ΣΤΑΘΗΣ ΒΕΡΓΗΣ

Η Sony Interactive Entertainment ανακοίνωσε ότι από τον Ιανουάριο του 2028 θα σταματήσει η παραγωγή φυσικών δίσκων για όλα τα νέα παιχνίδια που θα κυκλοφορούν σε κονσόλες PlayStation. Από εκεί και πέρα, τα νέα παιχνίδια θα διατίθενται μέσω PlayStation Store ή από καταστήματα λιανικής μόνο σε ψηφιακή μορφή. Η εταιρεία διευκρίνισε ότι η αλλαγή δεν επηρεάζει παιχνίδια που έχουν ήδη κυκλοφορήσει ή θα κυκλοφορήσουν σε δίσκο πριν από τον Ιανουάριο του 2028.

Η Sony παρουσιάζει την απόφαση ως προσαρμογή στις νέες καταναλωτικές συνήθειες, αναφέροντας ότι οι προτιμήσεις των καταναλωτών και της ευρύτερης βιομηχανίας ψυχαγωγίας έχουν μετακινηθεί από τα φυσικά μέσα προς την ψηφιακή διανομή. Σε επίπεδο αριθμών, η επιχειρηματολογία της εταιρείας δεν είναι αβάσιμη: οι ψηφιακές πωλήσεις παιχνιδιών στο PlayStation έχουν πλέον ξεπεράσει κατά πολύ τις φυσικές πωλήσεις, με αναφορές να τοποθετούν το ποσοστό των ψηφιακών αγορών κοντά στο 80% των πλήρων παιχνιδιών.

Εξετάζοντας τα πράγματα πιο προσεκτικά γίνονται διακριτές ευρύτερες συνέπειες. Για τη Sony, η ψηφιακή διανομή σημαίνει λιγότερο κόστος παραγωγής, λιγότερη ανάγκη για μεταφορές, αποθήκες, κουτιά, δίσκους και φυσικό λιανεμπόριο. Σημαίνει επίσης μεγαλύτερο έλεγχο στην τιμολόγηση και στην κυκλοφορία των προϊόντων της. Για τον καταναλωτή, όμως, η μετάβαση σε ένα πλήρως ψηφιακό μοντέλο σημαίνει κάτι διαφορετικό: λιγότερες επιλογές, μικρότερη δυνατότητα μεταπώλησης, δυσκολότερο δανεισμό σε φίλους, εξάρτηση από λογαριασμούς, διακομιστές, άδειες χρήσης και εμπορικές συμφωνίες που μπορεί να αλλάξουν χωρίς ο ίδιος να έχει πραγματικό έλεγχο.

Το θέμα πήρε ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις επειδή λίγες ημέρες μετά την ανακοίνωση καταγράφηκε και μια σημαντική πώληση μετοχών από τον πρόεδρο και διευθύνοντα σύμβουλο της Sony Group, Χιρόκι Τοτόκι. Σύμφωνα με το έντυπο Form 4 που κατατέθηκε στην αμερικανική Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, ο Τοτόκι πούλησε στις 3 Ιουλίου 2026 225.000 κοινές μετοχές της Sony, στην τιμή των 21,02 δολαρίων ανά μετοχή. Μετά τη συναλλαγή, εμφανίζεται να κατέχει άμεσα 173.250 μετοχές.

Αυτό σημαίνει ότι η πώληση αντιστοιχεί σε πάνω από το ήμισυ των άμεσα κατεχόμενων κοινών μετοχών του, αξίας περίπου 4,7 εκατ. δολαρίων. Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή: με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, η πώληση έγινε στις 3 Ιουλίου, δηλαδή δύο ημέρες μετά την ανακοίνωση της 1ης Ιουλίου. Δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία που να αποδεικνύουν παράνομη εσωτερική πληροφόρηση ή αιτιώδη σύνδεση με την ανακοίνωση. Υπάρχει, όμως, ένας χρονισμός που εύλογα προκαλεί ερωτήματα σε μια περίοδο κατά την οποία η εμπιστοσύνη των παικτών προς τη Sony δοκιμάζεται.

Η αντίδραση του κοινού δείχνει ότι η Sony ίσως υποτίμησε το συναισθηματικό και πρακτικό βάρος των φυσικών αντιτύπων. Μέσα σε λίγες ημέρες, δημιουργήθηκε διαδικτυακή καμπάνια υπέρ της διατήρησης των φυσικών δίσκων, η οποία σύμφωνα με το Tom’s Hardware είχε ξεπεράσει τις 172.000 υπογραφές στις 7 Ιουλίου. Το μήνυμα της καμπάνιας ήταν απλό: οι παίκτες δεν είναι εναντίον του ψηφιακού, είναι εναντίον τού να είναι το ψηφιακό η μόνη επιλογή.

