επιχορηγήσεων ή φορολογικών ελαφρύνσεων προς εταιρείες που δραστηριοποιούνται στη δέσμευση άνθρακα ή στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
Μελέτη του Fraser Institute, που δημοσιεύθηκε τον Οκτώβριο, εκτίμησε ότι η Οττάβα και οι τέσσερις μεγαλύτερες επαρχίες — Κεμπέκ, Οντάριο, Αλμπέρτα και Βρετανική Κολομβία — παρείχαν τουλάχιστον 158 δισ. δολάρια την περίοδο 2014-15 έως 2024-25, μέσω δαπανών και φορολογικών πιστώσεων, για τη στήριξη μιας «οικονομίας χαμηλών εκπομπών άνθρακα».
Η εκτίμηση αυτή καλύπτει μόνο μέρος της συνολικής εικόνας, καθώς εστιάζει ειδικά σε δαπάνες και φορολογικές πιστώσεις για τη δημιουργία μιας οικονομίας χαμηλών εκπομπών στον Καναδά, ενώ οι κλιματικές δαπάνες περιλαμβάνουν επίσης δράσεις όπως η ευαισθητοποίηση της νεολαίας ή πρωτοβουλίες σε αναπτυσσόμενες χώρες.
Οντάριο
Το υπουργείο Περιβάλλοντος του Οντάριο εκτιμά ότι θα δαπανήσει περίπου 15,7 εκατ. δολάρια για την «κλιματική αλλαγή και την ανθεκτικότητα» το 2025–26.
Όπως και σε άλλα επίπεδα διακυβέρνησης, ένα μέρος των δαπανών του Οντάριο που σχετίζονται με το κλίμα είναι έμμεσο. Για παράδειγμα, η κυβέρνηση Φορντ διέθεσε 92 εκατ. δολάρια στον προϋπολογισμό του 2025 για το πρόγραμμα ChargeON, το οποίο στηρίζει την εγκατάσταση σταθμών φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων σε ολόκληρη την επαρχία.
Ο πρωθυπουργός του Οντάριο, Νταγκ Φορντ, μιλά σε εκδήλωση στο Άλιστον. Οντάριο, 25 Απριλίου 2024. (The Canadian Press/Nathan Denette)
Από το 2020, το Οντάριο έχει δεσμεύσει δισεκατομμύρια δολάρια σε επαρχιακές επιδοτήσεις και φορολογικά κίνητρα για να στηρίξει την αλυσίδα εφοδιασμού των ηλεκτρικών οχημάτων, στο πλαίσιο κοινών ομοσπονδιακών-επαρχιακών προσπαθειών που συνολικά ξεπερνούν τα 20 δισ. δολάρια.
Το ποσό αυτό περιλαμβάνει δεσμεύσεις που έγιναν στο πλαίσιο συνεργατικών συμφωνιών με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και ιδιωτικές εταιρείες. Μέρος της χρηματοδοτικής στήριξης είχε προβλεφθεί για εργοστάσια μπαταριών εταιρειών όπως η Stellantis-LGES στο Ουίνδσορ, η Honda στο Άλιστον και η Volkswagen στο Σαιντ Τόμας. Χρηματοδότηση έλαβε επίσης η Ford Motor Company για να μετατρέψει το εργοστάσιο στο Όουκβιλ ώστε να παράγει ηλεκτρικά οχήματα.
Το ακριβές ποσό που έχει ήδη εκταμιευθεί είναι δύσκολο να παρακολουθηθεί, επειδή ορισμένες πληρωμές εξαρτώνται από τη δημιουργία θέσεων εργασίας ή από την επίτευξη συγκεκριμένων οροσήμων από μια εταιρεία, ενώ άλλη χρηματοδότηση παρέχεται ως μελλοντικές φορολογικές πιστώσεις.
Άλλες επαρχίες
Η Αλμπέρτα έχει δεσμεύσει δισεκατομμύρια δολάρια για έργα και προγράμματα δέσμευσης, αξιοποίησης και αποθήκευσης άνθρακα. Η επαρχία χρησιμοποιεί κυρίως τα έσοδα από το σύστημα Technology Innovation and Emissions Reduction (TIER) — που προκύπτουν από την τιμή άνθρακα που πληρώνουν οι μεγάλοι ρυπαντές — για να χρηματοδοτεί έργα μείωσης εκπομπών μέσω φορέων όπως οι Emissions Reduction Alberta (ERA) και Alberta Innovates.
Η ERA έχει διαθέσει 991,7 εκατ. δολάρια από το 2009 για να εκκινήσει «την πιλοτική εφαρμογή, την επίδειξη και την ανάπτυξη λύσεων καθαρής τεχνολογίας που μειώνουν τις εκπομπές».
Ο οργανισμός, που χρηματοδοτείται μέσω του TIER, προκηρύσσει επίσης ανοιχτούς διαγωνισμούς για εταιρείες που δραστηριοποιούνται σε έργα σχετιζόμενα με το κλίμα, όπως το Tailings Technology Challenge. Πρόκειται για ταμείο 50 εκατ. δολαρίων που εγκαινίασε η ERA φέτος, ώστε να χρηματοδοτήσει έργα — έως 15 εκατ. δολάρια το καθένα — τα οποία «βοηθούν στη μείωση και τη διαχείριση των νερών των ορυχείων και των τελμάτων που προκύπτουν από την εξόρυξη πετρελαιοφόρων άμμων».
Η Μανιτόμπα έχει επίσης σε εξέλιξη πρωτοβουλίες, όπως πρόγραμμα επιδότησης ηλεκτρικών οχημάτων, ένα πρόγραμμα χρηματοδότησης «με βάση την αξιολόγηση» για τη στήριξη της μείωσης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, ένα Climate Action Fund (Ταμείο Κλιματικής Δράσης) για επενδύσεις σε πράσινα έργα και τον φορέα Efficiency Manitoba, κρατική εταιρεία που προσφέρει προγράμματα και οικονομική στήριξη σε κατοικίες, επιχειρήσεις και κοινότητες σε πεδία όπως οι αντλίες θερμότητας και οι ενεργειακές αναβαθμίσεις.
Η στρατηγική του Σασκάτσουαν για το κλίμα περιλαμβάνει επαρχιακές πρωτοβουλίες όπως το Saskatchewan Technology Fund, που επενδύει σε έργα τα οποία μειώνουν την ένταση εκπομπών, καθώς και διάφορες δράσεις για την επίτευξη ηλεκτρικού δικτύου μηδενικών εκπομπών έως το 2050.
Βρετανική Κολομβία
Η Βρετανική Κολομβία ήταν η πρώτη επαρχία στον Καναδά που επέβαλε φόρο άνθρακα, και οι πρωτοβουλίες μηδενικών εκπομπών αποτελούν εδώ και καιρό βασικό άξονα της πολιτικής της.
Η επαρχία διέθεσε πάνω από 650 εκατ. δολάρια από το 2011 για να ενθαρρύνει την υιοθέτηση ηλεκτρικών οχημάτων. Οι καταναλωτές στη Βρετανική Κολομβία μπορούσαν προηγουμένως να συνδυάσουν την επαρχιακή επιδότηση των 4.000 δολαρίων με την ομοσπονδιακή επιδότηση των 5.000 δολαρίων, φτάνοντας συνολικά τις 9.000 δολάρια. Η Βρετανική Κολομβία τερμάτισε φέτος τις επιδοτήσεις για ηλεκτρικά οχήματα, έπειτα από έντονη συζήτηση.
Αρκετές άλλες επαρχίες δοκίμασαν επιδοτήσεις για ηλεκτρικά οχήματα, με το Οντάριο να δίνει επιδοτήσεις έως 14.000 δολάρια μέχρι να καταργηθούν από τον πρωθυπουργό της επαρχίας, Νταγκ Φορντ, το 2018.
Παρότι οι επιδοτήσεις ηλεκτρικών οχημάτων φαίνεται να υποχωρούν ως επιλογή πολιτικής, αυτό δεν σημαίνει ότι η Βρετανική Κολομβία επιβραδύνει κατ’ ανάγκη τις κλιματικές δαπάνες της. Η επαρχία δαπάνησε κατ’ εκτίμηση 817 εκατ. δολάρια για «πρωτοβουλίες σχετιζόμενες με το κλίμα» το 2024-25 και προβλέπεται να δαπανήσει άλλα 590 εκατ. δολάρια το 2025-26. Οι δαπάνες αυτές αφορούν επενδύσεις για τη μείωση των εκπομπών άνθρακα σε μια σειρά τομέων, όπως «καθαρότερη βιομηχανία», «καθαρότερα κτίρια» και «καθαρότερες μεταφορές».
Κεμπέκ
Το Κεμπέκ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις κλιματικές δαπάνες, με μεγάλο μέρος τους να επικεντρώνεται στο «Σχέδιο 2030 για μια Πράσινη Οικονομία», το οποίο, όπως αναφέρεται, «καθοδηγεί τη δράση της κυβέρνησης για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στη διάρκεια αυτής της δεκαετίας».
Το σχέδιο αυτό έλαβε αρχικά 6,7 δισ. δολάρια για το πρόγραμμα υλοποίησης 2021–26 και, τον Ιούνιο του 2025, διατέθηκαν 10,1 δισ. δολάρια ακόμη για την περίοδο 2025–30. Χρηματοδοτείται κυρίως από την αγορά άνθρακα της επαρχίας, με έμφαση στην ηλεκτροκίνηση των μεταφορών, την ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων, την ενίσχυση της βιομηχανίας και την προστασία της φύσης.
Το Κεμπέκ έχει προχωρήσει και σε άλλες δεσμεύσεις για το κλίμα, όπως η απαγόρευση πώλησης αυτοκινήτων με κινητήρες βενζίνης το 2035, απαγόρευση που η επαρχία χαλάρωσε τον Σεπτέμβριο ώστε να προσφέρει «ανάσα» στη βιομηχανία αυτοκινήτου. Ο νέος στόχος απαιτεί το 90% των νέων αυτοκινήτων που θα πωλούνται το 2035 να είναι μηδενικών εκπομπών, αντί για το 100%.
Ατλαντικός Καναδάς
Ο προϋπολογισμός της Νέας Σκωτίας για το 2025–26 αναδεικνύει δαπάνη 35 εκατ. δολαρίων για το σχέδιο Climate Change Plan for Clean Growth, το οποίο επενδύει σε «πράσινες» θέσεις εργασίας, ηλιακή και αιολική ενέργεια, καθώς και στην προστασία των κοινοτήτων από κλιματικές επιπτώσεις όπως οι πλημμύρες. Το σχέδιο των 35 εκατ. δολαρίων περιλαμβάνει επίσης 6,1 εκατ. δολάρια για να «κατασκευαστούν και να ανακαινιστούν κατοικίες και διαμερίσματα έτοιμα για μηδενικές εκπομπές» και 1,25 εκατ. δολάρια για να «δοθεί η δυνατότητα σε περισσότερους αγρότες να υιοθετήσουν καθαρές τεχνολογίες που στηρίζουν πιο βιώσιμη γεωργία».
Το Νιου Μπράνσγουικ, εν τω μεταξύ, εργάζεται για τη μετάβαση σε καθαρή ηλεκτρική ενέργεια σε συνεργασία με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, δίνοντας έμφαση σε μεγάλες επενδύσεις στην αιολική ενέργεια, σε μικρούς αρθρωτούς πυρηνικούς αντιδραστήρες (SMR) και σε προγράμματα που απευθύνονται στους καταναλωτές, όπως υποδομές φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων και προγράμματα αντλιών θερμότητας.
Το Νησί του Πρίγκιπα Εδουάρδου καθιέρωσε το 2020 ένα ετήσιο Climate Challenge Fund, το οποίο μπορεί να χορηγεί έως 100.000 δολάρια σε έργα που «μειώνουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου» ή «προωθούν τη δημόσια εκπαίδευση» για την κλιματική αλλαγή, μεταξύ άλλων συναφών στόχων. Σε προηγούμενα έργα περιλαμβάνεται το STEAM PEI, μια πρωτοβουλία που επικεντρώνεται σε «σχέδια μαθημάτων για τη δράση στο κλίμα και στην υλοποίηση εργαστηρίων μέσα στις τάξεις», με στόχο να «εμπλέξει τη νεολαία σε πρακτικές λύσεις για τοπικές και παγκόσμιες περιβαλλοντικές προκλήσεις».
Οι δαπάνες των Νιουφάουντλαντ (Νέα Γη) και Λαμπραντόρ για μηδενικές εκπομπές επικεντρώνονται στην ηλεκτροδότηση κατοικιών, στη στήριξη της καθαρής τεχνολογίας με φορολογικές πιστώσεις, σε επενδύσεις σε ηλεκτρικά οχήματα και φόρτιση, καθώς και στην αξιοποίηση φυσικών πόρων για αιολική ενέργεια, υδρογόνο και κρίσιμα ορυκτά. Παράλληλα, περιλαμβάνουν ομοσπονδιακή χρηματοδότηση για μετάβαση από πετρέλαιο σε ηλεκτρισμό, με στόχο την επίτευξη μηδενικών εκπομπών έως το 2050, ενώ επιδιώκεται ταυτόχρονα να διατηρηθεί ισορροπία με την ανάπτυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Ορισμένοι δήμοι εντάσσουν επίσης κλιματικές πρωτοβουλίες στους προϋπολογισμούς τους, όπως το Τορόντο που ενσωματώνει φέτος για πρώτη φορά έναν «προϋπολογισμό άνθρακα» στον ετήσιο προϋπολογισμό του, ώστε να κατευθύνει πόρους σε ένα ευρύ φάσμα πρωτοβουλιών που σχετίζονται με το κλίμα.
Σύμφωνα με σύνοψη του The Atmospheric Fund (TAF), ενός δημοτικού φορέα που χρηματοδοτεί πρωτοβουλίες μείωσης αερίων στο Τορόντο και τη γύρω περιοχή, ο «προϋπολογισμός άνθρακα» ύψους 2 δισ. δολαρίων περιλαμβάνει «31 νέες ή ενισχυμένες δράσεις για το κλίμα, οι οποίες θα επιφέρουν εκτιμώμενη ετήσια μείωση 244.615 τόνων εκπομπών άνθρακα, όταν υλοποιηθούν πλήρως».
Μεταξύ των διαφόρων δαπανών περιλαμβάνονται 636 εκατ. δολάρια σε διάστημα δύο ετών για την αγορά ηλεκτρικών λεωφορείων και συστημάτων φόρτισης και 239 εκατ. δολάρια για την «απόκτηση νέων κτιρίων και την ανακαίνισή τους σε καταφύγια έτοιμα για μηδενικές εκπομπές».
Η έννοια των «προϋπολογισμών άνθρακα» ως εργαλείο ενσωμάτωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στη διαδικασία δημοτικού προϋπολογισμού, εξαπλώνεται στον Καναδά. Σύμφωνα με το Sustainability Solutions Group, έναν οργανισμό κλιματικού σχεδιασμού, το Έντμοντον έγινε η πρώτη πόλη της Βορείου Αμερικής που ανέπτυξε «προϋπολογισμό άνθρακα», ενσωματώνοντάς τον στον συνολικό κύκλο προϋπολογισμού 2023–26. Το Μοντρεάλ εισήγαγε τον πρώτο του «προϋπολογισμό άνθρακα» στον προϋπολογισμό του 2024, τον οποίο το ίδιο σχήμα περιέγραψε ως «ένα σωρευτικό ανώτατο όριο των εκπομπών του Μοντρεάλ έως το 2050».
Οικονομικές επιπτώσεις
Πέρα από τις άμεσες κρατικές δαπάνες για το κλίμα, ένας ακόμη παράγοντας που πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν είναι η επίδραση στην καναδική οικονομία από διάφορα μέτρα που στοχεύουν στη μείωση των εκπομπών άνθρακα, όπως η τιμολόγηση του άνθρακα, οι Clean Fuel Regulations (Κανονισμοί Καθαρών Καυσίμων) και η υποχρεωτικότητα για πωλήσεις ηλεκτρικών οχημάτων.
Μελέτη του Fraser Institute τον Ιούλιο του 2024 ανέφερε ότι η εφαρμογή του στόχου του Καναδά για σημαντική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έως το 2030 θα είχε σοβαρές οικονομικές συνέπειες. Η μελέτη προέβλεπε ότι το ομοσπονδιακό σχέδιο για την επίτευξη του στόχου θα μείωνε το πραγματικό ΑΕΠ του Καναδά κατά 6,2% και θα οδηγούσε το εισόδημα ανά εργαζόμενο σε στασιμότητα στη διάρκεια της δεκαετίας του 2020, ενώ θα «μειωνόταν κατά 1,5% έως το 2030 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2022».
Ηλεκτρικό όχημα, σε εκδήλωση για την προώθηση του Greening Government Fund. Οττάβα, 27 Ιουνίου 2023. (The Canadian Press/Justin Tang)
Παρότι η κυβέρνηση Κάρνεϋ έχει χαλαρώσει τους κανονισμούς για τις εκπομπές σε σύγκριση με την κυβέρνηση Τρυντώ — για παράδειγμα καταργώντας τον φόρο άνθρακα για τους καταναλωτές και καθυστερώντας την ομοσπονδιακή υποχρεωτικότητα πωλήσεων ηλεκτρικών οχημάτων — άλλοι κανονισμοί παραμένουν, ιδίως ο φόρος άνθρακα για τη βιομηχανία. Ο προϋπολογισμός του Νοεμβρίου δεσμεύεται ότι η Οττάβα θα συνεργαστεί με τις επαρχίες και τα εδάφη «για τον καθορισμό μιας πολυδεκαετούς πορείας της βιομηχανικής τιμής άνθρακα που στοχεύει σε μηδενικές εκπομπές έως το 2050».
Ωστόσο, τα σημαντικά κονδύλια που κατευθύνονται από όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής δεν συνάδουν με τον σχετικά μικρό ρόλο που διαδραματίζει ο Καναδάς στις παγκόσμιες εκπομπές. Σύμφωνα με στοιχεία της καναδικής κυβέρνησης, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου της χώρας αντιστοιχούσαν στο 1,4% των συνολικών παγκόσμιων εκπομπών το 2022, ενώ οι εκπομπές ανά κάτοικο έχουν μειωθεί κατά 16,1% από το 2005. Τα ίδια στοιχεία δείχνουν ότι μία μόνο χώρα, η Κίνα, ευθυνόταν για το 27,4% των παγκόσμιων εκπομπών, αυξημένο από το 18,6% του συνόλου το 2005.
Οι κλιματικές δαπάνες διαφέρουν από άλλες μορφές κρατικών δαπανών, επειδή είναι εξαιρετικά δύσκολο να καταγραφούν συνολικά. Δεν υπάρχει ένα ετήσιο ομοσπονδιακό στατιστικό στοιχείο που να αποτυπώνει το σύνολο των κλιματικών δαπανών. Αντίθετα, οι δαπάνες διασπείρονται σε διάφορες επιχορηγήσεις, προγράμματα, εφ’ άπαξ πρωτοβουλίες, εξειδικευμένες φορολογικές πιστώσεις και μεταβιβάσεις προς αναπτυσσόμενες χώρες. Επιπλέον, η επιβάρυνση που μπορεί να επιφέρουν στην οικονομία οι κλιματικές πολιτικές και οι κανονισμοί είναι δύσκολο να μετρηθεί.
Ο προσδιορισμός ενός συγκεκριμένου ποσού γίνεται ακόμη πιο δύσκολος όταν λαμβάνονται υπ’ όψιν οι κλιματικές δαπάνες των επαρχιακών και δημοτικών κυβερνήσεων, οι οποίες αποτυπώνονται σε ένα ευρύ φάσμα επιχορηγήσεων, φορολογικών πιστώσεων, πρωτοβουλιών και κανονισμών.
Ως αποτέλεσμα, η κλίμακα και η πολυπλοκότητα των κρατικών δαπανών που αφιερώνονται στο κλίμα παραμένουν δύσκολα προσδιορίσιμες.
