Τα τελευταία χρόνια οι μαζικές κινητοποιήσεις στη Δύση υπέρ της Παλαιστίνης έχουν αναδείξει ένα ευρύτερο φαινόμενο πολιτικής ευαισθητοποίησης γύρω από διεθνείς συγκρούσεις. Ωστόσο, η ένταση αυτών των αντιδράσεων συγκρίνεται συχνά με τη σχετική σιωπή που επικρατεί απέναντι σε γεγονότα όπως οι διαδηλώσεις και η καταστολή στο Ιράν. Αυτό γεννά ένα κρίσιμο ερώτημα: πρόκειται για υποκρισία ή για μια πιο σύνθετη κοινωνικοπολιτική δυναμική;
Μια άποψη υποστηρίζει ότι υπάρχει επιλεκτική ευαισθησία. Σύμφωνα με αυτήν, η διεθνής κοινότητα και ιδιαίτερα τα πανεπιστημιακά κινήματα εστιάζουν έντονα στο Ισραήλ, ενώ αγνοούν ή υποβαθμίζουν τον ρόλο του ιρανικού καθεστώτος στη χρηματοδότηση οργανώσεων όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και οι Χούθι. Από αυτή τη σκοπιά, το Ιράν παρουσιάζεται ως βασικός παράγοντας αστάθειας στη Μέση Ανατολή, και η αλλαγή του καθεστώτος θεωρείται προϋπόθεση για ευρύτερη ειρήνη στην περιοχή.
Από την άλλη πλευρά υπάρχουν εξηγήσεις που εστιάζουν σε πρακτικούς και επικοινωνιακούς παράγοντες. Η περιορισμένη πρόσβαση στην πληροφορία λόγω λογοκρισίας, όπως οι διακοπές σύνδεσης στο διαδίκτυο στο Ιράν, καθιστά δυσκολότερη την κινητοποίηση της διεθνούς κοινής γνώμης. Επιπλέον, το παλαιστινιακό ζήτημα έχει μακρά ιστορία και έντονη παρουσία στα διεθνή μέσα ενημέρωσης, γεγονός που το καθιστά πιο ορατό και άμεσα κατανοητό.
Ένα άλλο επιχείρημα συνδέει τη στάση της δυτικής κοινής γνώμης με μια ευρύτερη ιδεολογική τάση. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι υπάρχει αυξανόμενος αντιδυτικισμός, ιδιαίτερα μεταξύ νεότερων γενεών, που βλέπουν τη Δύση μέσα από το πρίσμα της αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού. Σε αυτό το πλαίσιο, το Ισραήλ συχνά αντιμετωπίζεται ως σύμμαχος της Δύσης και συνεπώς ως στόχος κριτικής.
Παράλληλα, εκφράζονται απόψεις σύμφωνα με τις οποίες εξωτερικοί παράγοντες — κρατικοί ή μη — επηρεάζουν την κοινή γνώμη στη Δύση, χρηματοδοτώντας ή ενισχύοντας συγκεκριμένα αφηγήματα. Αυτές οι θέσεις αντικατοπτρίζουν την αυξημένη καχυποψία γύρω από τον ρόλο της πληροφορίας και της προπαγάνδας στη σύγχρονη πολιτική.
Το ζήτημα περιπλέκεται ακόμη περισσότερο όταν εμπλέκονται θρησκευτικοί και ιδεολογικοί παράγοντες. Κάποιοι βλέπουν τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή ως βαθιά συνδεδεμένες με τη σχέση θρησκείας και πολιτικής, ενώ άλλοι απορρίπτουν τέτοιες γενικεύσεις ως απλουστευτικές ή επικίνδυνες.
Οι μαζικές διαδηλώσεις στη Δύση για την Παλαιστίνη έχουν τη δύναμη της σύγχρονης κινητοποίησης. Από το Λονδίνο μέχρι τη Νέα Υόρκη, χιλιάδες πολίτες οργανώθηκαν υιοθετώντας κοινά αιτήματα και διαμορφώνοντας ένα ισχυρό, συνεκτικό μήνυμα. Πανεπιστήμια, πλατείες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέμισαν με συνθήματα, σημαίες και έντονη πολιτική τοποθέτηση. Γιατί δεν βλέπουμε την ίδια ένταση αντίδρασης για όσα συμβαίνουν στο Ιράν;
Στο Ιράν, πολίτες βγήκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για καταπίεση, έλλειψη ελευθερίας και οικονομικές δυσκολίες. Οι αντιδράσεις του καθεστώτος είναι σκληρές και βίαιες. Εν τούτοις, αυτές οι εξελίξεις δεν προκάλεσαν μαζικές κινητοποιήσεις στη Δύση.
Η διαφορά αυτή δεν αφορά μόνο τα γεγονότα. Αφορά το ποια γεγονότα μετατρέπονται σε αφήγημα και ποια όχι.
Πώς δημιουργείται ένα παγκόσμιο αφήγημα
Το παλαιστινιακό ζήτημα έχει αποκτήσει ένα παγκόσμιο, άμεσα αναγνωρίσιμο πλαίσιο: καταπίεση–αντίσταση–δικαιώματα. Αυτό το αφήγημα είναι απλό, μεταφέρεται εύκολα και ενεργοποιεί συναισθηματικά αντανακλαστικά.
Αντίθετα, το Ιράν, παρά τη σοβαρότητα των γεγονότων, δεν έχει ενταχθεί σε ένα αντίστοιχα ισχυρό αφήγημα στη διεθνή δημόσια σφαίρα.