Δεν πρόκειται τόσο για νοσταλγία απέναντι στο πλαστικό κουτί ή στον δίσκο ως αντικείμενο όσο για το δικαίωμα της επιλογής και για την έννοια της ιδιοκτησίας. Ένας φυσικός δίσκος μπορεί να αγοραστεί μεταχειρισμένος, να δοθεί σε έναν φίλο, να πουληθεί, να κρατηθεί σε μια βιβλιοθήκη, να παιχτεί χρόνια αργότερα, εφόσον υπάρχει συμβατό μηχάνημα. Ένα ψηφιακό παιχνίδι, αντίθετα, συνδέεται με λογαριασμό, με όρους χρήσης, με την ύπαρξη ηλεκτρονικού καταστήματος και με την καλή λειτουργία μιας πλατφόρμας.

Η Sony ανακοίνωσε την ίδια ημέρα και αλλαγές για το PlayStation Store σε PS3 και PS Vita. Σύμφωνα με την εταιρεία, το κατάστημα του PS3 θα αρχίσει να κλείνει σε επιλεγμένες αγορές από το 2026, ενώ το παγκόσμιο κλείσιμο για PS3 και PS Vita προβλέπεται για τον Ιούλιο του 2027. Η Sony αναφέρει ότι οι χρήστες θα μπορούν να συνεχίσουν να κατεβάζουν ήδη αγορασμένο περιεχόμενο «για το προβλέψιμο μέλλον», μια φράση που από μόνη της δείχνει το πρόβλημα: στο ψηφιακό περιβάλλον, ακόμη και αυτό που έχει πληρωθεί δεν έχει πάντα τον χαρακτήρα μόνιμης κατοχής.

Η ανησυχία των καταναλωτών δεν είναι θεωρητική. Τα τελευταία χρόνια έχουν υπάρξει αρκετές περιπτώσεις όπου ψηφιακό περιεχόμενο που είχε αγοραστεί εμφανίστηκε να κινδυνεύει με αφαίρεση από βιβλιοθήκες χρηστών λόγω αδειών χρήσης. Στην περίπτωση του PlayStation και του Discovery, η ίδια η Sony είχε ανακοινώσει το 2023 ότι, λόγω συμφωνιών αδειοδότησης, οι χρήστες δεν θα μπορούσαν πλέον να παρακολουθούν συγκεκριμένο περιεχόμενο που είχαν αγοράσει και ότι αυτό θα αφαιρούνταν από τις βιβλιοθήκες τους. Η απόφαση τελικά ανακλήθηκε, αλλά το περιστατικό έδειξε πόσο εύθραυστη είναι η έννοια της «αγοράς» όταν το προϊόν δεν βρίσκεται πραγματικά στα χέρια του καταναλωτή.

Το θέμα έχει απασχολήσει και τη νομοθεσία. Στην Καλιφόρνια, από την 1η Ιανουαρίου 2025, τέθηκε σε ισχύ νόμος που απαιτεί από πωλητές ψηφιακών αγαθών να εξηγούν ξεκάθαρα αν ο καταναλωτής αγοράζει πραγματική, απεριόριστη ιδιοκτησία ή απλώς μια ανακλητή άδεια πρόσβασης. Ο νόμος καλύπτει μεταξύ άλλων ψηφιακές ταινίες, μουσική, βιβλία, εφαρμογές και βιντεοπαιχνίδια.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο η συζήτηση ξεφεύγει από τα παιχνίδια και αγγίζει όλη τη σύγχρονη ψηφιακή οικονομία. Οι εταιρείες θέλουν να παρουσιάζουν την ψηφιακή μετάβαση ως ευκολία. Και πράγματι, για πολλούς χρήστες είναι ευκολία: άμεσο κατέβασμα, γρήγορη πρόσβαση, χωρίς φυσικό χώρο αποθήκευσης, χωρίς φθορά δίσκων. Όμως η ευκολία αυτή συνοδεύεται από μια σιωπηρή μεταφορά ισχύος. Ο καταναλωτής δεν έχει στα χέρια του το προϊόν, αλλά μια άδεια. Και η άδεια αυτή υπάρχει όσο υπάρχουν οι όροι, οι διακομιστές, οι λογαριασμοί και οι εμπορικές συμφωνίες που τη στηρίζουν.

Η φυσική αγορά έχει ατέλειες, αλλά έχει και μια βασική αρετή: αφήνει ένα κομμάτι ελέγχου στον πολίτη. Ο δίσκος, το βιβλίο, το DVD, το CD, το παιχνίδι στο ράφι, είναι αντικείμενα που μπορούν να περάσουν από χέρι σε χέρι, και δημιουργούν δευτερογενείς αγορές, συλλογές, πολιτιστική μνήμη, δυνατότητα πρόσβασης χωρίς συνεχή εξάρτηση από έναν κεντρικό πάροχο. Η ψηφιακή οικονομία, αντίθετα, τείνει να συγκεντρώνει όλα αυτά τα δικαιώματα στα χέρια της πλατφόρμας.

Για αυτό και η αντίδραση των παικτών δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως συναισθηματική υπερβολή. Είναι ένδειξη βαθύτερης δυσπιστίας. Ο κόσμος έχει καταλάβει ότι η ψηφιακή αγορά δεν σημαίνει πάντα ιδιοκτησία. Σημαίνει συχνά προσωρινή πρόσβαση σε κάτι που μοιάζει αγορασμένο, αλλά στην πράξη μπορεί να περιοριστεί, να αφαιρεθεί ή να καταστεί άχρηστο με μια αλλαγή πολιτικής.