Το Athens Security Forum 2025, που πραγματοποιήθηκε στη Λέσχη Αξιωματικών στην Αθήνα στις 11 και 12 Νοεμβρίου 2025, ανέδειξε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο κάτι που μέχρι πριν λίγα χρόνια θεωρούνταν «θολή ανησυχία»: η Κίνα δεν αποτελεί πλέον απλώς έναν μακρινό οικονομικό ανταγωνιστή, αλλά έναν πολυεπίπεδο γεωπολιτικό παράγοντα, με επιρροή που εκτείνεται από τον Ινδο-Ειρηνικό μέχρι το Αιγαίο και από τις τεχνολογικές πλατφόρμες μέχρι τα logistics.
Στόχος του φετινού συνεδρίου (σχετικά με τις συνεδρίες που αφορούν ειδικά την Κίνα) ήταν να καταγράψει, να αναλύσει και να συζητήσει ειλικρινά το πώς η Κίνα χρησιμοποιεί σχέσεις, τεχνολογία, δεδομένα και επενδύσεις για να διαμορφώσει νέα κέντρα ισχύος. Οι ομιλητές προσέγγισαν το θέμα από διαφορετικές γωνίες — στρατιωτικές, οικονομικές, τεχνολογικές και διπλωματικές — συνθέτοντας ένα παζλ που αποκαλύπτει την πραγματική κλίμακα των προκλήσεων.
Μία από τις καθοριστικές ομιλίες της πρώτης ημέρας έγινε από τον Δρα Σουν Σιν [Dr. Sun Xin], Ανώτερο Λέκτορα Πολιτικής Οικονομίας στο King’s College του Λονδίνου, ο οποίος ανέλυσε τη νέα στροφή της κινεζικής οικονομίας σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από παγκόσμια αταξία. Η παρουσίασή του εμπεριείχε βαθιές ιστορικές αναφορές, οικονομική αποτίμηση, αλλά και προβληματισμούς για το στρατηγικό μέλλον της Κίνας.
Η μετάβαση του οικονομικού μοντέλου της Κίνας: Από το άνοιγμα στην αυστηροποίηση
Ο Δρ Σουν ξεκίνησε την ομιλία του αναλύοντας το ιστορικό πλαίσιο: με τις μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών, η Κίνα άνοιξε την οικονομία της, επέκτεινε τον ιδιωτικό τομέα και υιοθέτησε μια αποκεντρωμένη διακυβέρνηση — χαρακτηριστικά που κατέστησαν τη χώρα ελκυστική για ξένες επενδύσεις, και ιδιαίτερα για εταιρείες από της ΗΠΑ.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον ομιλητή, μετά το 2010 συμβαίνει μια σημαντική στροφή. Ο κρατικός τομέας ανακάμπτει, η κρατική παρέμβαση αυξάνεται, και η ιδιωτική πρωτοβουλία φαίνεται να συρρικνώνεται. Στις ιδιωτικές εταιρείες ασκείται πλέον πολιτική πίεση ώστε να ευθυγραμμιστούν στενά με την πολιτική ατζέντα του Κομμουνιστικού Κόμματος, επιβεβαιώνοντας ότι η οικονομική δραστηριότητα δεν είναι πλέον συμβατή με πλήρη αυτονομία από το κράτος.
Μια σαφής ένδειξη της αλλαγής αυτής, σύμφωνα με τον Δρα Σουν, ήταν η μείωση των δανείων προς τον τομέα ακινήτων από το 2019, έως ότου ανακοινώθηκε πολιτική «μη επενδύσεων» σε αυτόν τον τομέα. Αντί για ακίνητα, το επενδυτικό βάρος μεταφέρεται στην υψηλή τεχνολογία: ψηφιακές κατασκευές, ρομποτική, ενέργεια, διάστημα και άλλους προηγμένους τομείς, μέσω κρατικών κοινοπραξιών.
Η ευθυγράμμιση του ιδιωτικού τομέα με τις πολιτικές προτεραιότητες του κόμματος
Ο Δρ Σουν υπογράμμισε ότι αυτή η στροφή δεν ήταν απλά οικονομική, αλλά και πολιτική. Οι μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες, όπως ο κινεζικός κολοσσός Alibaba, έχουν προσαρμόσει τις στρατηγικές τους ώστε να εξυπηρετήσουν τους στόχους του Κομμουνιστικού Κόμματος. Σύμφωνα με τον ομιλητή, η επένδυση της Alibaba στην τεχνολογία τεχνητής νοημοσύνης (AI) μετά το 2022 αντανακλά αυτή την τάση. Η κυβέρνηση κατεύθυνε πόρους προς την AI, θεωρώντας τον συγκεκριμένο τομέα κρίσιμο για την τεχνολογική ανεξαρτησία και την προοπτική ισχύος της Κίνας.
Ο καθοριστικός ρόλος του κόμματος γίνεται φανερός όταν ο Δρ Σουν τονίζει ότι «μόνο το Κόμμα μπορεί να έχει μονοπωλιακή εξουσία», με συνέπεια τις εταιρείες να μην λειτουργούν ανεξάρτητα με βάση καθαρά επιχειρηματικά κριτήρια, αλλά υπό το πρίσμα της κρατικής στρατηγικής.
Παρά την εντυπωσιακή ανάπτυξη σε τομείς-κλειδιά όπως η ενέργεια, η ναυπηγική, η αυτοκινητοβιομηχανία και τα βιοφαρμακευτικά προϊόντα, ο Δρ Σουν δεν έκρυψε τους κινδύνους. Επεσήμανε ότι το συνολικό χρέος της Κίνας — στο επίπεδο του 300% του ΑΕΠ — είναι ανησυχητικά υψηλό, ενώ η ανεργία των νέων παραμένει σε ανοδική τάση. Αυτά τα στοιχεία, κατά τον ομιλητή, θέτουν υπό αμφισβήτηση τη βιωσιμότητα του νέου οικονομικού μοντέλου.
Το βασικό ερώτημα που έθεσε ήταν εάν το Κομμουνιστικό Κόμμα θα μπορέσει να διατηρήσει αυτό το «ανισόρροπο» μοντέλο, όπου η βαρύτητα είναι στην τεχνολογία, ενώ άλλοι τομείς όπως παραδοσιακές βιομηχανίες και μικρότερα επιχειρηματικά εγχειρήματα παραμελούνται.
Γεωπολιτική διάσταση: Αποσύνδεση και ενεργειακή αυτάρκεια
Ο Δρ Σουν δεν περιορίστηκε στα εσωτερικά ζητήματα. Ανέδειξε μια μακροχρόνια στρατηγική αποσύνδεσης από το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα όπως το γνωρίζουμε, υποστηρίζοντας ότι η Κίνα επιδιώκει ενεργά τη μείωση της εξάρτησής της από τις δυτικές αγορές, και κυρίως από την αμερικανική οικονομική υπεροχή. Αν και μια πλήρης αποδέσμευση είναι πρακτικά αδύνατη, η Κίνα «στοχεύει στην ενεργειακή αυτάρκεια», προστατεύοντας τις ζωτικές υποδομές και προωθώντας την τεχνολογική αυτάρκεια. Πρόκειται, όπως επεσήμανε ο ομιλητής, για μια νέα μορφή γεωπολιτικής αυτοπεποίθησης, όχι απαραίτητα απομονωτισμού, αλλά προστασίας των εθνικών συμφερόντων.
Η ομιλά του Δρος Σουν Σιν στο Athens Security Forum 2025 αντήχησε ως προειδοποίηση αλλά και ως πρόκληση. Η Κίνα βρίσκεται στη μέση μιας ριζικής μετάβασης, από το οικονομικό άνοιγμα και την παγκοσμιοποίηση προς έναν πιο κεντρικά ελεγχόμενο, τεχνολογικά προσανατολισμένο και στρατιωτικά συνειδητοποιημένο δρόμο ανάπτυξης. Αν το νέο μοντέλο ευοδωθεί, η Κίνα θα αναδειχθεί ως εξαιρετικά ισχυρή τεχνολογική και στρατηγική δύναμη. Αν αποτύχει, όμως, οι κίνδυνοι για την οικονομική ισορροπία, την κοινωνική συνοχή και τη διεθνή θέση της χώρας θα είναι σημαντικοί.
Τεχνολογικές μεταβιβάσεις και στρατιωτική συνεργασία: Η νέα πραγματικότητα της κινεζικής επιρροής
Στη δεύτερη συνεδρία με θέμα «Κίνα, Ευρώπη και τεχνολογικές διαρροές μεταξύ στρατιωτικών οικοσυστημάτων», η Δρ Ράο Σβάστι [Dr. Rao Swasti], Αναπληρώτρια Κοσμήτορας για τις Παγκόσμιες Πρωτοβουλίες στο Πανεπιστήμιο O.P. Jindal Global της Ινδίας, παρουσίασε ένα από τα πιο τεχνικά και ταυτόχρονα αποκαλυπτικά παραδείγματα της σύγχρονης κινεζικής στρατιωτικής επιρροής: την εμπλοκή της Κίνας στις αεροπορικές συγκρούσεις μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν τον Μάιο.
Η έμφαση δόθηκε στο Πακιστάν, μια χώρα όπου, όπως τόνισε η ομιλήτρια, η Κίνα αξιοποιεί τη στρατιωτική-τεχνολογική συνεργασία ως προέκταση ισχύος εναντίον της Ινδίας, με την οποία βρίσκεται σε στρατηγικό ανταγωνισμό.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσαν οι πρόσφατες αεροπορικές επιχειρήσεις στο Κασμίρ. Το Πακιστάν χρησιμοποίησε κινεζικούς πυραύλους PL- 15, όπλο προηγμένης τεχνολογίας με δύο συστήματα καθοδήγησης: αυτόνομη παρακολούθηση μέσω του δικού του ραντάρ και συνεχή παροχή δεδομένων από το εκτοξευτικό αεροσκάφος μέσω ασφαλών δικτύων.
Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων, η Κίνα παρείχε στο Πακιστάν δεδομένα, εικόνες και κρίσιμη πληροφόρηση, επιτρέποντας στην πακιστανική αεροπορία να πλήξει ινδικούς στόχους με ακρίβεια.
Σύμφωνα με ειδικούς που επικαλέστηκε η Δρ Ράο, η αντιμετώπιση τέτοιων όπλων απαιτεί πλέον τεχνικές ηλεκτρονικού πολέμου, όχι μόνο καλύτερα αεροσκάφη. ‘Ετσι, στις 6 και 7 Μαΐου, το Πακιστάν κατόρθωσε επιτυχίες που δεν θα ήταν δυνατές χωρίς την τεχνολογική ομπρέλα της Κίνας.
Η ομιλήτρια ήταν ξεκάθαρη: «Όταν έχεις πρόσβαση στην πληροφορία, έχεις το πλεονέκτημα». Αυτή η τεχνολογική εξάρτηση επιτρέπει στο Πεκίνο να ασκεί επιρροή σε ζώνες σύγκρουσης χωρίς άμεση εμπλοκή, επιβαρύνοντας την ασφάλεια ολόκληρης της περιοχής.
Η ομιλήτρια τόνισε ότι ενώ Πακιστάν και Ινδία έχουν ισότιμη σχέση όσον αφορά τις επιχειρησιακές δυνατότητες, δεν ισχύει το ίδιο για την Κίνα. Το Πεκίνο λειτουργεί πλέον ως τεχνολογικός επιταχυντής του Πακιστάν.
Το νέο δίκτυο συμμαχιών της Κίνας
Η Δρ Ράο ανέδειξε ως κρίσιμο κρίκο στην αλυσίδα Κίνας-ΝΑΤΟ τη σχέση Πακιστάν-Τουρκίας, που λειτούργησε σαν τεχνολογικό μονοπάτι προς πιο προηγμένα οπλικά συστήματα. Η Τουρκία επένδυσε στην αυτάρκειά της και σε δικές της πλατφόρμες, ενώ το Πακιστάν στράφηκε πλήρως στην Κίνα.
Σημείο-κλειδί της συνεργασίας αποτελεί το μαχητικό JF-17, κοινό προϊόν Κίνας-Πακιστάν, με κοινή εκπαίδευση πιλότων και κοινές ασκήσεις. Αυτό δημιούργησε ένα υβριδικό στρατιωτικό οικοσύστημα, στο οποίο τα δεδομένα, η τεχνολογία, η παραγωγή και οι στρατιωτικές τακτικές μοιράζονται σε πραγματικό χρόνο, και μπορούν να ανταγωνιστούν ενεργά το ΝΑΤΟ σε πεδία όπως: ηλεκτρονικός πόλεμος, μη επανδρωμένα οχήματα, αυτόνομα συστήματα και μεσαίας/μακράς εμβέλειας κατευθυνόμενα πυρομαχικά.
Η θεαματική παρουσίαση των κινεζικών οπλικών συστημάτων στην παρέλαση που διοργάνωσε το Πεκίνο για να γιορτάσει την 80ή επέτειο λήξης του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου και την ήττα της Ιαπωνίας, ήταν προσεκτικά οργανωμένη ώστε να εντυπωσιάσει μεν χωρίς όμως να φανερώσει κρίσιμες τεχνολογικές λεπτομέρειες.
Παρά την αυξανόμενη στρατιωτική της εμπλοκή στην Ασία, η Δρ Ράο δεν θεωρεί πιθανό η Κίνα να παίξει ενεργό ρόλο στο Αιγαίο, όπως έκανε στην αντιπαράθεση Πακιστάν–Ινδίας.
Η θέση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα: το Αιγαίο παραμένει προτεραιότητα του ΝΑΤΟ και δεν εντάσσεται (ακόμη) στη στρατηγική άμυνας/επιρροής της Κίνας. Ωστόσο, η δυναμική συνεργασία Πεκίνου–Άγκυρας σε εξοπλιστικά προγράμματα αποτελεί παράγοντα που η Ελλάδα οφείλει να παρακολουθεί στενά.
Η Κίνα δεν περιορίζεται σε οικονομική διείσδυση, αλλά όπως παρατηρούμε διαμορφώνει νέα στρατιωτικά οικοσυστήματα, μεταφέρει τεχνογνωσία σε συμμάχους εκτός ΝΑΤΟ, δοκιμάζει προηγμένα συστήματα σε πραγματικές συγκρούσεις, αποφεύγει να εκθέτει τις τεχνολογικές της δυνατότητες δημόσια.
Η Ευρώπη, και ειδικά η Ελλάδα, δεν μπορεί να αγνοήσει τις γεωπολιτικές συνέπειες αυτής της σκιώδους επέκτασης.
Όταν η γνώση γίνεται πεδίο μάχης: Η ακαδημαϊκή διείσδυση της Κίνας στην Ευρώπη
Στην τρίτη συνεδρία, με τίτλο «Ανιχνεύοντας τις ακαδημαϊκές συνεργασίες Κίνας–Ευρώπης: Αξιολόγηση πεδίου εφαρμογής, διαφάνειας και κινδύνων», ο Ματέι Σιμαλσίκ [Matej Šimalčík], εκτελεστικός διευθυντής του Ινστιτούτου Ασιατικών Σπουδών της Κεντρικής Ευρώπης (Central European Institute of Asian Studies), ανέδειξε ίσως την πιο δυσδιάκριτη αλλά κρίσιμη διάσταση της κινεζικής επιρροής: την επιστημονική και πανεπιστημιακή διείσδυση.
Με τρόπο που θύμιζε προειδοποίηση προς ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, ο Σιμαλσίκ υπογράμμισε ότι η Ευρώπη μόλις τα τελευταία χρόνια ξύπνησε απέναντι στις απειλές που θέτουν αυταρχικά καθεστώτα, τα οποία εργαλειοποιούν τη γνώση, την έρευνα και τις ακαδημαϊκές συνεργασίες για στρατηγικά οφέλη.
Ο χάρτης της κινεζικής ακαδημαϊκής παρουσίας: ένα δίκτυο 8.000 συνεργασιών
Σύμφωνα με το engagement tracker για τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ:
8.000 θεσμικές συνεργασίες συνδέουν ευρωπαϊκά και κινεζικά ιδρύματα
838 ευρωπαϊκά πανεπιστήμια συνεργάζονται με κινεζικούς φορείς
2.226 κινεζικές οντότητες έχουν πρόσβαση σε ευρωπαϊκά ερευνητικά οικοσυστήματα
Ο όγκος είναι τεράστιος, αλλά το πρόβλημα δεν είναι η ποσότητα. Είναι η φύση αυτών των συνεργασιών. Ο κίνδυνος εστιάζεται στη μεταφορά τεχνολογίας, στη χειραγώγηση πληροφοριών, στη διείσδυση προπαγάνδας και στις πιέσεις που ασκεί το ΚΚΚ σε ερευνητές για ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Όταν η χρηματοδότηση γίνεται Δούρειος Ίππος
Ο Σιμαλσίκ έφερε στο φως ένα πρόβλημα που η Ευρώπη αποφεύγει να αντιμετωπίσει. Πανεπιστήμια που υποχρηματοδοτούνται ανοίγουν την πόρτα στις κινεζικές χρηματοδοτήσεις. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται αλληλεξάρτηση με το ΚΚΚ, να χάνονται τα όρια ανάμεσα σε ακαδημαϊκή συνεργασία και υπονόμευση, και να κινδυνεύει η ευρωπαϊκή γνώση, η πνευματική ιδιοκτησία και ασφάλεια.
Η Κίνα εστιάζει στρατηγικά σε πεδία όπως: ημιαγωγοί, τεχνητή νοημοσύνη, κβαντική τεχνολογία, ρομποτική. Τομείς που μπορούν να μετατραπούν άμεσα σε στρατιωτική ισχύ.
Ο ΛΑΣ πίσω από τις συνεργασίες: Η αλήθεια που δεν φαίνεται
Σύμφωνα με τον Σιμαλσίκ:
Το 40% των συνεργασιών με κινεζικά πανεπιστήμια αφορούν ιδρύματα που συνδέονται με τον Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό (ΛΑΣ)
Τα μισά κινεζικά πανεπιστήμια που συνεργάζονται με την Ευρώπη θεωρούνται υψηλού κινδύνου
Πολλά από αυτά έχουν εμπλακεί σε υποθέσεις κατασκοπείας
Κάθε ερευνητικό αποτέλεσμα μπορεί, βάσει κινεζικού νόμου, να ζητηθεί από το κράτος χωρίς περιορισμό
Αυτό σημαίνει ότι κάθε συνεργασία με τέτοιους φορείς αποτελεί δυνητικό κανάλι διαρροής ευρωπαϊκής τεχνογνωσίας προς τον κινεζικό στρατό.
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται φορέας προπαγάνδας
Ο Σιμαλσίκ ανέφερε ότι πλέον γίνεται έρευνα για το κατά πόσο τα κινεζικά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης , όπως αυτά που ενσωματώνονται στο DeepSeek, αναπαράγουν αυτοματοποιημένη κινεζική προπαγάνδα.
Ορισμένα παραδείγματα είναι:
Αποφυγή απάντησης σε ευαίσθητα θέματα όπως η Ταϊβάν
Διαστρέβλωση πληροφοριών
Μονόπλευρη παρουσίαση γεγονότων
Ευθυγράμμιση με το πολιτικό αφήγημα του ΚΚΚ
Η ανησυχία είναι ότι τέτοια μοντέλα ενδέχεται να υιοθετούνται από ευρωπαϊκές εφαρμογές, δημιουργώντας νέα ρήγματα ασφαλείας.
Κακές συμβάσεις, το αδύναμο σημείο της Ευρώπης
Ο ομιλητής ανέφερε περίπτωση στην οποία κινεζική εταιρεία προσέφερε δωρεάν εξοπλισμό σε ευρωπαϊκό ίδρυμα, με ρήτρα να έχει πλήρη πρόσβαση στα ερευνητικά αποτελέσματα που θα παραχθούν.
