ΣΤΑΘΗΣ ΒΕΡΓΗΣ

Η πρέσβης των Ηνωμένων Πολιτειών στην Αθήνα, Κίμπερλυ Γκιλφόιλ, πραγματοποίησε σειρά επαφών στην Ουάσιγκτον, όπου συναντήθηκε στον Λευκό Οίκο με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, τον αντιπρόεδρο Τζ. Ντ. Βανς, τον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, καθώς και με άλλα κυβερνητικά στελέχη.

Κατά τις συνομιλίες της, η Αμερικανίδα πρέσβης αναφέρθηκε με ιδιαίτερα θετικά λόγια στην Ελλάδα, υπογραμμίζοντας τον ρόλο της ως σταθερού συμμάχου και στρατηγικού εταίρου των ΗΠΑ. Σύμφωνα με πληροφορίες, ο πρόεδρος Τραμπ έχει πλήρη εικόνα για τις εξελίξεις που αφορούν τη βάση της Σούδας και τη στήριξη που παρέχει η Αθήνα.

Οι επαφές της κας Γκιλφόιλ στον Λευκό Οίκο, στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ και σε άλλα υπουργεία επιβεβαιώνουν το ισχυρό δίκτυο επικοινωνίας που διαθέτει στην Ουάσιγκτον, ενώ η ίδια φαίνεται να απολαμβάνει θετικής αντιμετώπισης από την αμερικανική ηγεσία.

Σούδα και γεωπολιτικές εξελίξεις — Στο επίκεντρο η Ανατολική Μεσόγειος

Η βάση της Σούδας αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στη σημερινή συγκυρία, καθώς αναδεικνύεται σε έναν από τους σημαντικότερους επιχειρησιακούς κόμβους των ΗΠΑ στην Ευρώπη. Ενώ ο πρόεδρος Τραμπ δεν έχει λάβει οριστική απόφαση για ενδεχόμενο πλήγμα κατά του Ιράν, οι ΗΠΑ έχουν αναπτύξει ισχυρές ναυτικές δυνάμεις στην περιοχή.

Στον Κόλπο της Σούδας κατέπλευσε το πυρηνοκίνητο αεροπλανοφόρο USS Gerald R. Ford, συνοδευόμενο από το αντιτορπιλικό USS Mahan, στο πλαίσιο της παρουσίας του 6ου Στόλου στη Μεσόγειο. Παράλληλα, σημαντικές αμερικανικές ναυτικές δυνάμεις βρίσκονται ήδη ανεπτυγμένες στη Μέση Ανατολή.

Στο εσωτερικό των ΗΠΑ διατυπώνονται διαφορετικές προσεγγίσεις σχετικά με το Ιράν. Ορισμένοι αξιωματούχοι εκφράζουν επιφυλάξεις για στρατιωτική εμπλοκή, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι απαιτείται αυξημένη πίεση προς την Τεχεράνη. Προς το παρόν, παρατηρείται έντονη στρατιωτική κινητικότητα χωρίς να έχει δοθεί πολιτική εντολή για επιχειρησιακή δράση.

Chevron, ΑΟΖ και νέες ισορροπίες

Την ίδια περίοδο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί η συμφωνία παραχώρησης δικαιωμάτων έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων νότια της Πελοποννήσου και της Κρήτης στην κοινοπραξία Chevron–Helleniq Energy.

Σύμφωνα με δημοσιευμένες πληροφορίες, στη σύμβαση περιλαμβάνεται ρήτρα που προβλέπει αποζημίωση της κοινοπραξίας σε περίπτωση που μελλοντική οριοθέτηση ΑΟΖ με τρίτη χώρα οδηγήσει σε μεταβολή της θαλάσσιας περιοχής που καλύπτει η σύμβαση. Με άλλα λόγια, αν μέρος της περιοχής πάψει να υπάγεται στην ελληνική δικαιοδοσία, το Δημόσιο αναλαμβάνει την υποχρέωση αποζημίωσης του επενδυτή.

Η πρόβλεψη αυτή αναδεικνύει τις εκκρεμότητες που παραμένουν ως προς την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, διαδικασία που απαιτεί συμφωνίες με γειτονικά κράτη και δεν αποτελεί μονομερή πράξη.