Η Sony μπορεί να βλέπει το μέλλον χωρίς δίσκους ως αναπόφευκτο. Μπορεί πράγματι η πλειονότητα των αγορών να γίνεται πλέον ψηφιακά. Όμως άλλο πράγμα η πλειονότητα και άλλο πράγμα η κατάργηση της επιλογής. Το γεγονός ότι πολλοί καταναλωτές χρησιμοποιούν ψηφιακές αγορές δεν σημαίνει ότι θέλουν να απαγορευτεί η φυσική αγορά. Το γεγονός ότι κάποιος αγοράζει συχνά ψηφιακά δεν σημαίνει ότι αποδέχεται να μην έχει εναλλακτική.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι απλώς ότι τελειώνει ο δίσκος. Είναι ότι τελειώνει ένα μοντέλο στο οποίο ο καταναλωτής είχε ένα απτό δικαίωμα πάνω σε αυτό που αγόραζε. Αν η βιομηχανία θέλει να περάσει οριστικά σε ένα ψηφιακό μέλλον, θα πρέπει να απαντήσει σε ένα ερώτημα που γίνεται όλο και πιο πιεστικό: όταν πληρώνουμε για κάτι, το αγοράζουμε πραγματικά ή απλώς νοικιάζουμε την πρόσβαση μέχρι νεωτέρας;

Η απόφαση της Sony ίσως αποδειχθεί οικονομικά συμφέρουσα. Μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για φθηνότερες κονσόλες χωρίς οδηγό δίσκου, και για μεγαλύτερα περιθώρια κέρδους από το PlayStation Store. Όμως υπάρχει και ένα κόστος που δεν μετριέται εύκολα σε ισολογισμούς: η εμπιστοσύνη. Και όταν μια εταιρεία που έχτισε μέρος της ταυτότητάς της πάνω στην κουλτούρα του παιχνιδιού εμφανίζεται να απομακρύνει από τους παίκτες την αίσθηση της κατοχής, τότε η αντίδραση δεν είναι παράλογη. Είναι προειδοποίηση.

Στις 9 Ιουλίου, η τουριστική σεζόν δεν βρίσκεται πια στην αρχή της. Για προορισμούς όπως η Μύκονος, η Σαντορίνη, η Κρήτη, η Ρόδος, η Κως και η Κέρκυρα, αυτή είναι η καρδιά του καλοκαιριού. Κανονικά, αυτή την περίοδο οι επιχειρήσεις θα ήθελαν να έχουν καθαρή εικόνα για τον Ιούλιο και τον Αύγουστο: πόσα δωμάτια έχουν κλείσει, σε τι τιμές, για πόσες νύχτες και από ποιες αγορές.

Η φετινή εικόνα, όμως, είναι πιο σύνθετη. Και για να διαβαστεί σωστά, πρέπει πρώτα να γίνει διάκριση στους δείκτες.

Οι αφίξεις δείχνουν πόσοι ταξιδιώτες έφτασαν σε έναν προορισμό. Είναι χρήσιμο στοιχείο, αλλά από μόνο του δεν δίνει μία ολοκληρωμένη εικόνα. Ένας προορισμός μπορεί να έχει περισσότερες αφίξεις, αλλά οι επισκέπτες να μένουν λιγότερες ημέρες, να ξοδεύουν πιο προσεκτικά ή να έχουν κλείσει σε χαμηλότερη τιμή.

Οι κρατήσεις δείχνουν τι περιμένει η αγορά. Δείχνουν αν ο ταξιδιώτης έχει αποφασίσει εγκαίρως ή αν περιμένει μέχρι την τελευταία στιγμή. Για μια ξενοδοχειακή επιχείρηση, αυτό είναι κρίσιμο. Άλλο να ξέρεις από τον Μάιο ότι ο Ιούλιος είναι σχεδόν γεμάτος και άλλο να μπαίνεις στον Ιούλιο ακόμα περιμένοντας..

Η πληρότητα δείχνει πόσα δωμάτια γέμισαν. Αλλά ούτε αυτή αρκεί από μόνη της. Ένα ξενοδοχείο μπορεί να γεμίσει, αλλά να έχει αναγκαστεί να ρίξει τις τιμές για να το πετύχει. Η μέση τιμή, η διάρκεια παραμονής και το τελικό έσοδο είναι παράγοντες που επίσης πρέπει να εξεταστούν.

Τα έσοδα, η διάρκεια παραμονής και η δαπάνη δείχνουν αν τελικά βγάζουν χρήματα οι επιχειρήσεις και οι τοπικές οικονομίες. Εκεί κρίνεται η πραγματική απόδοση της σεζόν.

Με αυτή τη διάκριση, η εικόνα του 2026 γίνεται πιο καθαρή. Δεν αρκεί να πούμε ότι κάποιοι προορισμοί έχουν κίνηση. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η κίνηση αυτή έρχεται εγκαίρως, αν πληρώνει ικανοποιητικές τιμές και αν αφήνει αρκετή αξία πίσω.