Το νομικό πλαίσιο της ΕΕ είναι ανεπαρκές και κατακερματισμένο, επεσήμανε ο ομιλητής. Η ευθύνη για τέτοια ζητήματα μετατίθεται στα κράτη-μέλη και στα ίδια τα πανεπιστήμια, τα οποία συχνά δεν διαθέτουν μηχανισμούς διαχείρισης κινδύνων, διαδικασίες αξιολόγησης συνεργασιών, συντονισμό με υπουργεία άμυνας ή ασφάλειας.
Ένα ευάλωτο οικοσύστημα: Το παράδειγμα του Ηνωμένου Βασιλείου
Πολλά βρετανικά πανεπιστήμια εξαρτώνται οικονομικά από τους Κινέζους φοιτητές. Αυτό δημιουργεί συνθήκες πίεσης, όπως φόβο απώλειας εσόδων, ανοχή σε αδιαφανείς συνεργασίες, πρόσφορο έδαφος διείσδυσης του ΚΚΚ. Ένα επικίνδυνο σενάριο, το οποίο μπορεί εύκολα να εξαπλωθεί και σε άλλα κράτη της ΕΕ.
Η ομιλία του Σιμαλσίκ επιβεβαιώνει ότι η Κίνα δεν περιορίζεται σε στρατιωτικά μέσα. Χρησιμοποιεί ερευνητικά ιδρύματα, χρηματοδοτήσεις, τεχνολογικές συνεργασίες και ακαδημαϊκές δομές για να αποκτήσει πρόσβαση σε κρίσιμες τεχνολογίες.
Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με τρεις βασικούς κινδύνους:
Μεταφορά στρατηγικής τεχνολογίας
Διείσδυση προπαγάνδας και χειραγώγηση πληροφοριών
Οικονομική και θεσμική εξάρτηση
Η ομηρία του Δράκου στον Πειραιά: Επενδύσεις και γεωπολιτική
Η τέταρτη συνεδρία με τίτλο «Η ομηρία του Δράκου στο νησί της Καλυψούς — Επανεξετάζοντας την αλληλεπίδραση επενδύσεων και γεωπολιτικής στον Πειραιά» με ομιλητές τους Πλάμεν Τόντσεβ [Plamen Tonchev], Επικεφαλής Μονάδας Ασίας, Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (διαδικτυακή σύνδεση), Κλάρκ Μπάναχ [Clark Banach], Διευθυντή Προγράμματος στο Ερευνητικό Ινστιτούτο Alethia Research Institution και Καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Cansius University, στις ΗΠΑ (διαδικτυακή σύνδεση), και Δρα Ηλία Ρουμπάνη, Ανώτερο Εταίρο Κινεζικού Προγράμματος Ι.ΔΙ.Σ, παρουσίασε μια ψύχραιμη αλλά ανησυχητική εικόνα. Ο Πειραιάς δεν είναι απλώς ένα λιμάνι, είναι ένας κόμβος στρατηγικού ελέγχου, όπου τα δεδομένα, τα logistics, η ναυτιλία και οι κινεζικές επενδύσεις συναντώνται σε ένα σύνθετο πλέγμα επιρροής.
Ο Τόντσεβ παρουσίασε ένα ανησυχητικό εύρημα: για τα επόμενα 25 χρόνια, η Ελλάδα προβλέπεται να είναι η πιο εξαρτημένη χώρα στον κόσμο από την Κίνα. Από το 2021, η εισροή κινεζικών προϊόντων σε υλικά, αναλώσιμα και τεχνολογικό εξοπλισμό, η ένταση των επενδύσεων (2016-2019) και η κυριαρχία της Κίνας σε βιομηχανικά προϊόντα (ημιαγωγοί, υπολογιστές) έχουν δημιουργήσει μια σχέση που ξεπερνά το εμπόριο.
Οι τομείς κινδύνου είναι τρεις:
1. Πολιτικός: Η Ελλάδα δεσμεύεται από ΝΑΤΟ και ΕΕ, συμφέροντα που συχνά έρχονται σε σύγκρουση με τις κινεζικές επιδιώξεις.
2. Εμπορικός: Η Κίνα μπορεί να επιβραδύνει αποστολές, να χειραγωγήσει χρόνους παραδόσεων ή να εφαρμόσει στοχευμένα μποϊκοτάζ.
3.Τεχνολογικός: Η μόχλευση κινεζικών τεχνολογικών πλατφορμών δημιουργεί σημεία τριβής, λόγω του ελέγχου της Κίνας πάνω σε βιομηχανικές αλυσίδες και δεδομένα.
Η Κίνα λειτουργεί ως υπερεθνικός εμπορικός οργανισμός, όπου η ισχύς δεν εκφράζεται με στρατό αλλά με πολυεπίπεδες αλυσίδες δεδομένων.
O Πειραιάς από το 2008 έως σήμερα — Πώς χτίστηκε η εξάρτηση
Ο Κλαρκ Μπάναχ παρουσίασε ένα αναλυτικό χρονολόγιο της κινεζικής διείσδυσης στο λιμάνι:
2008–2009: Η Κίνα εντοπίζει τον Πειραιά ως πύλη προς την Ευρώπη.
2011: Μαζική άφιξη Κινέζων εργατών από Λιβύη μέσω Ελλάδας.
2013: Ανακοίνωση της πρωτοβουλίας «Μία ζώνη, ένας δρόμος» (Belt and Road Initiative – BRI)
2016: Η Cosco αποκτά το 51% του ΟΛΠ
2019: Η ΕΕ χαρακτηρίζει επισήμως την Κίνα «συστημικό αντίπαλο»
2023: Η ΕΕ δημοσιεύει την έκθεση «Risk Assessment: Piraeus, Greece».
Τα συμπεράσματα της ευρωπαϊκής έκθεσης αφορούσαν α) τον πιθανό οικονομικό εξαναγκασμό και β) την πιθανότητα υποκλοπής δεδομένων στρατιωτικών κινήσεων.
Ελλάδα, Τουρκία και Αίγυπτος: Οι χώρες με τη μεγαλύτερη παρουσία κινεζικών πλοίων.
Ο Μπάναχ σημείωσε ότι νέες οδοί όπως ο IMEC (Ινδία-Μέση Ανατολή-Ευρώπη), αλλά και οι διασυνδέσεις Μέσης Ανατολής-Κεντρικής Ασίας-Κασπίας-Τουρκίας-Μαύρης θάλασσας, ανταγωνίζονται άμεσα τον Πειραιά.
Επιπλέον, ανέφερε ότι η Ελλάδα κινδυνεύει να αποκλειστεί από μελλοντικούς εμπορικούς διαδρόμους, όπως ο IMEC. Πρέπει να ανταγωνιστεί χώρες όπως Ιταλία και Γαλλία, και απαιτείται μεγάλη διπλωματική ευελιξία.
Η παρουσία της Cosco αυξάνει την εξάρτηση, όχι μόνο οικονομικά αλλά και επιχειρησιακά. Η εταιρεία έχει κυριότητα κρίσιμων υποδομών και τον έλεγχο της εφοδιαστικής αλυσίδας (logistics). Ο Δρ Ηλίας Ρουμπάνης έθεσε το ζήτημα στη σωστή του βάση: «Η Ελλάδα έχει πλοία και αποθήκες. Η Κίνα έχει τα δεδομένα. Και όποιος ελέγχει τα δεδομένα, επιβάλλει και τους κανόνες».
Όπως εξήγησε, στη σύγχρονη κινεζική οικονομία κάθε στάδιο της αλυσίδας μεταφοράς (παραγγελία, εργοστάσιο, αποθήκη, λιμάνι) αποτελεί κόμβο δεδομένων. Όλα τα δεδομένα συγκεντρώνονται σε κρατικά «data boxes». Καμία εταιρεία δεν μπορεί να διαμοιράσει χωρίς κρατική έγκριση. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι πλήρως ενσωματωμένη στις κινεζικές αλυσίδες παραγωγής. Η συσσώρευση δεδομένων δημιουργεί σύγχρονα ολιγοπώλια.
Έφερε μάλιστα παράδειγμα μικρής εταιρείας που απέκτησε σημαντικό πελάτη. Το γεγονός καταγράφηκε αμέσως στο κινεζικό οικοσύστημα δεδομένων, και οι ανταγωνιστές της κινήθηκαν ταχύτερα, χρησιμοποιώντας πληροφορίες που η ίδια δεν είχε.
«Οι πλατφόρμες και τα δεδομένα είναι το πραγματικό ολιγοπώλιο του 21ου αιώνα», τόνισε.
Η Ελλάδα, κατά τον Ρουμπάνη, χρειάζεται επειγόντως:
Εθνική πολιτική δεδομένων
Προστασία κρίσιμων υποδομών
Διαφοροποίηση εμπορικών εξαρτήσεων
Η τέταρτη συνεδρία αποκάλυψε ότι ο Πειραιάς δεν είναι απλώς επένδυση, αλλά και ένας γεωπολιτικός κόμβος σε παγκόσμιο ανταγωνισμό ισχύος.
Όπως φαίνεται, η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε ένα δύσκολο αλλά καθοριστικό σταυροδρόμι, και καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στις συμμαχίες της, στις οικονομικές ανάγκες της και στην αυξανόμενη κινεζική ισχύ.
Ο Ρόμπερτ Κιγιοσάκι, συγγραφέας ενός από τα πιο επιτυχημένα βιβλία οικονομικής διαχείρισης όλων των εποχών, του Rich Dad Poor Dad («Πλούσιος μπαμπάς, φτωχός μπαμπάς»), έχει βοηθήσει εκατομμύρια ανθρώπους να σκέφτονται όπως οι πλούσιοι και να αναλαμβάνουν τον έλεγχο των προσωπικών τους οικονομικών. Τώρα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για αυτό που, όπως λέει, είναι κρυφές κομμουνιστικές μέθοδοι που καταλαμβάνουν τα χρηματοπιστωτικά συστήματα του έθνους και ληστεύουν σιωπηρά τους Αμερικανούς από την αγοραστική τους δύναμη.
Ο Κιγιοσάκι διέγνωσε τη δημοσιονομική υγεία των Ηνωμένων Πολιτειών σε συνέντευξη που παραχώρησε στον Γιαν Γιεκέλεκ, παρουσιαστή του «American Thought Leaders», στην EpochTV. Περιέγραψε συμπτώματα σε όλη τη χώρα, όπως αυξημένη έλλειψη στέγης, μια εύθραυστη οικονομία και χαμηλότερη ποιότητα ζωής για πολλούς Αμερικανούς.
Η γνώση είναι δύναμη
Όταν ο Κιγιοσάκι σπούδαζε στη Νέα Υόρκη, σε ηλικία 18 ετών, ένας καθηγητής Οικονομικών τον συμβούλευσε να διαβάσει το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» του Καρλ Μαρξ, επειδή είναι σημαντικό να «γνωρίζεις τον εχθρό σου». Έμαθε το μάθημα και μετέπειτα επαφές με τον κομμουνισμό ενίσχυσαν την αποφασιστικότητά του να καταπολεμήσει την κομμουνιστική ιδεολογία.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 υπηρέτησε ως ανθυπολοχαγός στο Σώμα Πεζοναυτών στο Βιετνάμ, πολεμώντας τους κομμουνιστές του Βορείου Βιετνάμ, στη Μάχη του Κουάνγκ Τρι μεταξύ άλλων. «Χάσαμε πολλούς άνδρες εκείνη την ημέρα. […] Από τότε πολεμώ τον κομμουνισμό διδάσκοντας τον καπιταλισμό», είπε.
Σύμφωνα με τον Κιγιοσάκι, οι κομμουνιστικές ιδεολογίες είναι πλέον ριζωμένες στην ακαδημαϊκή κοινότητα σε όλη τη χώρα. «Διδάσκω τον καπιταλισμό, αλλά στα σχολεία μας διδάσκουν μαρξιστές», επεσήμανε, παρατηρώντας ότι «το πρόβλημα είναι το σχολικό σύστημα· οι κομμουνιστές είναι ακαδημαϊκοί… [είναι] οι καθηγητές μας». Ορισμένοι, είπε, δεν αντιλαμβάνονται τη μολυσματική εξάπλωση της ιδεολογίας ή τις συνέπειές της, επειδή δεν έχουν ζήσει ποτέ υπό κομμουνιστική διακυβέρνηση. Είναι καλοί άνθρωποι, αλλά δεν αντιλαμβάνονται ότι ολόκληρο το αξιακό τους σύστημα βασίζεται στο μορφωτικό τους επίπεδο και σε αυτό που θεωρούν νοημοσύνη. «Δεν ξέρουν τίποτα για τα χρήματα», κατέληξε.
Ρόμπερτ Κιγιοσάκι, συγγραφέας του βιβλίου «Rich Dad Poor Dad», στο Φοίνιξ, στις 18 Νοεμβρίου 2020. (Tal Atzmon/The Epoch Times)
Το μοντέλο για τον «φτωχό μπαμπά» στο βιβλίο του ήταν ο ίδιος ο πατέρας του, ο Ραλφ — ένας ακαδημαϊκός που έφτασε στη θέση του επιθεωρητή εκπαίδευσης στη Χαβάη. Ο «πλούσιος μπαμπάς» ήταν ο επιχειρηματίας πατέρας ενός φίλου, ο οποίος δίδαξε στον νεαρό Κιγιοσάκι πώς να χρησιμοποιεί τα χρήματα και το χρέος προς όφελός του.
Η κατανόηση του χρήματος και της νομισματικής πολιτικής είναι ουσιώδης για τη δημιουργία πλούτου, σύμφωνα με τον μεγιστάνα, ο οποίος υπέδειξε ότι το σημερινό δημοσιονομικό σύστημα της χώρας υποτιμά το δολάριο.
Έλεγχος του χρήματος
Ο Κιγιοσάκι περιγράφει την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (U.S. Federal Reserve Bank – Fed) — η οποία ιδρύθηκε το 1913 με στόχο να σταθεροποιήσει τη νομισματική προσφορά του έθνους ύστερα από χρόνια ακραίας μεταβλητότητας και να αποτρέψει πανικούς — ως μαρξιστική οργάνωση. «Όταν η Fed ήρθε στην Αμερική, σήμανε το τέλος της Αμερικής — κλέβοντας την ελευθερία μας μέσω των χρημάτων μας», είπε. «Όπως γνωρίζουν οι περισσότεροι, υπάρχει ένα μεγάλο κίνημα για να καταργηθεί η Ομοσπονδιακή Τράπεζα, επειδή δεν είναι ομοσπονδιακή, δεν είναι αποθεματική και δεν είναι τράπεζα».
Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα στην Ουάσιγκτον. ΗΠΑ, 21 Ιουλίου 2025. (Madalina Kilroy/The Epoch Times)
Επικαλέστηκε τον Νόμο του Γκρέσαμ — μια χρηματοοικονομική αρχή που πήρε το όνομά της από τον σερ Τόμας Γκρέσαμ, σύμφωνα με την οποία το υποτιμημένο ή «κακό» χρήμα εκτοπίζει το «καλό» από τα οικονομικά συστήματα —προειδοποιώντας για τις νομισματικές πολιτικές της κεντρικής τράπεζας.
Το αμερικανικό νόμισμα ήταν κάποτε ανταλλάξιμο με ασήμι ή χρυσό. Τα χαρτονομίσματα της Ομοσπονδιακής Τράπεζας που κυκλοφορούν σήμερα, ωστόσο, δεν φέρουν εγγυήσεις, κάτι που οδηγεί σε σημαντικά υποτιμημένο νόμισμα, παρατήρησε ο Κιγιοσάκι. Οι μαρξιστές θέλουν να αποσταθεροποιήσουν την κοινωνία «παίρνοντας το χρήμα», είπε. «Κάνεις το χρήμα ψεύτικο, και αυτό συνέβη όταν μπήκε η Ομοσπονδιακή Τράπεζα».
Ο Κιγιοσάκι ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο παρατηρώντας πώς η νομισματική πολιτική και οι αυταρχικές ιδεολογίες επηρεάζουν την οικονομία. Η παραμονή του στη Ζιμπάμπουε κατά την περίοδο της ακραίας υπερπληθωριστικής κρίσης τού έδωσε μια «εκ των έσω» εικόνα της κατάστασης, η οποία του φαίνεται παρόμοια με αυτήν στις Ηνωμένες Πολιτείες: «Συνέχισαν να τυπώνουν χρήμα και… η Ζιμπάμπουε κατέρρευσε. Η Αμερική κάνει το ίδιο».
Εργαζόμενοι στο Γραφείο Χάραξης και Εκτύπωσης (Bureau of Engraving and Printing) στην Ουάσιγκτον. ΗΠΑ, 26 Μαρτίου 2009. (Mark Wilson/Getty Images)
Σύμφωνα με τον Κιγιοσάκι, η χαλαρή νομισματική πολιτική των τελευταίων πέντε ετών επιδείνωσε τις ανισότητες πλούτου και συνέβαλε στη δημιουργία κοινωνικών προβλημάτων. «Η έλλειψη στέγης εκτοξεύεται, γιατί κάθε φορά που τυπώνεις χρήμα δύο πράγματα ανεβαίνουν: οι φόροι και ο πληθωρισμός».
Τα πιο πρόσφατα στοιχεία για το πρόβλημα στέγασης δείχνουν ότι ο αριθμός των αστέγων αυξήθηκε κατά 18% σε εθνικό επίπεδο μεταξύ 2023 και 2024· τουλάχιστον 770.000 άνθρωποι ζουν στον δρόμο σε όλη τη χώρα, σύμφωνα με το υπουργείο Στέγασης και Αστικής Ανάπτυξης (Department of Housing and Urban Development).
Όσον αφορά τη φορολόγηση, ο Κιγιοσάκι προτείνει να μελετήσουν όλοι την ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών και την ίδρυση της IRS. Προειδοποίησε ότι οι φόροι είναι ζωτικά συστατικά των κομμουνιστικών συστημάτων και είπε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες «ιδρύθηκαν ως φορολογική εξέγερση κατά της Μητέρας Αγγλίας», με μακρά ιστορία διαμαρτυρίας κατά της φορολόγησης. Ο ίδιος συμβουλεύει την ομάδα των λογιστών του να αποφεύγει τη φορολογία χρησιμοποιώντας κάθε νόμιμη επιλογή που είναι διαθέσιμη.
Είπε: «Είμαι καπιταλιστής. Πληρώνω μηδενικούς φόρους νόμιμα [και] αρνούμαι να παίξω αυτό το παιχνίδι, γιατί αυτό για το οποίο χρησιμοποιούνται αυτοί οι φόροι είναι να δημιουργούν πολέμους. Είναι τραγικό».
Κατανοώντας τον καπιταλισμό
Παρότι προειδοποιεί για αυτά τα προβληματικά εσωτερικά συστήματα, ο Κιγιοσάκι είπε ότι ενθαρρύνει τους ανθρώπους να παραμένουν αισιόδοξοι και προσηλωμένοι. Η επιτυχία σε καπιταλιστικές προσπάθειες, είπε, απαιτεί σχεδιασμό και κατανόηση του χρέους, της χρηματοδότησης και του τρόπου χρήσης του χρήματος ώστε να παράγει θετική ταμειακή ροή.
Η αξιοποίηση της ίδιας συμμετοχής για την απόκτηση περισσότερων περιουσιακών στοιχείων — δανειζόμενος χρήματα όταν αυξάνονται, για παράδειγμα, οι αξίες των κατοικιών, ώστε να αγοράσει περισσότερα ακίνητα προς ενοικίαση — είναι μια μέθοδος που, όπως είπε, τού απέφερε σημαντικές ανταμοιβές σε όλη την καριέρα του, αν και η διαδικασία δεν γίνεται εύκολα κατανοητή σε όσους δεν ασχολούνται με αυτή.