Ένα νέο γεωπολιτικό πλαίσιο

Η ταυτόχρονη ένταση στην Ανατολική Μεσόγειο, οι ενεργειακές συμφωνίες και οι διπλωματικές επαφές στην Ουάσιγκτον διαμορφώνουν ένα σύνθετο περιβάλλον. Η Σούδα ενισχύει τον ρόλο της ως στρατηγικός κόμβος, ενώ η Ελλάδα αναβαθμίζει τη γεωπολιτική της θέση.

Ωστόσο, η αυξημένη στρατηγική σημασία συνεπάγεται και αυξημένες ευθύνες. Όσο ενισχύεται η γεωπολιτική αξία μιας χώρας, τόσο μεγαλύτερο γίνεται και το βάρος των ανοιχτών ζητημάτων που καλείται να διαχειριστεί.

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα γεωπολιτική πρόταση φέρεται να απευθύνει η Σομαλιλάνδη προς την ελληνική πλευρά, επιδιώκοντας επίσημη διπλωματική αναγνώριση. Η αυτοανακηρυγμένη κρατική οντότητα στο Κέρας της Αφρικής λειτουργεί αυτόνομα από τη Σομαλία εδώ και περίπου τρεις δεκαετίες, χωρίς ωστόσο να διαθέτει διεθνή αναγνώριση. Στο πλαίσιο αυτό, επιχειρεί να αξιοποιήσει τις εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο και την Ερυθρά Θάλασσα, προβάλλοντας τόσο τη στρατηγική της θέση στον Κόλπο του Άντεν όσο και τον ρόλο της Τουρκίας στην περιοχή.

Η Σομαλιλάνδη κήρυξε την ανεξαρτησία της το 1991, μετά την κατάρρευση του καθεστώτος του Σιαντ Μπαρέ. Σε αντίθεση με την αστάθεια που χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος της Σομαλίας, η περιοχή έχει διατηρήσει σχετικά σταθερούς θεσμούς, δικές της δομές διακυβέρνησης, νόμισμα και εκλογικές διαδικασίες. Παρ’ όλα αυτά, διεθνώς εξακολουθεί να θεωρείται τμήμα της Σομαλίας.

Το τελευταίο διάστημα, η Σομαλιλάνδη προχώρησε σε μια κίνηση που προκάλεσε αντιδράσεις: υπέγραψε μνημόνιο κατανόησης με την Αιθιοπία, προσφέροντας πρόσβαση στη θάλασσα μέσω του λιμανιού της Μπερμπέρα, με αντάλλαγμα την πολιτική αναγνώριση. Η συμφωνία αυτή προκάλεσε την έντονη αντίδραση του Μογκαντίσου, αλλά και την κινητοποίηση χωρών που στηρίζουν την ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Σομαλίας, με κυριότερη την Τουρκία.

Στην επιχειρηματολογία που φέρεται να απευθύνεται προς την Αθήνα, ο τουρκικός παράγοντας εμφανίζεται ως κεντρικός μοχλός πίεσης. Η Άγκυρα αποτελεί τον βασικότερο στρατηγικό εταίρο της κυβέρνησης της Σομαλίας. Διατηρεί στη χώρα τη μεγαλύτερη στρατιωτική της βάση στο εξωτερικό (TURKSOM), έχει ισχυρή παρουσία σε κρίσιμες υποδομές όπως το λιμάνι και το αεροδρόμιο της πρωτεύουσας, ενώ εκπαιδεύει και στηρίζει τον σομαλικό στρατό. Παράλληλα, πρόσφατες συμφωνίες αμυντικής συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας και Μογκαντίσου παρουσιάζονται ως ενίσχυση της τουρκικής επιρροής στα σομαλικά χωρικά ύδατα και στην ευρύτερη θαλάσσια ζώνη.

Σε αυτό το περιβάλλον, η Σομαλιλάνδη εμφανίζεται να προσεγγίζει κράτη που θεωρεί ανταγωνιστές της Τουρκίας, προβάλλοντας το επιχείρημα ότι μια πιθανή αναγνώρισή της από την Ελλάδα θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα νέο στρατηγικό σημείο στήριξης απέναντι στην τουρκική επέκταση στην Αφρική και την Ερυθρά Θάλασσα.