Σύμφωνα με τη Ναυτεμπορική, ο Μάιος και ο Ιούνιος κινήθηκαν χαμηλότερα από τις προσδοκίες, ενώ οι κρατήσεις της τελευταίας στιγμής αναμένεται να παίξουν καθοριστικό ρόλο στην κορύφωση της σεζόν. Το ίδιο ρεπορτάζ σημειώνει ότι ο Ιούλιος ξεκίνησε πιο δυνατά για δημοφιλείς προορισμούς όπως η Κρήτη και η Μύκονος, αλλά υπάρχουν και περιοχές που εξακολουθούν να υστερούν σε σχέση με πέρυσι, με τη Σαντορίνη να αναφέρεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Αυτό ακριβώς δείχνει το πρόβλημα της φετινής χρονιάς: η αγορά δεν κινείται με την ίδια βεβαιότητα. Οι κρατήσεις υπάρχουν, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις έρχονται αργά. Και όταν οι κρατήσεις έρχονται αργά, οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να προγραμματίσουν με ασφάλεια· περιμένουν, κοιτούν καθημερινά την κίνηση, προσαρμόζουν τις τιμές, κάνουν προσφορές και υπολογίζουν αν θα καλύψουν το κόστος.

Ένας βασικός παράγοντας είναι η αστάθεια στην ευρύτερη περιοχή. O πόλεμος στη Μέση Ανατολή έχει αυξήσει τη διεθνή οικονομική αβεβαιότητα και έχει συμβάλει σε αυξήσεις στα αεροπορικά εισιτήρια, οδηγώντας πολλούς ταξιδιώτες να καθυστερούν τις αποφάσεις τους και να περιμένουν να πλησιάσει η ημερομηνία αναχώρησής τους για να κλείσουν εισιτήρια.

Η ίδια εικόνα φαίνεται και στα στοιχεία της Nelios, όπως μεταδόθηκαν από το GTP. Οι διαδικτυακές κρατήσεις για ελληνικά ξενοδοχεία ξεκίνησαν το 2026 με αύξηση 14,5% σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2025, ενώ τα έσοδα από αυτές τις κρατήσεις ήταν αυξημένα κατά 18,1%. Ωστόσο, μετά την κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή στις 28 Φεβρουαρίου, οι κρατήσεις πέρασαν σε πτώση σχεδόν 5% σε ετήσια βάση και τα έσοδα γύρισαν περίπου στο -2%.

Το σημαντικό εδώ είναι ότι η Nelios δεν κατέγραψε κύμα ακυρώσεων. Δηλαδή, οι ταξιδιώτες δεν φαίνεται να εγκαταλείπουν την Ελλάδα, αλλά περισσότερο φαίνεται ότι περιμένουν. Αναβάλλουν την τελική απόφαση, παρακολουθούν τις τιμές, εξετάζουν την ασφάλεια και κλείνουν αργότερα. Η εταιρεία σημείωσε επίσης ότι οι αναζητήσεις για τη φράση «Is Greece safe» αυξήθηκαν έντονα εκείνη την περίοδο, στοιχείο που δείχνει ότι η ψυχολογία της αγοράς επηρεάζεται από τη γεωπολιτική εικόνα.

Η επίδραση δεν είναι ίδια παντού. Στα Δωδεκάνησα, η Nelios κατέγραψε τη μεγαλύτερη επιβάρυνση: από αύξηση 8,9% στις κρατήσεις στην αρχή της χρονιάς, η περιοχή πέρασε σε πτώση περίπου 21% μετά την κρίση. Στις Κυκλάδες, οι κρατήσεις γύρισαν από +37,1% σε -2,3% περίπου, ενώ στα Ιόνια από αύξηση άνω του 42,6% πέρασαν σε πτώση περίπου 3,6%.

Αυτά τα στοιχεία είναι πιο χρήσιμα από μια απλή αναφορά στις αφίξεις, γιατί δείχνουν την εμπορική ψυχολογία της αγοράς. Δείχνουν πώς μετακινείται η πρόθεση του ταξιδιώτη, πότε δεσμεύεται και με τι βαθμό βεβαιότητας κινείται η σεζόν.

Η Σαντορίνη είναι το πιο ευαίσθητο παράδειγμα, γιατί είναι ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους ελληνικούς προορισμούς διεθνώς. Όταν ένας τέτοιος προορισμός εμφανίζει υστέρηση μέσα στην υψηλή περίοδο, η συζήτηση δεν αφορά μόνο το συγκεκριμένο νησί. Αφορά συνολικά το πόσο ανθεκτικό είναι το μοντέλο των πολύ ακριβών, ώριμων τουριστικών προορισμών. Η Σαντορίνη  εξακολουθεί να κινείται κάτω από τα περσινά επίπεδα, ακόμη και ενώ ο Ιούλιος έχει ξεκινήσει πιο δυνατά για άλλες περιοχές.