Ο Ρόμπερτ Κιγιοσάκι κρατά ένα αντίτυπο του «Κομμουνιστικού Μανιφέστου» κατά τη διάρκεια συζήτησης σε εκδήλωση του Κρατικού Πανεπιστημίου της Αριζόνα. ΗΠΑ, 8 Φεβρουαρίου 2023. (Gage Skidmore/Flickr)
Ο Κιγιοσάκι έχτισε την αυτοκρατορία του αποταμιεύοντας χρήματα για να επενδύει σε απτά περιουσιακά στοιχεία, όπως οικιστικά και εμπορικά ακίνητα, ασήμι και χρυσό, κτηνοτροφικά ράντσα, πετρελαιοπηγές και άλλα. Δήλωσε ότι είναι «άνθρωπος που θέλει να βλέπει, να αγγίζει και να νιώθει», και ότι μένει σε ό,τι του αρέσει και σε ό,τι τον ενδιαφέρει.
Προτάσεις για επενδυτές
Δεν υπάρχουν δύο ίδιες διαδρομές και ότι κάθε άτομο πρέπει να βρει αυτό που είναι κατάλληλο για τον εκείνον, επεσήμανε. «Υπάρχουν ένα εκατομμύριο δρόμοι προς τον οικονομικό παράδεισο [και] ένα δισεκατομμύριο δρόμοι προς την οικονομική κόλαση· οι περισσότεροι άνθρωποι πηγαίνουν στην οικονομική κόλαση».
Αυτό που προέβλεψε είναι μεταβλητότητα στο χρηματιστήριο, η οποία θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά πολλούς σημερινούς και μελλοντικούς συνταξιούχους που επένδυσαν τις αποταμιεύσεις τους σε δείκτες, σε προγράμματα 401(k), σε ατομικούς συνταξιοδοτικούς λογαριασμούς (Individual Retirement Account – IRA) και σε άλλα παραδοσιακά χρηματοοικονομικά μέσα. «Η γενιά μου, η μεταπολεμική γενιά, θα τους τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια. […] Όταν αυτή η αγορά πέσει, κάτι που συμβαίνει τώρα, δεν θα έχουν σύνταξη».
Η πρόσοψη του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης. ΗΠΑ, 7 Ιουλίου 2025. (Spencer Platt/Getty Images)
Είπε ότι τα ομόλογα είναι υπερβολικά ριψοκίνδυνα για τα δικά του γούστα, επειδή η Κίνα και η Ιαπωνία είναι πωλητές. Προτιμά τις επενδύσεις σε ακίνητα και διαχειρίζεται ένα χαρτοφυλάκιο περίπου 1.500 ακινήτων προς ενοικίαση.
Η συμβουλή του σε όσους επιθυμούν να ακολουθήσουν το παράδειγμά του είναι να βρουν ένα θέμα που τους παθιάζει και να αφιερώσουν χρόνο και πόρους για να εντοπίσουν ευκαιρίες.
«Μέχρι σήμερα — μπορείς να ρωτήσεις τους βοηθούς μου — το μόνο που κάνω είναι να κοιτάω συμφωνίες. […] Γίνεται συνήθεια […] Εκπαιδεύεις τον εαυτό σου να έχει τις δεξιότητες και τη νοοτροπία ενός πλούσιου ανθρώπου, αλλά πρέπει να καταβάλλεις κόπο».
Όπως είπε, το επιτραπέζιο παιχνίδι Monopoly τού έμαθε πολλά για τον καπιταλισμό και την οικονομική ελευθερία και εξακολουθεί να θεωρεί τον εαυτό του ένα 10χρονο αγόρι που παίζει ένα παιχνίδι.
«Έχω χάσει πολλά χρήματα στη ζωή μου. Έκανα πολλά λάθη, αλλά ακόμα παίζω Monopoly. Μερικές φορές κερδίζεις και μερικές φορές χάνεις, αλλά κάθε φορά που χάνεις, γίνεσαι πιο έξυπνος».
«Η ομάδα Πέταλα της ειρήνης είναι μια εθελοντική πρωτοβουλία που προωθεί τις αξίες της καλοσύνης, της αλήθειας και της συνεργασίας ανάμεσα στα παιδιά και στις κοινότητες. Μέσα από δημιουργικές δράσεις, όπως καλλιτεχνικά εργαστήρια, αφήγηση ιστοριών και κοινωνικές εκδηλώσεις, καλλιεργεί τον σεβασμό, την ενσυναίσθηση και την ειρηνική συνύπαρξη. Στόχος της ομάδας είναι να εμπνεύσει μικρούς και μεγάλους να αναγνωρίζουν τη δύναμη της εσωτερικής γαλήνης και να συμβάλουν σε έναν πιο αρμονικό κόσμο.»
Έτσι περιγράφει η Έφη Γκανά, δασκάλα πιάνου, την ομάδα στην οποία συμμετέχει από την ίδρυσή της το 2019, μαζί με άλλα άτομα από τον καλλιτεχνικό κυρίως χώρο. Πρόκειται για μία πρωτότυπη δράση η οποία στηρίζεται σε δύο διεθνείς δραστηριότητες, τις οποίες τα «Πέταλα της ειρήνης» συνδύασαν για το ελληνικό κοινό.
Οι Έφη Γκανά, Αθηνά Γιαννίκου και Αλία Ζάε στη σκηνή του Ωδείου Φίλιππος Νάκας, κατά τη διάρκεια της χριστουγεννιάτικης γιορτής του. Αθήνα, 17 Δεκεμβρίου 2022. (Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
Το ένα σκέλος της παρουσίασής τους είναι το ομώνυμο πρόγραμμα (The Petals of Peace Project) που ξεκίνησε στην Αυστραλία, αλλά γρήγορα ξεπέρασε τα σύνορα της νησιωτικής χώρας. Πριν από χρόνια, η τότε τρίχρονη Φαντού και η μητέρα της, Τζέιν, πρόσφυγες από την Κίνα, άρχισαν να δείχνουν την τέχνη του διπλώματος του χαρτιού (οριγκάμι), φτιάχνοντας με το κοινό της Αυστραλίας χάρτινα λουλούδια λωτού. Η επιλογή του λωτού είχε βαθιά συμβολική σημασία, αφού στις ασιατικές κοινωνίες ο λωτός (νούφαρο σε εμάς) θεωρείται ιερό λουλούδι για την ιδιότητά του να παραμένει αγνός και άσπιλος παρά το λασπερό περιβάλλον στο οποίο ανθίζει. Μέσα από τα εργαστήρια οριγκάμι, η Φαντού και η Τζέιν μοιράζονταν τη σημασία που έχει η προάσπιση ευγενών αξιών και ιδανικών, ακόμα και υπό αντίξοες συνθήκες.
Το μήνυμα του λωτού μεταφέρει και το παραμύθι που η ομάδα έχει ενσωματώσει στο πρόγραμμά της, το «Ταξίδι του Μικρού Λωτού» της Λιουντμίλα Αριόλ, το οποίο έχει ταξιδέψει σε όλον τον κόσμο. Όπως λέει η Βαλεντίνα Λισάκ, επίσης ιδρυτικό μέλος της ομάδας και δασκάλα χορού, «πρόκειται για μία ιστορία που διδάσκει στα παιδιά καλοσύνη, υπομονή και αλήθεια. Το βιβλίο μάς μεταφέρει σε έναν παραμυθένιο κόσμο όπου τα παιδιά βλέπουν ένα λουλούδι να παλεύει να αναπτυχθεί σε μια λίμνη και ακούνε για τους κινδύνους που αντιμετώπισε πριν δει το φως. Μέσα από το παραμύθι, τα παιδιά μαθαίνουν να διακρίνουν το καλό από το κακό και, τελικά, καταλαβαίνουν πόση δύναμη χρειάζεται κανείς για να ξεπεράσει όλα τα εμπόδια και να πετύχει τον στόχο του».
Τα δύο μέρη του προγράμματος είναι διακριτά αλλά και αλληλένδετα, με το ένα να συμπληρώνει και να ενισχύει το άλλο. Το παραμύθι παρουσιάζεται ως αφήγηση, με τη συνοδεία κουκλοθέατρου και μουσικών ήχων, σε σκηνοθεσία που έκαναν τα «Πέταλα της ειρήνης» και με κατασκευές που έκαναν επίσης τα ίδια τα μέλη της ομάδας. Οι διαφορετικές καλλιτεχνικές καταβολές του κάθε μέλους και οι γνώσεις τους στη μουσική, τα εικαστικά, το animation και τον χορό έχουν ως αποτέλεσμα ένα άρτιο και ευφάνταστο αποτέλεσμα.
Οι Έφη Γκανά, Αθηνά Γιαννίκου και Αλία Ζάε στη σκηνή του παιδικού σταθμού «Ηλιοχαμόγελο». Βύρωνας, 26 Ιανουαρίου 2024. (Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
Η Νέλη Σφιγγοπούλου, αρπίστρια σε διαδικασία απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου στη αρπαθεραπεία και το sound healing, λέει σχετικά: «Οι περισσότεροι στην ομάδα είμαστε από τον καλλιτεχνικό τομέα: μουσικοί και εικαστικοί, και άλλοι ασχολούνται με το θέατρο…Είναι πολύ πιο δυνατό ένα παραμύθι να βιώνεται μέσα από τη μουσική και την αναπαράσταση. Έτσι μένει η ιστορία πιο εύκολα στις καρδιές. […] Πιστεύω πως η τέχνη, η ομορφιά και ο εθελοντισμός είναι πράγματα που όλοι μας, μικρά και μεγάλα παιδιά, πρέπει να τα έχουμε καθημερινά στη ζωή μας. Γιατί έτσι η ζωή μας γίνεται πιο όμορφη, πιο φωτεινή, πιο εμπνευσμένη, πιο δημιουργική».
Η Βαλεντίνα συμπληρώνει: «Το παραμύθι ξεκινά με υπέροχη μουσική, ενώ διάφορα όργανα χρησιμοποιούνται για να ενισχύσουν τον ήχο σε όλη την ιστορία. Το μικρό μας θέατρο χρησιμοποιεί παιχνίδια που ράψαμε μόνοι μας για να κρατήσουμε το ενδιαφέρον των παιδιών. Κάθε κούκλα είναι μοναδική. Το θέατρο ακτινοβολεί καλοσύνη, γεμίζοντας την αίθουσα με χαρά. Μετά το παραμύθι συζητάμε με τα παιδιά για τις βασικές αρχές που έμaθαν, αυτές της αλήθειας, της καλοσύνης και της ανεκτικότητας».
Η συζήτηση αποτελεί κρίσιμο μέρος του προγράμματος, αφού βοηθά τα παιδιά να κατανοήσουν καλύτερα τις έννοιες που τους παρουσιάστηκαν, και να τις απορροφήσουν ώστε να μπορέσουν να τις χρησιμοποιήσουν αργότερα στη ζωή τους, όταν τις χρειαστούν. Πολλές φορές το ακροατήριο είναι πολύ νεαρό, ακόμα και 2,5 ετών, και σε αυτήν την ηλικία είναι δύσκολο για τα παιδιά να συνδεθούν με αφηρημένες έννοιες.
Η Αθηνά Γιαννίκου, κατά τη διάρκεια παρουσίασης σε συνεργασία με το Κέντρο Πρόληψης «Φαέθων», στην πλατεία Γεννήματα. Ίλιον, 30 Μαΐου 2022. (Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
Η Αθηνά Γιαννίκου, φοιτήτρια της Παντείου και μία από τις κουκλοπαίκτριες, εξηγεί:«Σκοπός της [ιστορίας] είναι να δώσει σε παιδιά, αλλά πολλές φορές και σε ενήλικες, το έναυσμα για να δουν την καθημερινότητα τους με μια διαφορετική και γεμάτη αισιοδοξία και καλοσύνη οπτική. […] Σε μία κοινωνία η οποία προωθεί αρνητικά συναισθήματα και σταδιακά διαμορφώνει μέσα από τους φορείς κοινωνικοποίησης την παιδική σκέψη, τα Πέταλα της ειρήνης λειτουργούν ως ένας σταθμός δημιουργίας, φαντασίας και διάπλασης κριτικής σκέψης, προτρέποντας τους ακροατές του παραμυθιού να κάνουν μία αυτοαξιολόγηση, ακόμη και ακούσια. Η ταύτιση με τον χαρακτήρα του Μικρού Λωτού περνάει επίσης το μήνυμα ότι οποιαδήποτε δυσκολία μπορεί να ξεπεραστεί. Όπως λέει και ο Μικρός Λωτός: ‘Κάθε πρόβλημα έχει και τη λύση του’».
«Μέσα από τις συζητήσεις γύρω από το παραμύθι στο τέλος της παράστασης, τα παιδιά συνήθως καταλήγουν στα δικά τους συμπεράσματα, όπως ότι το ψέμα δεν είναι καλό, ότι πρέπει να είναι πιο υπομονετικοί με τους γύρω τους και να φέρονται με καλοσύνη», προσθέτει.
Μετά από το παραμύθι και τη συζήτηση, έρχεται η πολυπόθητη ώρα για το εργαστήριο οριγκάμι: αυτό είναι κάτι που τα περισσότερα παιδιά περιμένουν με μεγάλη ανυπομονησία. Τα μέλη της ομάδας μοιράζουν τα απαραίτητα υλικά και τα παιδιά περνούν σε… δράση.
(Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
«Τα παιδιά απολαμβάνουν πραγματικά το οριγκάμι. Εκτός τού ότι είναι κάτι ‘εξωτικό’, τους δίνει την ευκαιρία να βάλουν σε δοκιμασία πολλές δεξιότητες, και ακόμα και τις αρχές για τις οποίες άκουσαν προ ολίγου στο παραμύθι. Γιατί το οριγκάμι απαιτεί μεγάλη υπομονή, επιμονή και αυτοσυγκέντρωση. Και είναι πολύ όμορφο να βλέπουμε πώς αφοσιώνονται τα περισσότερα παιδιά, κι ακόμα πώς εφαρμόζουν και την αρχή της καλοσύνης, βοηθώντας το ένα το άλλο. Είναι πράγματι εντυπωσιακό, όσο και τα λουλουδάτα τους αποτελέσματα, το κάθε ένα μοναδικό και χαριτωμένο με τον δικό του τρόπο», λέει η Αλία Ζάε, εικαστικός και έτερη κουκλοπαίκτρια.
Η Αθηνά συμφωνεί: «Το εργαστήριο οριγκάμι που γίνεται συνήθως μετά το κουκλοθέατρο μαθαίνει σε μικρούς και μεγάλους μία νέα δεξιότητα, διδάσκει την ομορφιά της υπομονής, καθώς ο χρόνος και η πειθαρχία στην ακολουθία των σωστών βημάτων που αφιερώνονται για τη δημιουργία του αντανακλώνται στο αποτέλεσμα. Στο τέλος, το κάθε λουλούδι λωτού φέρει τη δική του ξεχωριστή ομορφιά».
Η Βαλεντίνα, που ήταν η πρώτη διδάξασα του οριγκάμι στην ομάδα, θυμίζει το βασικότερο για την τέχνη, που όχι μόνο «βοηθά στην ανάπτυξη της φαντασίας των παιδιών, αλλά είναι επίσης και κάτι διασκεδαστικό». Στο τέλος του εργαστηρίου, το κάθε παιδί φεύγει με το δικό του λουλούδι, μερικές φορές και με περισσότερα από ένα!
Η Βαλεντίνα Λισάκ δείχνει στα παιδιά την τέχνη του οριγκάμι, στο φεστιβάλ δρόμου «Μικρό Παρίσι των Αθηνών». Αθήνα, 13 Οκτωβρίου 2024. (Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
Τι είναι όμως αυτό που παρακινεί αυτές τις πέντε γυναίκες να οργανώνουν και να δίνουν παραστάσεις, χωρίς κάποιο εμφανές κέρδος αφού η συμμετοχή στο πρόγραμμα έχει εθελοντικό χαρακτήρα;
«Το Ταξίδι του Μικρού Λωτού με άγγιξε από την πρώτη στιγμή που το διάβασα, και ως δασκάλα μουσικής αποφάσισα να το αναδείξω στα πλαίσια μιας μεγάλης διοργάνωσης που κάνει η Yamaha Music School σε συνεργασία με το ωδείο στο οποίο εργάζομαι. Στα πλαίσια ενός εκπαιδευτικού προγράμματος όπου οι μικροί μαθητές εκπαιδεύονται να μπορούν να φτιάχνουν τις δικές τους μουσικές συνθέσεις περιγράφοντας μια ιστορία, ετοιμάσαμε το παραμύθι επενδύοντάς το με μια σειρά από συνθέσεις των μαθητών μου, ηλικίας 7 και 8 ετών. Είχε τόσο μεγάλη απήχηση στις καρδιές του κοινού που θέλησα αυτή την εμπειρία να τη μεταφέρω σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους, περνώντας τα ευγενή μηνύματά της σε μια κοινωνία που υποφέρει όλο και περισσότερο», λέει η Έφη, η οποία έχει τον ρόλο της αφηγήτριας.
Για την Αθηνά, καίρια σημασία έχει ο εθελοντικός χαρακτήρας της δράσης, που «έχει ως στόχο να προσφέρει σε όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται μία ευχάριστη αλλά διδακτική ιστορία. Από τη δική μου εμπειρία, συμμετέχοντας στο κουκλοθέατρο και το εργαστήριο οριγκάμι, βρίσκω τον εαυτό μου συχνά να θυμάται σημεία από το παραμύθι εν μέσω δυσκολιών. […] Η δράση γίνεται με καλή διάθεση, ενδιαφέρον και χαρά. Παραμένει και θα παραμείνει εθελοντική, με το Ταξίδι του μικρού λωτού και το εργαστήριο οριγκάμι να είναι διαθέσιμα για όποιον θέλει».
Λευκοί χάρτινοι λωτοί (Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
Μιλώντας από την οπτική του γονέα, η Νέλη σημειώνει: «Εμείς, ως γονείς, θέλουμε έστω να ακούσουν τα παιδιά τις αξίες της αλήθειας και του κουράγιου, της καλοσύνης, της κατανόησης, της υπομονής και της ανεκτικότητας, γιατί είναι αξίες βασικές για όλους μας, όπως και το να μπορούμε να βλέπουμε τη ζωή μέσα από πιο φωτεινές αξίες πάρα τις αντιξοότητες, το να έχουμε το κουράγιο να θυμόμαστε [αυτές τις αξίες] ακόμα και στις πιο δύσκολες καταστάσεις…»
«Κάποτε κάποια πράγματα ήταν αυτονόητα. Τώρα, δεν είναι πια. Και νιώθω ένα ισχυρό αίσθημα ευθύνης να υποστηρίξω τα καλά πράγματα — ιδανικά, αξίες, αρχές — που βάλλονται στην εποχή μας από παντού. Η κοινωνία μας δεν είναι μια άμορφη μάζα. Αποτελείται από εκατομμύρια άτομα: εμάς. Κι όταν κάθε ένας από εμάς κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί, υπάρχει ελπίδα και το καλό παραμένει ζωντανό», σημειώνει η Αλία.
Η Νέλη Σφιγγοπούλου με τα παιδιά της σχολής καράτε Goshin Dojo και την άρπα της. Ηλιούπολη, 18 Δεκεμβρίου 2024. (Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
Στην προσπάθειά τους δεν είναι μόνες, αλλά πλαισιώνονται από μέλη-αφανείς ήρωες που με εργασία που κάνουν ‘στα παρασκήνια’, αλλά και με την παρουσία τους κάθε φορά που χρειάζεται η ομάδα ενίσχυση, στηρίζουν ουσιαστικά τα Πέταλα: η Χρύσα, η Σταματίνα, ο Βασίλης, ο Παναγιώτης, ο Κώστας, ο Γιώργος… Τα πιο δύσκολα πράγματα είναι αυτά που φαίνονται απλά, και τα Πέταλα της ειρήνης το γνωρίζουν αυτό.
Η ομάδα έκανε ένα εντυπωσιακό ντεμπούτο το 2019, συμμετέχοντας στην Ανθοκομική Έκθεση Κηφισιάς, και πηγαίνοντας σε διάφορους παιδικούς σταθμούς και ιδρύματα της Αθήνας. Η πανδημία που ξέσπασε την επόμενη χρονιά έκοψε για λίγο τη φόρα της, ωστόσο τα τρία τελευταία χρόνια το χαμένο έδαφος φαίνεται να καλύπτεται με ικανοποιητικό ρυθμό.