Το βασικό «δέλεαρ» για την ελληνική πλευρά σχετίζεται με τη γεωγραφική θέση της Σομαλιλάνδης. Η περιοχή ελέγχει ακτογραμμή στον Κόλπο του Άντεν, κοντά σε μία από τις πιο κρίσιμες θαλάσσιες οδούς παγκοσμίως: τα στενά του Μπαμπ ελ Μαντέμπ, που οδηγούν στην Ερυθρά Θάλασσα και κατ’ επέκταση στη Διώρυγα του Σουέζ. Με δεδομένες τις απειλές στην περιοχή (όπως η κρίση με τους Χούθι) και τη συμμετοχή της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή επιχείρηση «Aspides», η δυνατότητα χρήσης του λιμανιού της Μπερμπέρα θα μπορούσε, θεωρητικά, να προσφέρει διευκολύνσεις ανεφοδιασμού ή υποστήριξης για το Πολεμικό Ναυτικό.

Παράλληλα, η Μπερμπέρα παρουσιάζεται ως λιμάνι με αυξανόμενη οικονομική σημασία. Τη διαχείρισή του έχει αναλάβει η DP World από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ενώ η περιοχή προβάλλεται ως εναλλακτικός κόμβος εμπορίου για την Ανατολική Αφρική, σε μια προσπάθεια να περιοριστεί η εξάρτηση από το Τζιμπουτί.

Ωστόσο, τα πιθανά οφέλη συνοδεύονται από σοβαρά διπλωματικά ρίσκα. Η Ελλάδα παραδοσιακά αποφεύγει την αναγνώριση αποσχισθέντων μορφωμάτων, κυρίως λόγω του Κυπριακού και της πάγιας θέσης της υπέρ της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών. Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης, ακόμη κι αν νομικά παρουσιάζεται ως διαφορετική περίπτωση, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι δημιουργεί προηγούμενο, το οποίο ενδέχεται να επιχειρήσει να αξιοποιήσει η Τουρκία σε σχέση με το ψευδοκράτος στα κατεχόμενα.

Επιπλέον, ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε η Αφρικανική Ένωση αναγνωρίζουν τη Σομαλιλάνδη. Στην Αφρική, ειδικά, το δόγμα του απαραβίαστου των συνόρων θεωρείται κρίσιμο για την αποφυγή αλυσιδωτών αποσχίσεων. Μια μονομερής κίνηση της Ελλάδας θα μπορούσε ίσως να την απομονώσει διπλωματικά στο συγκεκριμένο ζήτημα και να δημιουργήσει τριβές με εταίρους.

Ακόμη, η αναγνώριση θα προκαλούσε σοβαρή επιδείνωση στις σχέσεις με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Σομαλίας, οδηγώντας πιθανότατα το Μογκαντίσου σε ακόμη στενότερη εξάρτηση από την Τουρκία.

Η πρόταση της Σομαλιλάνδης, όπως παρουσιάζεται, θέτει την Αθήνα μπροστά σε ένα δίλημμα ρεαλπολιτίκ. Από τη μία πλευρά, η στρατηγική πρόσβαση σε μια κρίσιμη θαλάσσια περιοχή και η πιθανότητα ανάσχεσης της τουρκικής επιρροής είναι παράγοντες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ελκυστικοί. Από την άλλη, η ελληνική εξωτερική πολιτική, όπως έχει διαμορφωθεί διαχρονικά, καθιστά μια πλήρη de jure αναγνώριση εξαιρετικά δύσκολη. Το πιθανότερο σενάριο, σε μια τέτοια περίπτωση, θα ήταν η ανάπτυξη πιο στενών οικονομικών και εμπορικών σχέσεων ή μιας μορφής πρακτικής συνεργασίας χωρίς επίσημη διπλωματική αναγνώριση, ακολουθώντας πρακτικές που έχουν εφαρμόσει και άλλοι διεθνείς παίκτες.