Η Μύκονος δείχνει διαφορετική εικόνα. Ο Ιούλιος φαίνεται να ξεκινά πιο δυναμικά,  ενώ και τα στοιχεία των αεροπορικών αφίξεων του πρώτου πενταμήνου δείχνουν θετική εικόνα. Όμως ακόμη και εδώ το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς πόσοι φτάνουν, αλλά τι πληρώνουν, πόσες μέρες μένουν και αν η δαπάνη τους καλύπτει τις προσδοκίες μιας αγοράς που έχει χτιστεί πάνω σε υψηλές τιμές.

Στην Κρήτη, επίσης, η εικόνα είναι πιο δυνατή από άλλους προορισμούς, ειδικά στο ξεκίνημα του Ιουλίου. Όμως η Κρήτη είναι μεγάλο και πολυσύνθετο τουριστικό προϊόν. Άλλη εικόνα μπορεί να έχουν τα μεγάλα ξενοδοχειακά συγκροτήματα, άλλη τα μικρότερα καταλύματα, άλλη οι βραχυχρόνιες μισθώσεις και άλλη οι επιχειρήσεις εστίασης. Γι’ αυτό η πραγματική απόδοση δεν μπορεί να μετρηθεί μόνο με το πόσοι περνούν από τα αεροδρόμια.

Το Βήμα περιγράφει τη φετινή σεζόν ως περίοδο όπου οι κρατήσεις της τελευταίας στιγμής, οι οικονομικές πιέσεις στην Ευρώπη και η διεθνής αβεβαιότητα επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ταξιδιωτών. Το ρεπορτάζ σημειώνει ότι οι ξενοδοχειακές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν περιορισμένη ορατότητα, ενώ συχνά χρειάζονται προσφορές ή χαμηλότερες τιμές για να προσελκύσουν πελάτες, την ώρα που το κόστος λειτουργίας αυξάνεται.

Το ΙΟΒΕ έχει επίσης προειδοποιήσει ότι το 2026 είναι πιο απαιτητική χρονιά για τον ελληνικό τουρισμό, λόγω αυξημένου κόστους, γεωπολιτικών εντάσεων και ενεργειακών πιέσεων. Σύμφωνα με την ανάλυση που μετέδωσε το GTP, η κρίση στη Μέση Ανατολή επηρεάζει τον τουρισμό με πολλούς τρόπους: υψηλότερες τιμές ενέργειας, πληθωριστικές πιέσεις, αυξημένο κόστος ταξιδιού και μεταβολές στις τουριστικές ροές.

Ακόμη και η σύγκριση αφίξεων και εσόδων δείχνει γιατί χρειάζεται προσοχή. Σε προηγούμενη ανάλυση του ΙΝΣΕΤΕ, η Κρήτη και τα Ιόνια Νησιά αναφέρονται ως περιοχές όπου η αύξηση των επισκεπτών δεν μεταφράστηκε απαραίτητα σε αντίστοιχη αύξηση εσόδων. Για το 2025, η Κρήτη κατέγραψε μείωση 5% στις ταξιδιωτικές εισπράξεις παρά την αύξηση των επισκεπτών, ενώ στα Ιόνια οι αφίξεις αυξήθηκαν μεν κατά 10% αλλά τα έσοδα μειώθηκαν κατά 4,1%.

Αυτά τα στοιχεία δείχνουν ξεκάθαρα ότι ο αριθμός των επισκεπτών δεν είναι από μόνος του αρκετός. Η τουριστική οικονομία κρίνεται από το συνολικό αποτέλεσμα: κράτηση, τιμή, πληρότητα, διάρκεια παραμονής, δαπάνη και κόστος λειτουργίας.

Το 2026, οι μεγάλοι ελληνικοί προορισμοί δεν κινούνται με μία ενιαία ταχύτητα. Η Μύκονος και η Κρήτη φαίνεται να έχουν καλύτερη εκκίνηση στον Ιούλιο. Η Σαντορίνη δείχνει πιο πιεσμένη. Τα Δωδεκάνησα επηρεάζονται έντονα από τη μεταβολή στις κρατήσεις. Τα Ιόνια έχουν θετικά στοιχεία κίνησης, αλλά και αυτά επηρεάστηκαν από τη στροφή της ζήτησης μετά την κρίση στη Μέση Ανατολή.

Η κοινή γραμμή, όμως, είναι η ίδια: ο ταξιδιώτης του 2026 είναι πιο επιφυλακτικός. Δεν δεσμεύεται τόσο εύκολα, περιμένει καλύτερες τιμές, ζυγίζει την ασφάλεια και επηρεάζεται από το κόστος του ταξιδιού. Αυτό κάνει τις κρατήσεις της τελευταίας στιγμής καθοριστικές για την τελική εικόνα της σεζόν.

Για την Ελλάδα, το καμπανάκι δεν αφορά μόνο τη φετινή χρονιά. Αφορά το ίδιο το τουριστικό μοντέλο. Οι προορισμοί που βασίζονται αποκλειστικά στη φήμη τους, στις υψηλές τιμές και στην αυτονόητη ζήτηση ίσως  χρειαστεί να προσαρμοστούν. Ο επισκέπτης συνεχίζει να θέλει την Ελλάδα, αλλά θέλει και αξία για τα χρήματα που δίνει.