Μέχρι τώρα έχουν φιλοξενηθεί σε ετερόκλητα μέρη, και το ακροατήριο ποικίλλει: από σχολεία και παιδικούς σταθμούς μέχρι παιδικά φεστιβάλ, φεστιβάλ συμπερίληψης, χριστουγεννιάτικες γιορτές, σχολές πολεμικών τεχνών, ΚΔΑΠ, ΚΕΘΕΑ, εκθέσεις ζωγραφικής κλπ.
Από τους πρώτους που φιλοξένησαν τα «Πέταλα της ειρήνης» ήταν ο παιδικός σταθμός «Ηλιοχαμόγελο» στον Βύρωνα. Η κα Αμαλία Μαμπλέκου, η διευθύντρια, λέει σχετικά: «Η παράσταση φιλοξενήθηκε στο Ηλιοχαμόγελο και κέρδισε τις εντυπώσεις των μαθητών. Τα παιδιά ενθουσιάστηκαν από την ιστορία που εκτυλίχθηκε μπροστά τους, με τις μαριονέτες να πρωταγωνιστούν υπό τη συνοδεία των υπέροχων μουσικών της κυρίας Έφης Γκανά. Τα μηνύματα για την αγάπη, την αλήθεια, την καλοσύνη και την ανεκτικότητα μεταφέρθηκαν με επιτυχία και οι μικροί μαθητές έλαβαν ένα μεγάλο δώρο ψυχής, συνοδευόμενο από το όμορφο λουλούδι που δημιούργησαν οι ίδιοι στο τέλος της παράστασης. […] Το λουλούδι που κάθε παιδί κρατούσε επιστρέφοντας στο σπίτι του, μετέφερε μαζί του πολύτιμες έννοιες όπως η αγάπη, η φιλία και η χαρά της δημιουργίας.
Έκτοτε, στη φιλόξενη αίθουσα εκδηλώσεων του «Ηλιοχαμόγελου», τα «Πέταλα της ειρήνης» έχουν παίξει ξανά και ξανά, σε καινούριο ακροατήριο κάθε φορά, αφού «με τη διαδραστική αυτή παράσταση, η ψυχή κάθε παιδιού ντύνεται με αγάπη, και αυτό είναι το σημαντικότερο που προσφέρεται απλόχερα από την ομάδα», όπως σημειώνει η κα Μαμπλέκου.
Οι πιο πρόσφατες εμφανίσεις τους ήταν στο βιβλιοπωλείο «Όναρ», στην Ηλιούπολη, και σε ένα παιδικό πάρτυ.
Το «Όναρ» είναι γνωστό στην περιοχή για τις συχνές και ποικίλες δράσεις που φιλοξενεί, σε μία προσπάθεια να εμπνεύσει στα παιδιά την αγάπη για τα βιβλία, να καλλιεργήσει τη δημιουργικότητα και τη φαντασία τους και να τους συστήσει ενδιαφέρουσες εναλλακτικές της οθόνης. Σε αυτό το πλαίσιο προσκλήθηκαν και τα «Πέταλα της ειρήνης». Η Πασχαλιά, ιδιοκτήτρια του «Όναρ» και υπεύθυνη για τη μαγική, παραμυθένια του ατμόσφαιρα, λέει για την παρουσίαση: «Τα Πέταλα της ειρήνης ήρθαν στο βιβλιοπωλείο μας την Παρασκευή 21/11 κι έφεραν μαζί τους γαλήνη, απλότητα και πηγαία καλοσύνη! Η ιστορία του Μικρού Λωτού μάγεψε μικρούς και μεγάλους τόσο με την πλούσια μουσική επένδυση όσο και με την ξεχωριστή ονειρική αφήγηση! Οι κούκλες ζωντάνεψαν μπροστά στο κοινό, που ακολούθησε πρόθυμα τον Μικρό Λωτό σ’ όλες του τις περιπέτειες, στο ταξίδι του προς την αυτογνωσία αλλά και στον δρόμο του Φάλουν Ντάφα, αυτόν της Αλήθειας, της Καλοσύνης και της Ανεκτικότητας».
Η Πασχαλιά και ο Μικρός Λωτός στο βιβλιοπωλείο «Όναρ». Ηλιούπολη, 21 Νοεμβρίου 2025. (Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
Η Τζωρτζίνα, μαμά που παρακολούθησε το κουκλοθέατρο μαζί με την κόρη της στο Μαρούσι, λέει σχετικά: «Την Κυριακή (σ.σ. 14 Δεκεμβρίου) παρακολουθήσαμε το παραμύθι σε ένα παιδικό πάρτυ. Η μικρή το χάρηκε πολύ!! Ήταν αρκετά διαδραστικό και όλα τα μηνύματα που περνούσε είχαν αισιοδοξία και χαρά!! Ακόμη μεγαλύτερη εντύπωση μού έκανε το ότι είχε στη σκηνή μια άρπα, που συνόδευε την αφήγηση του παραμυθιού!! Τα κορίτσια σίγουρα αγγίζουν την παιδική ψυχή και στο τέλος συζητάνε με τα παιδιά για αυτά τα υπέροχα νοήματα της καλοσύνης και της αλήθειας και χαρίζουν και ένα συμβολικό δωράκι σε όλους!! Το συνιστώ ανεπιφύλακτα!»
Και τα μελλοντικά σχέδια;
Για τις φετινές γιορτές είναι προσκεκλημένοι των εκδόσεων Κομνηνός στο Makers’ Market, στον Πευκώνα (θέση 2) του Πάρκου Σταύρος Νιάρχος, την Παρασκευή 19 Δεκεμβρίου, ώρα 17:30-19:30, σε μια ανοικτή εκδήλωση όπου θα ανταλλάξουν ευχές με όσους θέλουν να ακολουθήσουν τον Μικρό Λωτό στο ταξίδι του.
Την επόμενη μέρα θα πλαισιώσουν τη χριστουγεννιάτικη γιορτή του Ωδείου Φίλιππος Νάκας, ενώ τη Δευτέρα 22 Δεκεμβρίου θα επισκεφθούν το 6ο Δημοτικό Σχολείο Μοσχάτου, συμμετέχοντας στο πρόγραμμα φιλαναγνωσίας που πραγματοποιεί ο Σύλλογος Γονέων του σχολείου.
Με την ελπίδα να θυμόμαστε το φως όταν βρισκόμαστε στο σκοτάδι, τα Πέταλα της ειρήνης εύχονται καλά Χριστούγεννα σε όλους και να κρατάμε αυτό το πνεύμα της χαράς, της ιερότητας και της καλοσύνης κάθε μέρα!
Στον πυρήνα της ιστορίας «Το ταξίδι του μικρού Λωτού» βρίσκονται οι αρχές της Αλήθειας (Zhen), της Καλοσύνης (Shan) και της Ανεκτικότητας (Ren). H ζωγραφισμένη εικόνα είναι από το βιβλίο «Το ταξίδι του μικρού Λωτού», σε εικονογράφηση της Κατσιαρίνας Μπάμποκ. (Ευγενική παραχώρηση «Πέταλα της ειρήνης»)
Ο Νούχου Ντάουντα, χριστιανός ευαγγελιστής, βρισκόταν σε ιεραποστολικό ταξίδι, περίπου 200 χλμ μακριά από το σπίτι του στην Πολιτεία Πλατό της Νιγηρίας, όταν δέχθηκε ένα πανικόβλητο τηλεφώνημα από τον μικρότερο αδελφό του.
Όπως είπε στην εφημερίδα The Epoch Times, ο αδελφός του τού ανέφερε ότι τζιχαντιστές είχαν περικυκλώσει το σπίτι του και φώναζαν ότι θα σκότωναν όσους βρίσκονταν μέσα.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε, η αστυνομία βοήθησε να διασωθούν πέντε μέλη της οικογένειάς του, προτού βαριά οπλισμένοι άνδρες κάψουν το σπίτι ολοσχερώς και σκοτώσουν έναν νεαρό συνάδελφό του ευαγγελιστή.
Αυτό συνέβη το 2005. Μέσα σε αυτά τα 20 χρόνια που μεσολάβησαν μέχρι σήμερα, ο Ντάουντα, 67 ετών σήμερα, είδε τον λαό του να σφαγιάζεται, και συγγενείς του και φίλους να δολοφονούνται. Τα σώματα τους τα μετέφερε και έθαψε ο ίδιος, είπε.
Η δοκιμασία των χριστιανών της Νιγηρίας δεν είχε προσελκύσει τη διεθνή προσοχή, έως ότου μετά από μια πρόσφατη έξαρση βία, η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ απείλησε ότι θα παρέμβει ώστε να αποτραπούν μαζικές δολοφονίες που άφησε να εννοηθεί ότι ισοδυναμούν με γενοκτονία.
Από τη μεριά της, η κυβέρνηση της Νιγηρίας αρνείται τους ισχυρισμούς περί θρησκευτικών διώξεων, παρουσιάζοντας τη βία ως κρίση ασφαλείας με «σύνθετες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές ρίζες» που επηρεάζει ανθρώπους κάθε πίστης. Ωστόσο, η αύξηση των βίαιων επιθέσεων κατά χριστιανικών κοινοτήτων από ριζοσπαστικοποιημένους αντάρτες τα τελευταία χρόνια κινείται παράλληλα με μια ευρύτερη άνοδο του βίαιου ισλαμιστικού εξτρεμισμού στην περιοχή και, σε αρκετές περιπτώσεις, τέμνεται μαζί της.
Μπόκο Χαράμ και κλιμάκωση της βίας
Ο Ντάουντα είπε ότι μεγάλωσε ειρηνικά, με μουσουλμάνους φίλους και γείτονες, στην εύφορη περιοχή της Κεντρικής Ζώνης της χώρας. Ανέφερε όμως ότι όλα άρχισαν να αλλάζουν γύρω στο 2001.
Όπως είπε, τους φαινόταν πολύ παράξενο, καθώς δεν είχαν ξαναδεί κάτι τέτοιο, να δολοφονούνται άνθρωποι σε μια κοινότητα όπου οι μουσουλμάνοι ήταν μειονότητα αλλά καλά οπλισμένοι. Ανέφερε ότι οι ριζοσπαστικοποιημένες ομάδες που άρχισαν να επιτίθενται στους χριστιανούς τούς έδιωξαν από τις εστίες τους.
Παρότι η απειλή έχει εξελιχθεί, ορισμένοι παρατηρητές εντοπίζουν τις ρίζες της σημερινής βίας στην άνοδο που είδε, πάνω από είκοσι χρόνια πριν, το σουνιτικό τζιχαντιστικό κίνημα της Νιγηρίας. Το κίνημα αυτό ταυτίζεται με την τρομοκρατική οργάνωση Μπόκο Χαράμ, η οποία μερικές φορές αποκαλείται «Νιγηριανοί Ταλιμπάν».
Ο Εμπενέζερ Ομπαντάρε, ανώτερος συνεργάτης για τις αφρικανικές σπουδές στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, εκτιμά ότι όλα τα προβλήματα απορρέουν από την Μπόκο Χαράμ.
Όπως είπε στην Epoch Times, πρόκειται για θρησκευτική εκστρατεία, υπό την έννοια ότι οι μαζικές δολοφονίες ξεκίνησαν από την Μπόκο Χαράμ, μια ομάδα που στοχοποιεί χριστιανούς, στοχοποιεί μουσουλμάνους, στοχοποιεί τους πάντες, επειδή τους θεωρεί όλους άπιστους ή αποστάτες.
Φέρετρα με τα σώματα των 38 χριστιανών χωρικών που σκοτώθηκαν από ένοπλους μουσουλμάνους μαχητές των Φουλάνι έχουν τοποθετηθεί για τη νεκρώσιμη ακολουθία στο Government Secondary School στη Μαλαγκούν. Νιγηρία, 30 Σεπτεμβρίου 2021. (Luka Binniyat/The Epoch Times)
Η Μπόκο Χαράμ, που ιδρύθηκε το 2002, υιοθετεί μια αυστηρή ερμηνεία του Ισλάμ, η οποία χρησιμοποιεί «εξαιρετικά στενά κριτήρια για να ορίσει ποιος θεωρείται μουσουλμάνος», σύμφωνα με έκθεση του Brookings Institution. Το όνομά της σημαίνει, σε γενικές γραμμές, ότι «η δυτική εκπαίδευση απαγορεύεται».
Η οργάνωση ξεκίνησε ένοπλη εξέγερση κατά της κυβέρνησης της Νιγηρίας το 2009 και δημιούργησε προπύργιο στα βορειοανατολικά, καθώς και στις γειτονικές χώρες Τσαντ, Καμερούν και Νίγηρα.Έκτοτε, σε όλο τον βορρά έχει εμφανιστεί ένα μίγμα βίαιων δραστών με μεταβαλλόμενες συμμαχίες και εχθρότητες, μεταξύ των οποίων το Ισλαμικό Κράτος, η Αλ Κάιντα, παρακλάδια και συνεργαζόμενες ομάδες της Μπόκο Χαράμ, καθώς και ένοπλοι ληστές, νέες διασυνοριακές ομάδες και εθνοτικές πολιτοφυλακές.
Το 2013 χαρακτηρίστηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες τρομοκρατική οργάνωση, χαρακτηρισμό που διατηρεί έως και σήμερα.
Τρομοκρατία στη Νιγηρία
Η Νιγηρία κατατάσσεται στην έκτη θέση στον Δείκτη Παγκόσμιας Τρομοκρατίας 2025 του Ινστιτούτου Οικονομικών και Ειρήνης.
Στο βορειοδυτικό τμήμα της χώρας, όπου η βία αποδιδόταν ιστορικά στη δράση συμμοριών, παρακλάδια της Αλ Κάιντα και του Ισλαμικού Κράτους έχουν εδραιώσει την παρουσία τους από το 2020 και έχουν ενεργά δίκτυα από το 2024, σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση του προγράμματος Critical Threats (Κρίσιμες Απειλές) του American Enterprise Institute (Αμερικανικού Ινστιτούτου Επιχειρήσεων).
Οι αναφορές για δολοφονίες αμάχων στη Νιγηρία ποικίλλουν, από 50.000 έως πάνω από 100.000 από το 2009, ενώ εκατομμύρια άνθρωποι έχουν εκτοπιστεί. Στοιχεία από την Υπηρεσία Δεδομένων Τοποθεσίας και Συμβάντων Ένοπλων Συγκρούσεων (Armed Conflict Location and Event Data – ACLED), έναν αμερικανικό φορέα παρακολούθησης, δείχνουν ότι η βία που στοχοποιεί χριστιανούς έχει αυξηθεί απότομα από το 2020, αλλά εξακολουθεί να ωχριά σε σύγκριση με την «ευρύτερη αύξηση της συνολικής πολιτικής βίας», την οποία ο φορέας αναφέρει ότι έχει οδηγήσει σε πολύ περισσότερους θανάτους μουσουλμάνων.
Για το 2021, τα Ηνωμένα Έθνη εκτιμούν ότι σχεδόν 350.000 άνθρωποι είχαν πεθάνει, άμεσα ή έμμεσα, ως αποτέλεσμα της σύγκρουσης που μαστίζει τη χώρα από το 2009.
Ο Ομπαντάρε είπε ότι παρόλο που οι εκτιμήσεις διαφέρουν, εκείνο που κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει είναι ότι σκοτώνονται πολλοί άνθρωποι, και ότι σκοτώνονται για θρησκευτικούς λόγους.
Κλιμακώνονται οι προκλητικές επιθέσεις
Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, τον Οκτώβριο, επανέφερε τη Νιγηρία στη λίστα των «Χωρών Ιδιαίτερου Ενδιαφέροντος», έναν επίσημο χαρακτηρισμό που αποδίδεται στους χειρότερους παραβάτες της θρησκευτικής ελευθερίας παγκοσμίως.
Σε ακρόαση του Κογκρέσου στις 20 Νοεμβρίου, αξιωματούχοι του Στέιτ Ντιπάρτμεντ δήλωσαν ότι εργάζονται πάνω σε ένα συνολικό σχέδιο για να συμβάλουν στην ενίσχυση των εγχώριων δυνατοτήτων ασφαλείας και των αντιτρομοκρατικών προσπαθειών της χώρας.
Λίγες ώρες μετά την ακρόαση, ένοπλοι εισέβαλαν στις 21 Νοεμβρίου σε καθολικό σχολείο της Κεντρικής Ζώνης και απήγαγαν περισσότερους από 300 μαθητές και 12 εκπαιδευτικούς.
Ήταν η τέταρτη μαζική απαγωγή εκείνης της εβδομάδας και μία από τις χειρότερες στην ιστορία της χώρας, ξεπερνώντας ακόμη και την απαγωγή 276 μαθητριών από το Δευτεροβάθμιο Σχολείο Τσίμποκ από την Μπόκο Χαράμ το 2014. Πέρυσι, η Διεθνής Αμνηστία ανέφερε ότι περισσότερα από 1.700 παιδιά έχουν απαχθεί από την οργάνωση στο διάστημα 2014-2024.
Σύμφωνα με τη Διεθνή Αμνηστία, τα θύματα απαγωγών συχνά εξαναγκάζονται να πολεμήσουν, να παντρευτούν τους απαγωγείς τους ή πωλούνται για σεξουαλική εκμετάλλευση.
Το κύμα βίας που ξέσπασε από τις 15 Νοεμβρίου έως τις 21 Νοεμβρίου περιελάμβανε επίσης επίθεση σε χριστιανική εκκλησία κατά τη διάρκεια λειτουργίας, κατά την οποία δύο άνθρωποι σκοτώθηκαν και τριάντα οκτώ απήχθησαν, καθώς και την απαγωγή είκοσι τεσσάρων μαθητριών από ένα δευτεροβάθμιο σχολείο και τη δολοφονία τριών ανθρώπων, μαζί με την απαγωγή εξήντα τεσσάρων από τα σπίτια τους.
Αίθουσα διδασκαλίας του Καθολικού Σχολείου της Αγίας Μαρίας, στην περιοχή Παπίρι της τοπικής αυτοδιοίκησης Αγκουάρα, στην Πολιτεία Νίγηρα. Νιγηρία, 23 Νοεμβρίου 2025. (Ifeanyi Immanuel Bakwenye/AFP μέσω Getty Images)
Στις 24 Νοεμβρίου, μέσα ενημέρωσης της Νιγηρίας μετέδωσαν ότι ύποπτοι τρομοκράτες της Μπόκο Χαράμ απήγαγαν δώδεκα γυναίκες από την πολιτεία Μπόρνο και ισοπέδωσαν ένα χωριό αλλού στην ίδια πολιτεία.
Ο σεβασμιότατος Γουίλφρεντ Αναγκμπέ, καθολικός επίσκοπος της Νιγηρίας, είπε στους νομοθέτες στην ακρόαση της 20ής Νοεμβρίου ότι ήλπιζαν πως ο χαρακτηρισμός [«Χώρα Ιδιαίτερου Ενδιαφέροντος»] από τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ στα τέλη Οκτωβρίου θα μπορούσε να σταθεροποιήσει την κατάσταση, αλλά αντίθετα αυτή επιδεινώνεται σε μία από τις πιο θανατηφόρες περιόδους για τους χριστιανούς της Νιγηρίας που έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια.
Παρότι η κυβέρνηση έχει προσπαθήσει να αντιμετωπίσει την τρομοκρατική απειλή, ο Ντάουντα είπε ότι δεν πρόκειται για τον μετωπικό πόλεμο στον οποίο είναι συνηθισμένοι οι στρατοί, καθώς οι δράστες κρύβονται, επιτίθενται, αποσύρονται και καλύπτονται. Ανέφερε ότι η κυβέρνηση έχει προσπαθήσει μεν, αλλά ανεπιτυχώς.