Και όταν η αγορά φτάνει στον Ιούλιο περιμένοντας ακόμη τις κρατήσεις της τελευταίας στιγμής για να ξεκαθαρίσει την εικόνα, αυτό είναι σοβαρό μήνυμα. Όχι μόνο για τον αριθμό των επισκεπτών, αλλά για την προβλεψιμότητα, την κερδοφορία και την ανθεκτικότητα του ελληνικού τουρισμού.

Η φιλανθρωπία στηρίζεται σε ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της ανθρώπινης καρδιάς: τη συμπόνια. Ένας γονιός που ακούει για ένα παιδί με σοβαρή ασθένεια, ένας πολίτης που συγκινείται από την ιστορία ενός καρκινοπαθούς, ένας ηλικιωμένος που δίνει λίγα χρήματα από το υστέρημά του, δεν κάνει μια απλή οικονομική συναλλαγή. Δείχνει εμπιστοσύνη.

Ωστόσο, αυτή η εμπιστοσύνη ενίοτε γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις — το Kids Wish Network και το Cancer Fund of America — ανέδειξαν με διαφορετικό τρόπο το ίδιο ευρύτερο πρόβλημα: οργανώσεις που συγκέντρωναν μεγάλα ποσά στο όνομα παιδιών, ασθενών και οικογενειών σε ανάγκη, αλλά τελικά διοχέτευαν μόνο ένα μικρό μέρος των χρημάτων στην πραγματική αποστολή που προέβαλλαν προς τους δωρητές.

Οι υποθέσεις δεν είναι ίδιες νομικά. Το Cancer Fund of America βρέθηκε στο επίκεντρο μεγάλης υπόθεσης της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Εμπορίου των ΗΠΑ, της FTC, μαζί με όλες τις πολιτείες και την Ουάσιγκτον. Το Kids Wish Network, από την άλλη, δεν έκλεισε από την FTC· όμως είχε καταταχθεί στην κορυφή έρευνας για τις «χειρότερες φιλανθρωπικές οργανώσεις» της χώρας, λόγω του τεράστιου ποσοστού των δωρεών που πήγαινε σε επαγγελματίες τηλεπωλητές και διοργανωτές δωρεών αντί να υλοποιείται ως άμεση βοήθεια προς τα παιδιά.

Η εικόνα που προκύπτει είναι ανησυχητική. Δεν πρόκειται απλώς για κακή διαχείριση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η φιλανθρωπία φαίνεται να μετατράπηκε σε βιτρίνα για ένα ολόκληρο σύστημα που ζούσε από τη συγκίνηση των πολιτών.

Το Kids Wish Network ιδρύθηκε με αποστολή να εκπληρώνει ευχές παιδιών με σοβαρές ή απειλητικές για τη ζωή ασθένειες. Το μήνυμα προς τους δωρητές ήταν συναισθηματικά ισχυρό: μια δωρεά μπορούσε να χαρίσει χαρά σε ένα παιδί που περνούσε δύσκολες στιγμές.

Ωστόσο, η έρευνα των Tampa Bay Times και του Center for Investigative Reporting, την οποία αναπαρήγαγαν και άλλα μέσα, έδειξε μια πολύ διαφορετική εικόνα. Με βάση δέκα χρόνια φορολογικών δηλώσεων, το Kids Wish Network είχε συγκεντρώσει περίπου 127,8 εκατομμύρια δολάρια, από τα οποία περίπου 109,8 εκατομμύρια δαπανήθηκαν για τη συγκέντρωση δωρεών. Το ποσοστό που πήγε σε άμεση οικονομική βοήθεια προς τα παιδιά υπολογίστηκε σε μόλις 2,5%.

Η ίδια έρευνα ανέφερε επίσης ότι η οργάνωση δαπανούσε λιγότερα από τρία σεντς για κάθε δολάριο που συγκέντρωνε υπέρ των παιδιών, ενώ είχε καταβάλει περίπου 4,8 εκατομμύρια δολάρια στον ιδρυτή της και σε εταιρείες συμβούλων που συνδέονταν μαζί του.

Αυτό είναι το σημείο όπου το πράγμα ξεπερνά το απλό ζήτημα «υψηλών εξόδων». Κάθε φιλανθρωπική οργάνωση έχει λειτουργικά κόστη. Χρειάζεται προσωπικό, λογιστές, γραφεία, επικοινωνία, υποδομές. Όμως όταν η αναλογία αντιστρέφεται τόσο δραματικά, όταν οι επαγγελματίες της συγκέντρωσης χρημάτων λαμβάνουν τη μερίδα του λέοντος και οι πραγματικοί παραλήπτες της δωρεάς μένουν με ψίχουλα, τότε η ερώτηση δεν είναι απλώς οικονομική. Είναι ηθική.