Η κυβέρνηση της Νιγηρίας δεν απάντησε σε αιτήματα για σχόλια της Epoch Times, αλλά πρόσφατα ανέφερε, σε ανακοίνωση που ανάρτησε στην πλατφόρμα X, ότι από το 2023 οι υπηρεσίες ασφαλείας της έχουν «εξουδετερώσει» περισσότερους από 13.500 τρομοκράτες, έχουν συλλάβει περισσότερους από 17.000 υπόπτους και έχουν διασώσει περισσότερα από 9.800 θύματα απαγωγών.
Οι πολιτοφυλακές των Φουλάνι
Τον περασμένο Μάιο, η Διεθνής Αμνηστία ανέφερε ότι τουλάχιστον 10.217 άνθρωποι είχαν σκοτωθεί σε επιθέσεις ενόπλων τα δύο χρόνια από την εκλογή του σημερινού προέδρου Μπόλα Άχμεντ Τινουμπού, κυρίως στις πολιτείες Μπενουέ και Πλατό της Κεντρικής Ζώνης, όπου οι χριστιανοί αποτελούν πλειοψηφία.
Τέτοιες επιθέσεις έχουν στρέψει την προσοχή σε μακροχρόνιες συγκρούσεις μεταξύ γεωργών, που είναι σε μεγάλο βαθμό χριστιανοί, και κτηνοτρόφων Φουλάνι, που είναι ημινομάδες και κατά πλειονότητα μουσουλμάνοι, στην Κεντρική Ζώνη. Η κυβέρνηση της Νιγηρίας χαρακτηρίζει το ζήτημα ως διαμάχη για τη χρήση γης, που τροφοδοτείται από το κλίμα, τη σπανιότητα πόρων και την αύξηση του πληθυσμού.
Σύμφωνα με τον οργανισμό Open Doors, που παρακολουθεί τις διώξεις χριστιανών, οι μαχητές Φουλάνι ευθύνονται για το 55% των καταγεγραμμένων θανάτων χριστιανών μεταξύ 2019 και 2023.
Το Παρατηρητήριο Θρησκευτικής Ελευθερίας στην Αφρική δημοσίευσε τον Ιούλιο έρευνα που δείχνει ότι πολιτοφυλακές Φουλάνι ευθύνονται για το 47% των 36.056 δολοφονιών αμάχων μεταξύ 2019 και 2024, ποσοστό που είναι πενταπλάσιο από το αθροιστικό πλήγμα άλλων σημαντικών τρομοκρατικών οργανώσεων, όπως η Μπόκο Χαράμ και ένα παρακλάδι γνωστό ως Ισλαμικό Κράτος-Επαρχία Δυτικής Αφρικής.
Μια ομάδα ένοπλων μελών πολιτοφυλακής των Φουλάνι ποζάρει για φωτογραφία σε άτυπο καταυλισμό αφοπλισμού στη Σεβαρέ. Μάλι, 6 Ιουλίου 2019. (Marco Longari/AFP μέσω Getty Images)
Πιο πρόσφατα, άλλοι φορείς παρακολούθησης, όπως η υπηρεσία Eyewitness Global του Διεθνούς Δικηγορικού Συλλόγου, έχουν επισημάνει «σημαντική κλιμάκωση» της βίας με «θρησκευτική και εθνοτική διάσταση» στην Κεντρική Ζώνη.
Και ενώ ο Δείκτης Παγκόσμιας Τρομοκρατίας του 2015 κατέταξε τους ένοπλους μαχητές Φουλάνι ως την τέταρτη πιο φονική τρομοκρατική ομάδα στον κόσμο, το Παρατηρητήριο σημειώνει ότι έχουν «μυστηριωδώς εξαφανιστεί» από τις διεθνείς κατατάξεις, παρά το ότι έχουν γίνει «σημαντικά πιο θανατηφόροι».
Ο Ντάουντα είπε ότι ένας μικρός αριθμός ατόμων υποκινεί και ριζοσπαστικοποιεί έναν κατά τα άλλα ειρηνικό πληθυσμό. Ανέφερε ότι οι περισσότεροι Φουλάνι είναι αθώοι και ότι οι περισσότεροι θέλουν να ζήσουν ειρηνικά και να φροντίζουν τα κοπάδια τους.
Ο Ενί Νσαϊμπία, ανώτερος αναλυτής για τη Δυτική Αφρική στην Υπηρεσία Δεδομένων Τοποθεσίας και Συμβάντων Ένοπλων Συγκρούσεων, είπε στην Epoch Times ότι η βία στην Κεντρική Ζώνη είναι «πολυκατευθυντική» και δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν τύπο θρησκευτικού πολέμου.
Όπως ανέφερε, η εστίαση στη δίωξη των χριστιανών δεν αποτυπώνει πραγματικά το πρόβλημα, επειδή αυτό δεν είναι η κύρια σύγκρουση, και ότι η πραγματική απειλή είναι οι τζιχαντιστικές ομάδες που επεκτείνουν την επιρροή τους σε όλο και μεγαλύτερα τμήματα του πληθυσμού, φτάνοντας να ανταγωνίζονται το κράτος.
Διευκρίνησε ότι ορισμένες από αυτές τις ομάδες, όπως το Ισλαμικό Κράτος-Επαρχία Σαχέλ, είναι κατά πλειονότητα Φουλάνι, αλλά δρουν κυρίως σε πολιτείες όπου επικρατούν μουσουλμάνοι, κάτι που σημαίνει ότι τα θύματα μεταξύ των αμάχων είναι κατά κύριο λόγο επίσης μουσουλμάνοι.
Όταν η σύγκρουση επεκτάθηκε στην περιοχή, ο Νσαϊμπία είπε ότι οι ισχυρότερες ομάδες συγκεντρώθηκαν στο Μάλι και την Μπουρκίνα Φάσο, όπου πολλοί μαχητές είναι Φουλάνι. Ανέφερε ότι αυτό είναι περισσότερο συγκυριακό, αλλά συνδέεται και με τον τρόπο που αντέδρασε το κράτος στην εξέγερση.
Σε πολλές χώρες της περιοχής, ο Νσαϊμπία είπε ότι οι Φουλάνι και άλλες κτηνοτροφικές εθνοτικές ομάδες έχουν για καιρό περιθωριοποιηθεί από το κράτος, γεγονός που τις καθιστά εύκολο στόχο ριζοσπαστικοποίησης.
«Φρικτά πράγματα»
Ο Μούσα Μπέλο, γεννημένος μουσουλμάνος Φουλάνι, ασπάστηκε τον χριστιανισμό και έγινε ευαγγελικός ιεροκήρυκας. Όντας ο ίδιος έντονα ενεργός στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σχετικά με αυτό που αποκαλεί χριστιανική γενοκτονία, είπε ότι αυτή τη στιγμή κρύβεται, έχοντας δεχθεί απειλές κατά της ζωής του από ισλαμιστές και, όπως υποστηρίζει, αντίποινα από την κυβέρνηση.
Ο Μπέλο είπε στην Epoch Times ότι συνήθως επισκέπτεται πολλά απομακρυσμένα χωριά, στα οποία μπορεί κανείς να φτάσει μόνο με μοτοσικλέτα ή περπατώντας, και ανέφερε την επίσκεψή του σε ένα χωριό στην Πολιτεία Πλατό. Εκεί κήρυξαν το ευαγγέλιο, έκαναν προσέφεραν ιατρική υποστήριξη και μοίρασαν Βίβλους, επιστρέφοντας τον περασμένο Οκτώβριο για δουν την εξέλιξη των πραγμάτων.
Όπως είπε, ολόκληρο το χωριό είχε εξαφανιστεί. Έπεφταν πάνω σε ανθρώπινους σκελετούς και σε σώματα που δεν είχε καν αποσυντεθεί — η κατάσταση ήταν φρικτή, είπε.
Ο Σον Νέλσον, δικηγόρος της οργάνωσης Alliance Defending Freedom (ADF), θυμήθηκε ότι είχε επισκεφθεί θύματα μετά από επίθεση της παραμονής των Χριστουγέννων το 2023, η οποία σκότωσε περισσότερους από 200 ανθρώπους σε χριστιανικά κυρίως χωριά σε εκείνη την περιοχή. Ανέφερε ότι είχαν στοχοποιήσει τα σπίτια των ποιμένων και ότι επιτέθηκαν πρώτα στις εκκλησίες. Περιέγραψε ότι στο πρώτο χωριό που επισκέφθηκαν, παραμονή των Χριστουγέννων, πήγαν στο σπίτι του ποιμένα, πήραν εκείνον και την οικογένειά του, έβαλαν φωτιά στο σπίτι, τον οδήγησαν πίσω από την εκκλησία και τον αποκεφάλισαν.
Ο Νέλσον είπε ότι κάθε μάρτυρας τού ανέφερε πως οι επιτιθέμενοι μπήκαν με ματσέτες, φωνάζοντας «Αλλάχου Άκμπαρ» («Ο Θεός είναι μέγας») και ότι θα σκοτώσουν χριστιανούς.
Ομαδική φωτογραφία στο Καθολικό Σχολείο της Αγίας Μαρίας, μετά την απαγωγή παιδιών και μελών του προσωπικού από ένοπλους άνδρες. Παπίρι, Νιγηρία, 21 Νοεμβρίου 2025. (Christian Association of Nigeria μέσω AP)
Ο Τζον Στιούαρτ, Αμερικανός δικηγόρος και ποιμένας που ταξιδεύει συχνά στην Αφρική για να διδάξει και να εκπαιδεύσει χριστιανούς ηγέτες, περιέγραψε κοινότητες της Νιγηρίας που έχουν καταστραφεί από συστηματική βία και εκτοπισμό.
Όπως είπε στην Epoch Times, επισκέφθηκε κέντρα μετεγκατάστασης, όπου βρίσκονταν χριστιανοί που είχαν εκδιωχθεί από τα χωριά τους από μουσουλμάνους Φουλάνι, με τον στρατό, όπως ανέφερε, να κάνει τα στραβά μάτια.
Ανέφερε ότι κοιμούνταν σε τσιμεντένια δάπεδα μέσα σε εκκλησίες και ότι δεν είχαν τίποτα άλλο πέρα από φτυάρια και τσουγκράνες για να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους.
«Υπάρχουν άλλοι από πίσω»
Τόσο ο Ντάουντα όσο και ο Μπέλο είπαν ότι στη Νιγηρία έρχονται Φουλάνι και από άλλες χώρες.
Ο Μπέλο ανέφερε ότι είχε συναντήσει έναν τέτοιο άνθρωπο και ότι, όντας και ο ίδιος Φουλάνι, κατάλαβε ότι δεν επρόκειτο για Φουλάνι από τη Νιγηρία όταν του μίλησε. Ο άντρας τού είπε πως ήταν από το Μάλι και ότι η ομάδα του κατευθυνόταν προς την πολιτεία Μπενουέ.
Σύμφωνα με τον Μπέλο, τα σύνορα της Νιγηρίας με τον Νίγηρα και το Τσαντ είναι εύκολο να παραβιαστούν. Ανέφερε ότι όλοι χρησιμοποιούν εξελιγμένα όπλα, όπως πολυβόλα, Καλάσνικοφ, εκτοξευτές ρουκετών, τα οποία, όπως είπε, δεν χρησιμοποιεί καν ο στρατός τους. Αυτό συμβαίνει εδώ και δύο δεκαετίες, υποστηρίζει, αλλά η κυβέρνηση της Νιγηρίας δεν έχει οδηγήσει ούτε έναν δράστη στη δικαιοσύνη.
Ο Ντάουντα είπε ότι τον εντυπωσίαζε η εικόνα κτηνοτρόφων Φουλάνι με τα πολυβόλα ανά χείρας.
Όπλα και πυρομαχικά που ανακτήθηκαν από τζιχαντιστές της Μπόκο Χαράμ εκτίθενται στο αρχηγείο του 120ού Τάγματος στο Γκονίρι. Νιγηρία, 3 Ιουλίου 2019. (Audu Marte/AFP μέσω Getty Images)
Ανέφερε ότι ένας Φουλάνι συνήθως φροντίζει την αγελάδα του, η οποία είναι ο «τραπεζικός του λογαριασμός» και το μέλλον των παιδιών του, και διερωτήθηκε πώς τέτοιοι αθώοι Φουλάνι χειρίζονται τέτοια όπλα.
Όπως είπε, αυτό σημαίνει πως υπάρχουν άλλοι από πίσω και ότι θέλει ο κόσμος να το γνωρίζει, προσθέτοντας ότι οι Φουλάνι έχουν υποστεί πλύση εγκεφάλου. Ισχυρίστηκε ότι στόχος τους είναι να διασχίσουν όλη τη χώρα, και ότι γι’ αυτό ακούγονται δολοφονίες σε εκκλησίες και στον νότο.
Η καρδιά της τζιχαντιστικής τρομοκρατίας
Η κυβέρνηση της Νιγηρίας παρουσιάζει τις επιθέσεις σε χριστιανικές κοινότητες, όπως εκείνη που βίωσε ο Ντάουντα στην Κεντρική Ζώνη, ως εθνοτικές διαμάχες για τη χρήση γης, ξεχωριστές από την τρομοκρατία των τζιχαντιστών στα βορειοανατολικά ή την αναρχία των συμμοριών στα βορειοδυτικά.
Ωστόσο, εν μέσω της διακρατικής επέκτασης του ισλαμιστικού εξτρεμισμού, με όπλα και μαχητές να κινούνται μέσα από διάτρητα σύνορα, ορισμένοι αναλυτές λένε ότι τέτοιες διακρίσεις είναι ολοένα και λιγότερο ουσιαστικές και λειτουργούν ως αντιπερισπασμός από την αυξανόμενη απειλή του βίαιου φονταμενταλισμού.
Η Κεντρική Περιοχή του Σαχέλ στην υποσαχάρια Αφρική, η οποία περιλαμβάνει τη Νιγηρία και εκτείνεται από τον Βόρειο Ατλαντικό έως την Ερυθρά Θάλασσα, έχει αντικαταστήσει τη Μέση Ανατολή ως το επίκεντρο της παγκόσμιας σαλαφιστικής-τζιχαντιστικής βίας, αντιπροσωπεύοντας πλέον το 51% όλων των θανάτων από τρομοκρατία παγκοσμίως, σύμφωνα με την έκθεση Global Terrorism Index 2025: Measuring the Impact of Terrorism («Δείκτης Παγκόσμιας Τρομοκρατίας 2025: Μέτρηση του αντίκτυπου της τρομοκρατίας») του Ινστιτούτου Οικονομικών και Ειρήνης .
Έρευνες της οργάνωσης Conflict Armament Research, ενός βρετανικού φορέα που παρακολουθεί τα παράνομα όπλα, έχουν υποδείξει ότι η εξάπλωση όπλων σε όλο το Σαχέλ επιταχύνθηκε από την πτώση, το 2011, του βαριά οπλισμένου καθεστώτος του Μουαμάρ Καντάφι στη Λιβύη.
Στοιχεία από την Υπηρεσία Δεδομένων Τοποθεσίας και Συμβάντων Ένοπλων Συγκρούσεων δείχνουν ότι οι τζιχαντιστικές ομάδες έχουν εισέλθει σε «μια νέα φάση επέκτασης» στο Σαχέλ. Σε έκθεση του Δεκεμβρίου, ο φορέας σημειώνει ότι, καθώς οι τζιχαντιστικές ομάδες εδραιώνουν τις επιχειρήσεις τους, οι διακρίσεις μεταξύ περιφερειακών συγκρούσεων δίνουν τη θέση τους σε μια ευρύτερη, ενιαία απειλή.
Ο ίδιος φορέας αναφέρει ότι το 79% των επιχειρήσεων του Ισλαμικού Κράτους πραγματοποιήθηκε στην Αφρική το 2025, από 49% το 2024. Η οργάνωση Ισλαμικό Κράτος-Επαρχία Δυτικής Αφρικής «ελέγχει εκτεταμένες περιοχές και έχει σκοτώσει ή εκτοπίσει χιλιάδες ανθρώπους στη Νιγηρία και σε γειτονικές χώρες», σύμφωνα με τον Αντιτρομοκρατικό Οδηγό του Γραφείου του Διευθυντή Εθνικών Πληροφοριών των ΗΠΑ.
Αμυντική τάφρος που κατασκευάστηκε για προστασία από επιδρομές της Μπόκο Χαράμ περιβάλλει την πόλη Μονγκούνο, στην πολιτεία Μπόρνο της Νιγηρίας, στις 4 Ιουλίου 2025. (Joris Bolomey/AFP μέσω Getty Images)
Η συνεργασία μεταξύ τζιχαντιστικών ομάδων αυξάνεται, επισημαίνει ο Νσαϊμπία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ανέφερε, ομάδες της Νιγηρίας έχουν ενσωματωθεί σε ευρύτερες διεθνείς δομές, όπως το Ισλαμικό Κράτος ή σε ομάδες που συνεργάζονται με την Αλ Κάιντα, ή συντονίζονται με περιφερειακές ομάδες πέρα από τα σύνορα, ώστε να μοιράζονται όπλα, προπαγάνδα και μαχητές.
Καθώς το Σαχέλ έχει εξελιχθεί σε παγκόσμιο επίκεντρο τζιχαντιστικής δράσης, εξήγησε ότι ομάδες της Νιγηρίας επεκτείνονται από την ιστορική τους βάση στη Λεκάνη της Λίμνης Τσαντ προς τα παράκτια κράτη της Δυτικής Αφρικής, και ότι οι συναντήσεις των διαφόρων ομάδων σχηματίζουν ένα είδος κόμβου ανάμεσα σε δύο πολύ διαφορετικά πεδία συγκρούσεων.
Ο Ομπαντάρε είπε ότι γνωρίζουν με βεβαιότητα πως όλες αυτές τις ομάδες τις ενώνει ένας τουλάχιστον κοινός στόχος: θέλουν να καταστρέψουν το σύγχρονο κράτος όπως το γνωρίζουμε.
Στο γειτονικό Μάλι, οι τζιχαντιστές κοντεύουν να καταλάβουν τη χώρα, σύμφωνα με έκθεση του περασμένου μήνα από το Κέντρο Σουφάν.
Σαρία και βλασφημία
Τα χρόνια που ακολούθησαν τη μετάβαση της Νιγηρίας, το 1999, σε συνταγματική δημοκρατία, δώδεκα βόρειες Πολιτείες ενσωμάτωσαν ξανά το ισλαμικό ποινικό δίκαιο. Θεωρητικά, η σαρία εφαρμόζεται μόνο στους μουσουλμάνους, αλλά στην πράξη, όπως υποστηρίζουν υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει βία από όχλους και θανατικές ποινές με κρατική κάλυψη.
Ο Νέλσον είπε ότι ο νόμος περί βλασφημίας επί ποινή θανάτου στις δώδεκα βόρειες πολιτείες είναι κάτι το εξωφρενικό, και ανέφερε ότι η οργάνωση Alliance Defending Freedom παρεμβαίνει υπέρ ατόμων που αντιμετωπίζουν κατηγορίες βλασφημίας και αποστασίας στα δικαστήρια σαρία της Νιγηρίας. Όπως σημείωσε, πρόκειται για ένα από τα μόλις επτά μέρη στον κόσμο με νόμο αυτού του είδους.
Το 2024, η Διεθνής Αμνηστία ανέφερε κλιμάκωση της βίας από όχλο σε όλη τη χώρα, συμπεριλαμβανομένων δολοφονιών που σχετίζονται με κατηγορίες βλασφημίας, όπου τα θύματα λιντσαρίστηκαν, λιθοβολήθηκαν, βασανίστηκαν και κάηκαν ζωντανά.