Τι ακριβώς αγοράζει ο δωρητής; Βοήθεια για ένα παιδί ή τη συντήρηση ενός μηχανισμού που χρησιμοποιεί την εικόνα του παιδιού για να συγκεντρώνει χρήματα;

Η υπόθεση του Kids Wish Network είχε και συνέχεια. Τον Δεκέμβριο του 2023, ο Γενικός Εισαγγελέας της Μιννεσότα ανακοίνωσε ότι απαγορεύεται στην οργάνωση να ζητήσει δωρεές από κατοίκους της πολιτείας για πέντε χρόνια. Η απόφαση βασίστηκε σε διαβεβαίωση διακοπής πρακτικών, με τις αρχές να αναφέρουν ότι οι εκκλήσεις της οργάνωσης δημιουργούσαν την εντύπωση πως οι δωρεές θα ωφελούσαν παιδιά στη Μιννεσότα.

Ωστόσο, η οργάνωση εξακολουθεί να υπάρχει. Σήμερα εμφανίζεται ακόμη σε βάσεις δεδομένων φιλανθρωπικών οργανώσεων. Το Charity Navigator την καταγράφει με αξιολόγηση 2 στα 4 αστέρια, ενώ τα στοιχεία του ProPublica Nonprofit Explorer για το φορολογικό έτος που έληξε τον Μάιο του 2025 δείχνουν έσοδα περίπου 9,5 εκατομμυρίων δολαρίων και επαγγελματικές αμοιβές fundraising περίπου 6,35 εκατομμυρίων δολαρίων, δηλαδή πάνω από το 62% των συνολικών εξόδων.

Η περίπτωση του Cancer Fund of America ήταν ακόμη πιο βαριά από νομική άποψη.

Το 2015, η FTC, μαζί με 58 συνεργαζόμενες αρχές από όλες τις πολιτείες των ΗΠΑ και την Περιφέρεια της Κολούμπια, κατηγόρησε τέσσερις αντικαρκινικές φιλανθρωπικές οργανώσεις και τους διαχειριστές τους ότι εξαπάτησαν δωρητές για περισσότερα από 187 εκατομμύρια δολάρια. Οι οργανώσεις ήταν το Cancer Fund of America, το Cancer Support Services, το Children’s Cancer Fund of America και το The Breast Cancer Society.

Σύμφωνα με την FTC, οι δωρητές άκουγαν ότι τα χρήματά τους θα βοηθούσαν καρκινοπαθείς παρέχοντας φάρμακα για τον πόνο, μεταφορές σε χημειοθεραπείες, φροντίδα hospice και άλλες κρίσιμες υπηρεσίες. Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με την καταγγελία, τα χρήματα δαπανήθηκαν σε αυτοκίνητα, ταξίδια, εισιτήρια αθλητικών εκδηλώσεων, προσωπικές δαπάνες και επαγγελματίες διοργανωτές.

Το 2016, το Cancer Fund of America και το Cancer Support Services συμφώνησαν να διαλυθούν. Ο πρόεδρός τους αποκλείστηκε από το να αποκομίζει κέρδος από τη συλλογή χρημάτων για φιλανθρωπικούς σκοπούς στο μέλλον, ενώ η FTC ανέφερε ότι οι δύο αυτές οργανώσεις είχαν αποκομίσει περισσότερα από 75 εκατομμύρια δολάρια από την υπόθεση.

Επρόκειτο για μία από τις μεγαλύτερες κοινές ενέργειες των αμερικανικών αρχών εναντίον απάτης στον χώρο των φιλανθρωπικών οργανώσεων. Και αποκάλυψε κάτι που συχνά μένει κρυμμένο πίσω από ωραία ονόματα, συγκινητικές καμπάνιες και τηλεφωνήματα γεμάτα συναίσθημα: ότι η φιλανθρωπία μπορεί να γίνει βιομηχανία.

Το μοντέλο είναι απλό. Μια οργάνωση επιλέγει έναν σκοπό που αγγίζει σχεδόν όλους: παιδιά με καρκίνο, καρκινοπαθείς, βετεράνους, αστυνομικούς, πυροσβέστες, θύματα καταστροφών. Έπειτα, αναθέτει τη συγκέντρωση χρημάτων σε επαγγελματικές εταιρείες τηλεμάρκετινγκ ή συγκέντρωσης χρημάτων. Ο πολίτης που δέχεται το τηλεφώνημα δεν γνωρίζει πάντα ποιος βρίσκεται στην άλλη άκρη της γραμμής. Νομίζει ότι μιλά με κάποιον εκπρόσωπο της ίδιας της φιλανθρωπικής οργάνωσης ή με έναν εθελοντή. Στην πραγματικότητα, μπορεί να μιλά με πληρωμένο επαγγελματία, του οποίου η εταιρεία κρατά μεγάλο ποσοστό από τη δωρεά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επαγγελματική συγκέντρωση χρημάτων είναι απάτη. Πολλές νόμιμες οργανώσεις χρησιμοποιούν επαγγελματικές υπηρεσίες για να συγκεντρώσουν πόρους. Το πρόβλημα ξεκινά όταν ο δωρητής δεν ενημερώνεται σωστά, όταν το κόστος της καμπάνιας απορροφά δυσανάλογα μεγάλο μέρος των χρημάτων και όταν το τελικό αποτέλεσμα απέχει δραματικά από την εικόνα που παρουσιάστηκε στον πολίτη.