Έξι άνδρες που καταδικάστηκαν για ένοπλη ληστεία στέκονται πριν από την εκτέλεσή τους από εκτελεστικό απόσπασμα στις φυλακές Κιρικίρι στο Λάγκος. Νιγηρία, 21 Φεβρουαρίου 1998. (AFP μέσω Getty Images)
Η οργάνωση ανέφερε ότι η προφανής ενθάρρυνση δολοφονιών για βλασφημία από θρησκευτικούς ηγέτες δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο ο όχλος αισθάνεται ότι δικαιούται να πάρει τον νόμο στα χέρια του, ενώ κυβερνητικοί αξιωματούχοι σπάνια καταδικάζουν δημόσια τη βία του όχλου για βλασφημία.
«Ένας θρησκευτικός παράγοντας»
Ο Ομπαντάρε από το Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων είπε ότι η συζήτηση για τη βία στη Νιγηρία έχει γίνει όλο και πιο θολή και ότι παλαιότερα συμφωνούσαν πως η απειλή ήταν ο φονταμενταλισμός.
Υποστήριξε δε ότι η ιδέα πως οι ισλαμιστές αντάρτες δεν πρέπει να περιγράφονται ή να παρουσιάζονται ως αυτό που είναι, επειδή δεν θέλουν να προσβάλουν τους μετριοπαθείς μουσουλμάνους, είναι, κατά την άποψή του, συγκαταβατική απέναντι στους μετριοπαθείς μουσουλμάνους.
Είπε ότι όσο περισσότερο η Μπόκο Χαράμ δηλώνει πως ο στόχος της είναι θρησκευτικός, ότι θέλει να αντικαταστήσει τη Νιγηρία με ένα ισλαμικό κράτος, ότι μισεί τη δημοκρατία και ότι το πρόβλημα είναι η απιστία, τόσο περισσότερο κάποιοι από την άλλη πλευρά επιμένουν να λένε ότι δεν ξέρουν για τι μιλούν, ότι πρόκειται για την κλιματική αλλαγή και ότι δεν έχει καμία σχέση με τη θρησκεία.
Παρά τη διαρκή απειλή, ο Ντάουντα είπε ότι δεν σκέφτεται να ζήσει οπουδήποτε αλλού. Ζητούν από τον Θεό να παρέμβει και γι’ αυτό έχουν ακόμη την ευκαιρία να μιλούν γι’ αυτό.
«Τώγραψα στο κουτί τα τσιγάρα αγαναχτισμένος για τα μαρτύρια που μου κάνουν οι αποχτηνωμένοι αυτοί άνθρωποι, μη πληρώνοντάς με για τις ζωγραφιές που έκανα στη Δημαρχία. Τώγραψα το δράμα στις 12 Αυγούστου 1941…»
Ένα σύντομο οργίλο μήνυμα του Φώτη Κόντογλου, γραμμένο σ΄ ένα αδειανό πακέτο τσιγάρα κασετίνα. Για να μείνει η αδικία. Να μην ξεχαστεί στον χρόνο. Σαν πεισματάρικη εξομολόγηση σε νεανικό ημερολόγιο, σαν τεκμήριο πιστοποίησης ενός μπαταχτσή κρατικού μηχανισμού σε βάρος του πολίτη. Και τι πολίτη! Του σπουδαίου ζωγράφου, που κάποτε «άνοιξε μια πόρτα στη μίζερη, μικρόπνοη, κλεισμένου χώρου, λογοτεχνία μας και μπήκε μια μεγάλη πνοή ανοιχτής θάλασσας, ανοιχτού αγέρα στην Ελλάδα», όπως σχολίαζε τη δεκαετία του 1920 ο Νίκος Καζαντζάκης για τον νεαρό τότε Κόντογλου που πρωτοεμφανιζόταν στις συντροφιές του πνεύματος, όχι ως ζωγράφος — δεξιότητα που ανακάλυψε μετά — αλλά ως λογοτέχνης με το διήγημα «Πέδρο Καζάς».
Το 1937, ύστερα από μια περιπετειώδη διαδρομή που τον οδήγησε στο φιλόξενο λιμάνι της ζωγραφικής, δέχεται την πρόταση του δημάρχου Κοτζιά να διακοσμήσει το εσωτερικό του δημαρχιακού μεγάρου στην οδό Αθηνάς. Για αρχή, ζητά τα έξοδα για τα υλικά και την αμοιβή των συνεργατών του. Όταν το έργο ολοκληρωθεί, λέει, θα πληρωθεί τα υπόλοιπα. Θέλει να φτιάξει ένα ατελιέ, όπου θα μπορεί να εργάζεται απερίσπαστος και με άνεση. Στο σπίτι του δεν υπάρχει κατάλληλος χώρος γι’ αυτήν τη δουλειά.
Ρίχνεται με πάθος στην ανάθεση. Σχεδιάζει, σκίζει, και ξανά απ’ την αρχή. Θέλει να ιστορήσει «το ενιαίον της φυλής» και καταλήγει να στολίσει τους τοίχους με μία παράταξη 65 μορφών από τον μύθο ίσαμε την πραγματικότητα, από τον Θησέα έως τον Κολοκοτρώνη. Το έργο ολοκληρώνεται όταν η Ελλάδα πατάει το κατώφλι του πολέμου. Ο Κόντογλου ζει από την τέχνη του και τούτη η δουλειά στην παρούσα χρονική συγκυρία αλλάζει τα σχέδια για την επένδυση της αμοιβής του (πολυτέλεια, πια, το ατελιέ). Είναι ευτυχής που τουλάχιστον θα εξασφαλίσει τα προς το ζην της οικογένειάς του. Αλλά από τον οφειλέτη δήμο δεν παίρνει δεκάρα τσακιστή! Τα ήδη ισχνά οικονομικά της οικογένειας επιδεινώνονται. Εκείνος έχει ξοδέψει χρόνια από τη ζωή του κοπιάζοντας για μία δουλειά, που θα του απέφερε κάποιο κέρδος. Τζίφος! Αναγκάζεται να πουλήσει το σπίτι του για μερικά καρβέλια ψωμί (για την ακρίβεια, για ένα σακί αλεύρι) και εγκαθίσταται με την οικογένειά του σε ένα γκαράζ.
«Αν θες ν΄ ανέβεις σε ουράνιες σφαίρες, γίνε καλλιτέχνης. Μα αν θες να πιεις φαρμάκια, γίνε καλλιτέχνης» χαράζει σε ένα αντίστοιχο πακέτο τσιγάρα, που ‘ακούει’ πρόθυμα τις πίκρες και τα παράπονά του. Ο χρόνος δεν θα σβήσει τις γραπτές παραπονιάρικες εξομολογήσεις του ούτε το χρέος του δήμου θα καταβληθεί ποτέ. Αντίθετα, μετά τον πόλεμο, θα παραγραφεί…
Όμως, αυτό δεν είναι το μόνο παράπονο.
Από τη μοναστική γαλήνη στην εξερεύνηση
Ο Κόντογλου είναι μία δυσανάγνωστη, ανήσυχη προσωπικότητα. Κοσμοπολίτης, κοινωνικός, χιουμορίστας από τη μία, κλειστός, μονοκόμματος, απότομος και πεισματάρης από την άλλη. Από παιδί (το μικρότερο μίας εξαμελούς οικογένειας) έχει ζυμωθεί με τη φύση της ειδυλλιακής Αγίας Παρασκευής, μιας χερσονήσου των Κυδωνιών (Αϊβαλί), όπου βρίσκεται το μοναστήρι του ηγούμενου θείου του —αδελφού της μητέρας του — Στέφανου Κόντογλου. Ένας ταπεινός ναός και μερικά κελιά περιτριγυρισμένα από το Αιγαίο είναι ο παράδεισος του μικρού Φώτη. Καθώς μεγαλώνει πλάι στο πέλαγος, ονειρεύεται να γίνει καπετάνιος, ν’ ακολουθήσει τη ναυτική διαδρομή του πατέρα του, Νικόλα, κι ας του τον πήρε η θάλασσα όταν ο ίδιος ήταν ακόμη δίχρονο αγόρι. Αυτός, άλλωστε, είναι κι ο λόγος που κράτησε το επώνυμο Κόντογλου, της μάνας του. Εκείνο του χαμένου πατέρα του, το Αποστολέλλης, δεν το «φόρεσε» ποτέ. Ήταν ξένο απάνω του…
Όμως, εκτός από τη θάλασσα, είναι και η αγάπη για τη φύση και η γοητεία τής ήρεμης στοχοπροσηλωμένης καλογερικής ζωής. Δεν θ’ αργήσει να ακολουθήσει τον τελικό προσανατολισμό του. Εκεί που εντέλει θ’ απαγκιάσει, θα είναι ο… τόπος που ουδέποτε πέρασε — τουλάχιστον συνειδητά — από τα παιδικά όνειρά του. Τα μολύβια, τα πινέλα, οι χρωστήρες. Η ζωγραφική, συγκεκριμένα η αγιογραφία.
Στο γυμνάσιο, στις Κυδωνίες, κάνει παρέα με τους συμμαθητές του Στρατή Δούκα και Πάνο Βαλσαμάκη κι οι τρεις μαζί αποφασίζουν να εκδώσουν το σχολικό περιοδικό «Μέλισσα». Την εικονογράφηση αναλαμβάνει ο Φώτης, που «πιάνει το χέρι του». Επισκέπτεται και ζωγραφίζει ναούς και ξωκλήσια. Ώσπου να βγει από το γυμνάσιο, καταλαβαίνει ότι η ζωγραφική είναι ένας άλλος δρόμος που ανοίγεται μπροστά του. Αποφοιτά και ο θείος του τον στέλνει στην Αθήνα να σπουδάσει στη Σχολή Καλών Τεχνών. Ο Στρατής ήδη έχει γραφτεί στη Νομική. Οι δυο τους αποφασίζουν να συγκατοικήσουν. Βρίσκουν μία γκαρσονιέρα στη Νεάπολη, κάπως στενάχωρη, αλλά μήπως τη χρειάζονται για κάτι περισσότερο από έναν ύπνο; Στου Κομπούγια ξημεροβραδιάζονται, διαβάζοντας βιβλία και περιοδικά. Ο Βασιλάκης Κομπούγιας διατηρεί ένα παλαιοβιβλιοπωλείο στο Μοναστηράκι, αλλά η σχέση του με το βιβλίο είναι σύνθετη. Μεταφράζει, εκδίδει, πουλάει. Αυτός, μάλιστα, είναι και ο πρώτος μεταφραστής του μυθιστορήματος «Ανάστασις» του Τολστόι. Η ελληνική έκδοση θα κυκλοφορήσει στην Ελλάδα το 1920.
Το 1914, ο Φώτης είναι ένα 19χρονο ανήσυχο παλικάρι. Θέλει να ταξιδέψει για να γνωρίσει τον κόσμο και οι σπουδές στην Αθήνα τον περιορίζουν. Έτσι, αποφασίζει να τις εγκαταλείψει και να φύγει. Αρχικά πάει στο Βέλγιο κι ύστερα στην Ισπανία για να καταλήξει στο Παρίσι, όπου κάνει διάφορες δουλειές για την επιβίωση· μεταξύ αυτών σχεδιάζει για το εβδομαδιαίο περιοδικό «L’Illustration». Η εικονογράφηση του βιβλίου «Πείνα» του Κνουτ Χάμσουν θα του φέρει το πρώτο βραβείο του, αλλά και το ίδιο το έργο του Νορβηγού συγγραφέα θα επηρεάσει σημαντικά το δικό του κατοπινό συγγραφικό έργο. Η ματιά τους είναι κοινή στην αναζήτηση ριζών, στην υπαρξιακή αγωνία, στην αποστροφή από τον φιλελεύθερο αστό, στην αγάπη για τη φύση, ειδικά στον τρόπο με τον οποίο περιγράφουν την ψυχική ένταση μπροστά σε ένα τοπίο, που πολύ σύντομα θα γίνει κοινός τόπος της εξπρεσιονιστικής και υπαρξιστικής πεζογραφίας. «Οι καλλιτέχναι δεν προσπαθούν παρά να διαμορφώσουν τον έξω κόσμον επί του ψυχικού των τύπου. Για τούτο ζητούν με κάθε τρόπον το πρωτογενές ύφος, την ‘πριμιτιβιτέ’ (πρωτογονισμό)», αναφέρει για τους εξπρεσιονιστές σε άρθρο του, το 1924, ο διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, Ζαχαρίας Παπαντωνίου.
Τρία χρόνια θα μείνει ο Κόντογλου στη γαλλική πρωτεύουσα κι εδώ θα εγκαινιάσει τη συγγραφική δραστηριότητά του με το μυθιστόρημα «Πέδρο Καζάς», «μια ιστορία απίστευτη, βγαλμένη από κάποιο χειρόγραφο που βρέθηκε στο Πόρτο, τυπωμένη και ζωγραφισμένη από τον Φώτη Κόντογλου», όπως σχεδιάζει ο ίδιος στο εξώφυλλο. Πρόκειται για τις περιπέτειες ενός Σπανιόλου κουρσάρου, ο οποίος έζησε 300 χρόνια ή επέστρεψε από τον Άδη! Ασφαλώς, η συγκεκριμένη συνθήκη φαντάζει στον αναγνώστη εξαιρετικά γαργαλιστική.
«Αυτό το ταλέντο δεν πρέπει να παραδέρνει στην προσφυγιά»
Το 1919 ο Κόντογλου επιστρέφει στον τόπο του, όπου στο μεταξύ έχει επιστρέψει και ο φίλος του, ο Στρατής Δούκας, και πιάνει δουλειά στο παρθεναγωγείο των Κυδωνιών ως δάσκαλος Γαλλικής. Με τον Στρατή και τον Ηλία Βενέζη ιδρύουν τον πνευματικό σύλλογο «Νέοι Άνθρωποι», με έμβλημα ένα τσεκούρι. Συμβολίζει το σπάσιμο του καύκαλου, που κρατά φυλακισμένο τον σπόρο. Στόχος τους είναι να ρίξουν θεμέλια για μία καθαρή, ταυτοποιημένη καλλιτεχνική έκφραση που θα πατάει στις παραδόσεις.
Ο Στρατής διαβάζει τον «Πέδρο Καζάς» και εντυπωσιάζεται. Έχει βαλθεί να τον κυκλοφορήσει ευρέως στην Ελλάδα. Δίνει το χειρόγραφο του φίλου του στο τυπογραφείο του Αιολικού Αστέρα, που τυπώνει στις Κυδωνίες το δεκαπενθήμερο οικογενειακό περιοδικό των Βαφειάδη-Ψωμόπουλου, και με δικά του έξοδα εκδίδει το μυθιστόρημα. Το έργο, που συγκεντρώνει στοιχεία από τα μεγαλύτερα λογοτεχνικά κινήματα της εποχής, γίνεται δεκτό με ενθουσιασμό από κοινό και κριτικούς και επηρεάζει το σύνολο της γενιάς του ’30.
«… Την αγάπη μου για ό,τι αποτελεί μία καταφρόνεση της στεγνής λογικής […] το κέντρισμα γι αυτό το παιχνίδι του θαυμαστού, που λέω να μη το σταματήσω ποτέ μου μού το ΄δωσε πρώτη φορά ο Pedro Kazas του Κόντογλου, τότε που μαθητής ακόμα βυθιζόμουνα με μία παράξενη και αλλόκοτη γοητεία στις σελίδες του. Σήμερα, ύστερα από τόσα χρόνια, δεν παύω να κηρύχνω τη μεγάλη σημασία που έχει ολόκληρο πια το έργο του Κόντογλου για τη γενιά μας…», εξομολογείται χρόνια μετά ο Οδυσσέας Ελύτης.
Το 1921, ο Φώτης καλείται από την πατρίδα να πολεμήσει στο μέτωπο της Μικρασίας. Όταν αποστρατεύεται, επιστρέφει στον τόπο του και τη διδασκαλία στο παρθεναγωγείο. Αλλά η διάλυση του μετώπου δεν είναι μακριά. Το καλοκαίρι του ’22 όλα δείχνουν ότι ο πόλεμος θα χαθεί και οι Ρωμιοί θα μείνουν έρμαια στα χέρια των αφηνιασμένων Τούρκων. Τα μεγαλύτερα αδέλφια του — ο Γιάννης, ο Αντώνης, η Τασίτσα — ήδη βρίσκονται στην Ευρώπη, ενώ η μάνα τους έχει φύγει για το μεγάλο ταξίδι. Παραμονή του Δεκαπενταύγουστου, με την εικόνα της Αγίας Παρασκευής προσεκτικά τυλιγμένη σε ένα παλιό σεντόνι, ο Φώτης επιβιβάζεται σε βάρκα και ταξιδεύει μόνος προς τη Λέσβο. Είναι πια ένας πρόσφυγας…
Δεκαετίες μετά, σε κείμενο υπό τον τίτλο «Μικρός το δέμας…», η Έλλη Αλεξίου διηγείται: «Κείνον τον καιρό ζούσαμε στην Αθήνα […] Το λεγόμενο ‘σπίτι μας’ ήταν δύο δωματιάκια, οδός Δεινοκράτους 2. Κι απέναντί μας κάθουνταν οι Καζαντζάκηδες, η Γαλάτεια με τον άντρα της […]. Στο πιο μικρό δωματιάκι μας μαζευτήκαμε η Γαλάτεια κι ο Νίκος ο Καζαντζάκης, ο άντρας μου, ο Αυγέρης (σσ: Μάρκος, πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας) κι εγώ και διαβάσαμε εις επήκοο το βιβλιαράκι του Κόντογλου. Σε ολονυκτία. Ο Βάσος (σσ: Δασκαλάκης, πεζογράφος και μεταφραστής, ο πρώτος σύζυγος της Έλλης Αλεξίου) διάβαζε και μεις οι άλλοι ακούαμε […] Όλοι ενθουσιάστηκαν […] Όλοι βρήκαν πως ένα τέτοιο ταλέντο δεν έπρεπε να παραδέρνει στην προσφυγιά. Πως κάτι πρέπει να γίνει το ταχύτερο…»
Δεν τον άφησαν να παραδέρνει στην προσφυγιά. Την ίδια κιόλας χρονιά τον καλούν στην Αθήνα, τον φιλοξενούν στα «δύο δωματιάκια» και του βρίσκουν δουλειά στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν, που ετοιμάζει ο φίλος του Καζαντζάκη, Κώστας Ελευθερουδάκης. Εκεί, ο Φώτης γράφει κείμενα και εικονογραφεί.
Ένας αισθητικός άνθρωπος με παγκόσμιες πνοές
Την άνοιξη του 1923 επισκέπτεται για πρώτη φορά το Άγιον Όρος. Ύστερα από κάμποσα ταξίδια και γνωριμίες με ξένους τόπους και ανθρώπους, θα είναι αυτό το ταξίδι που θα σημαδέψει τη ζωή και την πορεία του. Είναι πια ένας 28χρονος άντρας, με νωπό το σημάδι της προσφυγιάς, που ταυτοποιεί τις ανατολίτικες ρίζες του, νοσταλγεί τον τόπο του που φοβάται πως έχασε για πάντα και προσπαθεί να προσαρμοστεί στην Αθήνα, όπου διαισθάνεται ότι θα ρίξει νέες ρίζες. Όμως εκεί, στην ηρεμία της μοναστικής πολιτείας, στην παρθένα φύση («άφησα τα γένεια μου, τα ξέχασα όλα και γίνηκα ψαράς… Περνώ ευτυχισμένες μέρες. Γαλήνη. Ηρεμία») και στην κατανυκτική ατμόσφαιρα των μοναστηριών δεν ξαναβρίσκει μόνον τις μυρωδιές του τόπου του. Ανακαλύπτει την αξία ενός θησαυρού που αγνοούσε: «Τη βυζαντινή τέχνη, που είναι θαυμαστή ανάμεσα στις τέχνες ολόκληρου κόσμου», όπως ο ίδιος εξομολογείται. Το Όρος απελευθερώνει όλη τη δημιουργικότητά του. Γράφει κείμενα, αντιγράφει βυζαντινές εικόνες, σχεδιάζει μοναστήρια, τοπία, μορφές μοναχών. Ο Κώστας Μαλέας, ένας ιδιαίτερα προβεβλημένος εκείνη την εποχή νεωτεριστής ζωγράφος, γράφει για τον Κόντογλου: «…αυτός ο κοσμοπολίτης ταξιδευτής, ο τεχνίτης, ο σπάνιος λογοτέχνης και ζωγράφος, ο αισθητικός άνθρωπος με τις παγκόσμιες πνοές, αναζητά πλέον τη γαλήνη…»
Ο Φώτης συγκεντρώνει τη «συγκομιδή» του Όρους και την εκθέτει στην Αθήνα, σε αίθουσα του Λυκείου Ελληνίδων κι έπειτα σε ομαδική έκθεση στη Μυτιλήνη. Είναι η πρώτη φορά που παρουσιάζεται με την ιδιότητα του ζωγράφου. Σε ένα σύντομο κείμενο, με το οποίο προλογίζει τον κατάλογο της έκθεσης, ομολογεί ότι δεν περίμενε να βρει εκεί, στο Όρος, μία τόσο άρτια τέχνη που θα ανέτρεπε την εντύπωση που είχε από τα διαβάσματά του, ότι δηλαδή η βυζαντινή τέχνη είναι μικρότερης αξίας από εκείνη της ιταλικής Αναγέννησης. Δεν περίμενε ότι θα βρει «μία τέχνη με έργα τεχνουργημένα με μία τέτοια ζωγραφική σοφία και γιομάτα από τόσο έντονο ρυθμό». Γράφει πως η συγκίνησή του μπροστά στα «κρυμμένα και άγνωστα αυτά αριστουργήματα» είναι ανείπωτη και εξηγεί πως ο ίδιος δεν είναι «ούτε αρχαιολόγος ούτε κοπίστας», καθώς δεν αντέγραψε απλά αυτά τα ωραία τεχνουργήματα, αλλά τα «διερμήνεψε», προχωρώντας σε ανασυνθέσεις, αφού πολλά από αυτά ήταν σβησμένα και κατεστραμμένα.
Αυτό ήταν! Η ψυχή του βρήκε τον δρόμο της. «Θεϊκό μεθύσι» τον κυριεύει την ώρα που σχεδιάζει. Δεν γίνεται μόνον λάτρης και οπαδός της βυζαντινής τέχνης. Γίνεται ταγός με όλη του τη θέρμη. Δέκα χρόνια μετά, σε άρθρο του στην εφημερίδα «Πρωΐα» χαρακτηρίζει τον βυζαντινό ζωγράφο «είδος ιεροφάντου» και επικρίνει ευθέως τη ζωγραφική της Αναγέννησης, θεωρώντας την κατώτερη εκείνης της Ανατολής. «Η περίφημος Αναγέννησις θα ήτο μία πολύ σκοτεινή εποχή, αν ίσως δεν την εφώτιζεν ολίγον από το λεγόμενο μεσαιωνικόν σκότος», λέει χαρακτηριστικά.
Το 1924 επισκέπτεται εκ νέου την αθωνική πολιτεία κι αυτήν τη φορά μένει εκεί για έναν μήνα. Γράφει και ζωγραφίζει πολύ. Τα κείμενά του, οι μικρές και μεγάλες μύχιες εξομολογήσεις του, θα ενταχθούν σε μία νέα εκδοτική προσπάθεια με τον παράξενο τίτλο «Βασάντα», που στα σανσκριτικά σημαίνει «Άνοιξη». Σ’ αυτό το ίδιο βιβλίο βρίσκουν τη θέση τους κείμενα των ψαλμών του Δαυίδ σε μετάφραση, κομμάτια του Σαίξπηρ, δικά του ποιήματα… Αποστάγματα σκέψης, ονείρων και εμπειριών.
Αυτήν τη χρονιά ο κύκλος των γνωριμιών του εμπλουτίζεται με τον θεωρητικό του θεάτρου Φώτο Πολίτη, τον λογοτέχνη Γιάννη Αποστολάκη και τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη. Την επόμενη χρονιά, το 1925, παντρεύεται την καλή του, την Κυδωνιώτισσα Μαρία Χατζηκαμπούρη και οι δυο τους εγκαθίστανται σε ένα προσφυγόσπιτο του συνοικισμού Ποδαράδες της Νέας Ιωνίας. Η νέα γειτονιά ξαναγεννά μέσα του τις Κυδωνίες και του δίνει δυνατή δημιουργική ώθηση, τόσο στον καμβά όσο και στο χαρτί.
Χωρίς στιγμή ανάπαυλας από τη ζωγραφική, όπου από την απόλυτη μονοχρωμία έχει πλέον περάσει στο μελάνι το αραιωμένο με χρώμα και το πινέλο, αναλαμβάνει την επιμέλεια του περιοδικού «Φιλική Εταιρεία» με συνεργάτες την αφρόκρεμα της τέχνης και του πνεύματος: Βάρναλης, Δασκαλάκης, Πικιώνης, Ελιγιά, Δούκας, Κεφαλληνός, Σφακιανάκης… Στο εισαγωγικό σημείωμα του περιοδικού γράφει: «Ο κυριότερος πόθος μας είναι να κάνουμε τον Ρωμιό να πετάξει από πάνω του την ψευτιά, την φανφαρονιά και την επίδειξη και να γυρίσει στην απλότητα του παιδιού και της φύσης που στον απλό κόσμο της αναθράφηκε σε κάθε εποχή προκοπής του στις τέχνες».
Κόντογλου-Τσαρούχης, μια σχέση των άκρων
Ο Φώτης έχει πατήσει πια τα 30 και πλέον βαδίζουν στα χνάρια του νέοι καλλιτέχνες. Έχει φτιάξει τη δική του σχολή.
Το 1927 γνωρίζει τον έφηβο Γιάννη Τσαρούχη, του οποίου γίνεται μέντορας και δάσκαλος. Ο νεαρός τον ακολουθά σε όλες τις δουλειές και βοηθά, διδάσκεται και εκπαιδεύεται. Η γνωριμία τους, βέβαια, είναι κάπως παράξενη. Του Κόντογλου δεν του περισσεύει καλή κουβέντα…
Σε κείμενό του με τίτλο «Η μαθητεία μου κοντά στον Κόντογλου», ο Τσαρούχης θα καταθέσει για τον δάσκαλό του: «Κεραυνοβολούσε όλο τον κόσμο σ΄ ένα έντονο ύφος ‘μετανοείτε’. Δεν εδίσταζε να επιτεθεί σε κανέναν, είτε ιερεύς ήταν αυτός είτε πλούσιος φιλότεχνος. Με πολλή δειλία τού έδειξα τα έργα μου — μικρές ακουαρέλες από τοπία και προσχέδια σκηνογραφιών. Φυσικά δεν του άρεσαν. Τα έβρισκε ψεύτικα, φράγκικα, αδύνατα. […] Μήνες ολόκληρους συλλογιζόμουν τα λόγια του. Στο μεταξύ σχετίσθηκα με τον Βέλμο (σσ. Νίκος Βέλμος, ηθοποιός, λογοτέχνης, ζωγράφος) και εξέθεσα δύο φορές στην αίθουσά του που λεγόταν Άσυλο Τέχνης. Φωτογραφίες απ΄ αυτά τα έργα είδε ο Κόντογλου και θέλησε να με ξαναδεί. Έναν χρόνο αργότερα με πήρε μαθητή και μαστορόπουλο. Ο Κόντογλου της εποχής εκείνης ήταν ένας εστέτ, πολύ αιχμηρός, αμετάπτωτος…»
Έως το 1934, ο Τσαρούχης εργάζεται πλάι στον Κόντογλου, στου οποίου τη ζωή έχουν μπει στο μεταξύ νέοι άνθρωποι. Ο Μένος Φιλήντας, ο Γιάννης Σκαρίμπας, ο Κωστής Μπαστιάς, η μοναχοκόρη του Δεσπούλα… αλλά και το θέατρο. Τον Μάρτιο, παρέα με τον διακεκριμένο ζωγράφο Σπύρο Παπαλουκά, σκηνογραφούν τον Βασιλικό του Παύλου Μάτεσι, σε σκηνοθεσία Φώτου Πολίτη, για το Εθνικό Θέατρο και τον Σεπτέμβριο με τη συνδρομή του Πολίτη σκηνογραφεί την Εκάβη με τη Μαρίκα Κοτοπούλη στο Παναθηναϊκό Στάδιο.
Στην πραγματικότητα το θέατρο είναι μακριά από τα ενδιαφέροντά του, αλλά ο Φώτης είναι πια ένας οικογενειάρχης που πρέπει να φροντίσει για τα προς το ζην. Για βιοποριστικούς λόγους στρέφεται κατά κανόνα στη ζωγραφική. Δεν προδίδει την αγάπη του για την τέχνη, δεν λοξοδρομεί στις τεχνοτροπικές πεποιθήσεις του, είναι ανοιχτός σε λελογισμένους πειραματισμούς και νέες προκλήσεις, αλλά είναι και επαγγελματίας, που πληρώνεται για να ζει. Έτσι, σε άρθρα του, κυρίως στην εφημερίδα «Ελευθερία» με την οποία συνεργάζεται, «χτυπά» ανοικτά το εμπορικό θέατρο, αλλά δεν αρνείται να δουλέψει ως σκηνογράφος κοντά στον Πολίτη.
Όταν ο Τσαρούχης εκδηλώνει την επιθυμία να δουλέψει κι εκείνος για το θέατρο, ο Κόντογλου προσπαθεί να τον αποτρέψει. Είναι μάλλον η τελευταία σταγόνα σε ένα γεμάτο ποτήρι… Η σχέση των δύο θα διαρραγεί. Χρόνια μετά, ο Τσαρούχης θα σχολιάσει: «Πολλά ειπώθηκαν για την αποχώρησή μου από το εργαστήριό του. Άλλοι με είπαν Ιούδα — ίσως και ο ίδιος ο Κόντογλου — και άλλοι έξυπνο, που γλύτωσα από τη μεσαιωνική ανοησία. Η αλήθεια ήταν αλλού. Είχα μια βαθύτατη εκτίμηση στην προσωπικότητά του, αλλά τούτο δεν μ΄ εμπόδιζε να διαφωνώ μαζί του και να καταδικάζω ορισμένες του ενέργειες. Με είχε καταστήσει αληθινό μαθητή του. Μου είχε μεταδώσει ό,τι καλύτερο είχε: το θάρρος και την αγάπη της ελευθερίας. Την εποχή εκείνη χρειαζόταν φοβερό κουράγιο για να κάνεις και να γράφεις αυτά που έκανε και έγραφε ο Κόντογλου. Η επιστροφή στην παράδοση ήταν — και είναι ακόμη — κάτι το παρακινδυνευμένο».
Αλλά και από την πλευρά του Κόντογλου φαίνεται πως υπάρχουν μύχιες σκέψεις, που δεκαετίες μετά θα γίνουν υπαινιγμοί μόνο… Σε συνέντευξή του στη δημόσια τηλεόραση, ο γαμπρός του Κόντογλου, σύζυγος της κόρης του Δέσπως, Γιάννης Μαρτίνος, θα αποκαλύψει κάποτε ότι ο πεθερός του είχε συγκεντρώσει σε ένα βιβλίο τα δεινά που υφίστατο από την αντιμετώπιση μαθητών του, τους οποίους κυριολεκτικά είχε ευεργετήσει. «Το βιβλίο αυτό δεν εκδόθηκε και ασφαλώς, όσο υπάρχουμε εμείς, δεν πρόκειται να εκδοθεί», θα τονίσει.
Σε κάθε περίπτωση, ακόμη κι αν ο δάσκαλος είναι φειδωλός σε καλά λόγια ή ακόμη και αυστηρός απέναντι στον μαθητή, οι πράξεις του φανερώνουν αγνές προθέσεις. Κι όταν ο Κόντογλου αποφασίζει να ζωγραφίσει με νωπογραφίες τους τοίχους του σπιτιού του, στην οδό Βιζυηνού της Κυπριάδου, όπου εν τω μεταξύ έχει μετακομίσει με την οικογένειά του, δεν επιλέγει για βοηθούς άλλους από τον Τσαρούχη και τον Εγγονόπουλο.
«Η ιδέα να εικονογραφήσει το καινούργιο σπίτι του στου Κυπριάδη, σχεδιασμένο από τον Κίμωνα Λάσκαρη, τον απασχολούσε από την πρώτη μέρα που το κατοίκησε. Έκανε πολλά προσχέδια με μολύβι και μικρές δοκιμές σε φορητό φρέσκο. Συχνά μου έλεγε να κάνω κι εγώ σχέδια, ό,τι μου κατέβει, δήθεν για να εμπνευστεί, αλλά μάλλον για να με κολακεύσει και να μου δίνει κουράγιο» καταθέτει ο Τσαρούχης.
Δια χειρός Φωτίου Ν. Κόντογλου
Με τούτα και με κείνα, τα χρόνια περνούν ιδιαίτερα παραγωγικά για τον Κυδωνιώτη καλλιτέχνη, που αφήνει γερό το αποτύπωμά του στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Με καθυστέρηση κάμποσων χρόνων, το 1933 παίρνει το δίπλωμά του από τη Σχολή Καλών Τεχνών και ακολούθως συμμετέχει σε πανελλήνιες καλλιτεχνικές εκθέσεις, στη Μπιενάλε της Βενετίας το 1934 και της Αλεξάνδρειας το 1957.
Ο προσανατολισμός του σε εκκλησιαστικά θέματα είναι σαφής. Αναζητά πάντα την ελληνικότητα και πλέον είναι σίγουρος ότι θα τη βρει μέσα από τους δρόμους της θρησκείας. Στους επικριτές του, Ευρωπαίους και Έλληνες διανοουμένους, που υπονομεύουν με τις θεωρίες τους τον συνδετικό κρίκο ελληνισμού-χριστιανισμού, διατυπώνοντας αρχές περί «νέου ανθρωπισμού, αποδεσμευμένου από παραδοσιακό και θρησκευτικό συντηρητισμό», απαντά αιχμηρά: «Όσοι δεν είναι της ίδιας γνώμης με μένα, θα’ ταν άδικος κόπος να μου το κράξουν. Θα τους έστελνα όμως σίγουρα στο διάολο αν καταπιάνουνταν να μου γυρίσουν τις αντιπάθειές μου σε συμπάθειες. Γιατί έχω την πίστη μου, μια θεόστραβη πίστη στο Θεό μου και μονάχα σ’ Εκείνον. Δεν γίνεται τρόπος να με λυγίσει μπροστά σε ξένα είδωλα καμμιά δύναμη. Ας μ’ αφήσουν λοιπόν ήσυχο και δεν πιθυμώ διόλου να πιάνουν τα βιβλία μου όσοι έχουν διαφορετικά γούστα από μένα. Οι λίγοι, που αισθάνουνται όπως εγώ μου φτάνουν και γι’ αυτουνούς γράφω».
Απερίσπαστος συγγράφει και εικονογραφεί βιβλία, φιλοτεχνεί πάμπολλες προσωπογραφίες και φορητές εκκλησιαστικές εικόνες και συμμετέχει σε εικονογραφήσεις ναών (στο παρεκκλήσι του Σπετσεροπούλειου Ορφανοτροφείου Ηλιουπόλεως Καΐρου, στη μητρόπολη της Κιμώλου, στο παρεκκλήσι της Αγίας Λουκίας Ρίου, στο παρεκκλήσι της Αγίας Αικατερίνης Ερυθρού Σταυρού Αθηνών, στην Κοίμηση της Θεοτόκου στο Μοναστηράκι, στον ναό Ζωοδόχου Πηγής στην Παιανία και στον Άγιο Χαράλαμπο στο Πολύγωνο, στην Καπνικαρέα, στον Άγιο Γεώργιο Κυψέλης κ.α.). Όλα τα έργα του φέρουν την υπογραφή του σε βυζαντινή γραφή που έχει καθιερώσει από τη δεκαετία του 1920 ακόμα, και που εντάσσει οργανικά στις εικόνες του («Δια χειρός Φωτίου Ν. Κόντογλου» ή «Χειρ Φωτίου Κόντογλου»).
Το 1960 τιμάται με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για το δίτομο βιβλίο του «Έκφρασις, ήγουν ιστόρησις της παντίμου ορθοδόξου αγιογραφίας», που κυκλοφορούν οι εκδόσεις «Αστήρ», καθώς και με τον Ταξιάρχη του Φοίνικα.
Δύο χρόνια μετά, ένα αυτοκίνητο παρασέρνει το ζεύγος Κόντογλου, που περιδιαβάζει σε δρόμο της Βούλας. Ο Φώτης και η Μαρία μεταφέρονται τραυματισμένοι στο νοσοκομείο. Η αποθεραπεία τους δεν αργεί και εκείνος πέφτει πάλι με ζήλο στη δουλειά. Εκδίδει με τον «Αστέρα» τα βιβλία «Σημείον Μέγα», «Έργα Α΄, Το Αϊβαλί ἡ πατρίδα μου» και «Έργα Β΄, Αδάμαστες ψυχές» και συμμετέχει σε έκθεση εννέα σύγχρονων Ελλήνων αγιογράφων στο παλαιό Μέγαρο της Αρχιεπισκοπής Λευκωσίας. Έως το 1965, που προγραμματίζει να εγχειριστεί για αφαίρεση δύο λίθων από τη χολή, εκθέτει έργα ζωγραφικής και εκδίδει βιβλία.
Το καλοκαίρι μπαίνει στο χειρουργείο. Η επέμβαση ολοκληρώνεται με επιτυχία, αλλά ο ασθενής πλήττεται από σοβαρή μετεγχειρητική μόλυνση και αφήνει την τελευταία πνοή του στον «Ευαγγελισμό». Είναι 13 Ιουλίου του 1965. Η άδεια ταφής, ωστόσο, δεν επικυρώνεται επειδή ο θανών είχε ανοιχτό χρέος 10.000 δραχμών στην εφορία. Δεν τηρούσε, βλέπεις, βιβλία ως εισοδηματίας «μπογιατζής», επαγγελματική δραστηριότητα με την οποία ήταν καταχωρημένος στα εθνικά κιτάπια. Το χρέος τακτοποιεί με διακριτικότητα η Εταιρεία Ελλήνων Συγγραφέων και η σορός του ενταφιάζεται στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών.
Μπορεί να μην πληρώθηκε για τη διακόσμηση του δημαρχιακού μεγάρου, κατάφερε ωστόσο να ζήσει την οικογένειά του αξιοπρεπώς από κατοπινές αναθέσεις, όταν η αξία της τέχνης είχε πλέον αναγνωριστεί και αμειβόταν όπως της έπρεπε.
«Όταν πέθανε, βρήκαμε στο σπίτι ένα μεγάλο σημειωματάριο, στο οποίο έγραφε ‘ντρέπομαι που το κάνω αυτό, αλλά πρέπει να ξέρετε πού πήγαιναν τα λεφτά που έβγαζα. Κάποτε θα πούνε, αφού αυτά τα χρήματα δεν υπάρχουν στην τράπεζα, τι τα έκανα; Δεν ήθελα να ξέρουν όλοι τι τα έκανα’. Είχε εντοπίσει ανύπαντρες μητέρες και ορφανά και βοηθούσε…», θα αποκαλύψει πολλά χρόνια μετά ο Γιάννης Μαρτίνος.
Γεννήθηκε πριν από ακριβώς 130 χρόνια και πέθανε πριν από ακριβώς 60. Οι δύο εγγονοί του, Παναγιώτης και Φώτης, όταν έφυγε και η μητέρα τους, η μοναχοκόρη του Κόντογλου, δώρισαν το πλούσιο αρχείο του παππού τους στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.
ΠΗΓΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΚΑΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ
– Επίσκεψις Φώτη Κόντογλου (Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2023)
– «… λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες», Γ. Τσαρούχη (Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1989)
– Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Λ. Πολίτη (Εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2020)
– Εισαγωγή στη Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία, R. Beaton (Εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1996)
– Εθνική Πινακοθήκη
– Αρχείο Νίκου Καζαντζάκη
– Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.)