Το φαινόμενο δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Η Γενική Εισαγγελία της Νέας Υόρκης δημοσιεύει κάθε χρόνο την έκθεση «Pennies for Charity», η οποία εξετάζει καμπάνιες που πραγματοποιούνται από επαγγελματίες. Σύμφωνα με την έκθεση που αφορά τις καμπάνιες του 2024, οι επαγγελματίες διοργανωτές κράτησαν συνολικά το ένα τέταρτο κάθε δολαρίου που δόθηκε για φιλανθρωπία — περισσότερα από 395 εκατομμύρια δολάρια σε αμοιβές και έξοδα.

Σε μέσο όρο, οι φιλανθρωπικές οργανώσεις έλαβαν το 75% των δωρεών στις συγκεκριμένες καμπάνιες. Αυτό το ποσοστό δεν συγκρίνεται με τα ακραία παραδείγματα του Kids Wish Network ή του Cancer Fund of America. Δείχνει όμως ότι το ζήτημα της διαφάνειας παραμένει υπαρκτό: ο δωρητής πρέπει να γνωρίζει όχι μόνο ποιον σκοπό υποστηρίζει, αλλά και πόσα από τα χρήματά του φτάνουν πραγματικά εκεί.

Η FTC συμβουλεύει τους πολίτες να ερευνούν μια οργάνωση πριν δωρίσουν, να ελέγχουν το ακριβές της όνομα, να αναζητούν οικονομικά στοιχεία, να προσέχουν οργανώσεις με ονόματα που μοιάζουν με γνωστές φιλανθρωπίες και να μην παρασύρονται από επείγοντα τηλεφωνήματα ή συναισθηματικές εκκλήσεις.

Αυτή η συμβουλή ακούγεται απλή, αλλά είναι ουσιαστική. Η απάτη στον χώρο της φιλανθρωπίας σπάνια εμφανίζεται με σκληρό πρόσωπο. Εμφανίζεται με φωτογραφίες παιδιών, με ιστορίες ασθενών, με λέξεις όπως «ελπίδα», «φροντίδα», «ευχή», «μάχη», «ζωή». Δεν ζητά από τον άνθρωπο να σκεφτεί λογικά. Του ζητά να νιώσει γρήγορα.

Και εκεί ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος.

Η προσφορά είναι στοιχείο πολιτισμού. Είναι τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι δεν ζουν μόνο για τον εαυτό τους. Μια κοινωνία χωρίς φιλανθρωπία είναι μια κοινωνία πιο φτωχή, όχι μόνο οικονομικά αλλά και πνευματικά.

Όμως η καλή πρόθεση δεν πρέπει να γίνεται άλλοθι για αφέλεια. Όσο πιο ιερός είναι ένας σκοπός τόσο μεγαλύτερη η ευθύνη εκείνων που τον υπηρετούν. Και όσο πιο ευαίσθητος είναι ο δωρητής τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η προσοχή του απέναντι σε όσους ζητούν την εμπιστοσύνη του.

Οι υποθέσεις αυτές υπενθυμίζουν ότι η φιλανθρωπία δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στο συναίσθημα. Η συμπόνια είναι από τα πιο καθαρά στοιχεία της ανθρώπινης καρδιάς· ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να γίνει εύκολος στόχος για όσους γνωρίζουν πώς να την εκμεταλλευτούν. Όταν ο πολίτης δίνει από το υστέρημά του για ένα άρρωστο παιδί ή έναν καρκινοπαθή, δεν αγοράζει μια υπηρεσία. Δείχνει εμπιστοσύνη. Αν δεν υπάρχει διαφάνεια και έλεγχος, η εμπιστοσύνη του μπορεί κάλλιστα να μετατραπεί σε πεδίο κερδοσκοπίας.

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη πλευρά. Το πολύ χρήμα, ακόμη και όταν συνδέεται με ευγενείς σκοπούς, μπορεί να διαφθείρει καρδιές, να αλλοιώσει προθέσεις και να μετατρέψει την προσφορά σε μηχανισμό εξουσίας και πλουτισμού. Γι’ αυτό η πραγματική φιλανθρωπία απαιτεί όχι μόνο γενναιοδωρία, αλλά και ακεραιότητα. Ανθρώπους που δίνουν με καθαρή πρόθεση, αλλά και οργανώσεις που λογοδοτούν με καθαρό τρόπο.

Τα παραπάνω δείχνουν ότι μια ανοιχτή καρδιά χρειάζεται και έναν καθαρό νου, που ελέγχει, ρωτά και διασταυρώνει, παρά τη συγκίνηση που προκαλούν οι φορτισμένες εικόνες και λέξεις. Γιατί η συμπόνια είναι πολύτιμη, και ακριβώς επειδή είναι πολύτιμη, χρήζει προστασίας.