Ποιοι είναι οι παράγοντες που καθορίζουν τη δημιουργία και την πορεία ενός αφηγήματος στο παγκόσμιο κοινό;
1. #FreePalestine και η ψηφιακή μαζικοποίηση
Η ετικέτα #FreePalestine αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα σύγχρονης ψηφιακής κινητοποίησης. Έχει χρησιμοποιηθεί εκατομμύρια φορές σε πλατφόρμες όπως Instagram, Tik Tok, X.
Κατά τη διάρκεια συγκρούσεων, βίντεο και εικόνες συνοδευόμενα από ετικέτα (hashtag) διαδίδονται με τεράστια ταχύτητα, δημιουργώντας ένα ενιαίο, παγκόσμιο μήνυμα. Η απλότητα του συνθήματος επιτρέπει τη μαζική υιοθέτησή του, ανεξαρτήτως βαθύτερης γνώσης του ζητήματος.
2. #MahsaAmini και το ιρανικό κίνημα
Το 2022, ο θάνατος της 22χρονης Μαχσά Αμίνι στο Ιράν πυροδότησε το #MashaAmini και το σύνθημα «Women, Life, Freedom». Η Μαχσά Αμίνι συνελήφθη στην Τεχεράνη από την λεγόμενη «αστυνομία ηθών» επειδή, σύμφωνα με τις αρχές, δεν φορούσε σωστά το χιτζάμπ της (σ.σ. κεφαλομάντιλο). Λίγες ώρες μετά τη σύλληψή της, μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο σε κρίσιμη κατάσταση, όπου και πέθανε. Οι ιρανικές αρχές υποστήριξαν ιατρικό επεισόδιο. Η οικογένειά της και πολλοί μάρτυρες, ωστόσο, κατήγγειλαν κακοποίηση κατά τη διάρκεια της κράτησης. Για ένα διάστημα, το θέμα κυριάρχησε στα κοινωνικά δίκτυα και προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις. Οι διαδηλώσεις δεν περιορίστηκαν στο θέμα του ενδυματολογικού κώδικα, αλλά εξελίχθηκαν σε ευρύτερη αμφισβήτηση του πολιτικού συστήματος και των περιορισμών στις ατομικές ελευθερίες. Σύμφωνα με διεθνείς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εκατοντάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν και χιλιάδες συνελήφθησαν. Η υπόθεση προκάλεσε διεθνή κατακραυγή. Κυβερνήσεις δυτικών χωρών επέβαλαν κυρώσεις σε Ιρανούς αξιωματούχους, διαδηλώσεις αλληλεγγύης έγιναν σε πολλές πόλεις παγκοσμίως, το #MahsaAmini έγινε παγκόσμια τάση.
Ωστόσο, σε αντίθεση με το παλαιστινιακό αφήγημα, η δυναμική αυτή δεν διατηρήθηκε με την ίδια ένταση, παρά τη σοβαρότητα των εξελίξεων.
Αυτό δείχνει πόσο δύσκολο είναι να διατηρηθεί ένα αφήγημα χωρίς συνεχή ροή εικόνων, ξεκάθαρη πλαισίωση και επαναλαμβανόμενη ενίσχυση.
3. Ο ρόλος των influencer και των infographics
Κατά τη διάρκεια κρίσεων, μεγάλοι λογαριασμοί λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές. Παράδειγμα η σύγκρουση, τον Μάιο του 2021, μεταξύ του Ισραήλ και της Χαμάς στη Λωρίδα της Γάζας, με αφορμή γεγονότα στην Ανατολική Ιερουσαλήμ, όπου εξελίχθηκε σε ενδεκαήμερη ένοπλη σύγκρουση. Εκείνη την περίοδο παρατηρήθηκε κάτι νέο σε μεγάλη κλίμακα. Άτομα επιρροής (influencers) με εκατομμύρια ακόλουθους άρχισαν να μοιράζονται infographics τύπου «educational slides». Το περιεχόμενο προερχόταν συχνά από λίγες αρχικές πηγές και αναπαραγόταν μαζικά. Οι ετικέτες #FreePalestine γίνονταν viral παγκοσμίως. Πολλά από αυτά προέρχονταν από συγκεκριμένες σελίδες ακτιβισμού και αναπαράγονταν μαζικά.
Αυτό θεωρείται από πολλούς αναλυτές ως ένα από τα πρώτα μεγάλα παραδείγματα όπου το Instagram και το Tik Tok διαμόρφωσαν τόσο έντονα το δημόσιο αφήγημα μιας διεθνούς σύγκρουσης.
Αυτού του τύπου το περιεχόμενο απλοποιεί σύνθετες συγκρούσεις σε λίγες εικόνες και bullets, κάνοντάς τες εύκολα καταναλώσιμες, αλλά συχνά μονοδιάστατες.
4. Αλγόριθμοι και «εκρήξεις» περιεχομένου — Ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων
Έρευνες έχουν δείξει ότι το Tik Tok, το Instagram και το Χ (πρώην Twitter) προωθούν περιεχόμενο με υψηλή αλληλεπίδραση. Κατά τη διάρκεια κρίσεων, αυτό σημαίνει ότι συγκεκριμένα βίντεο, συχνά δραματικά ή σοκαριστικά, κάνουν εκατομμύρια προβολές μέσα σε ώρες. Μελέτες έχουν δείξει ότι περιεχόμενο με έντονο συναισθηματικό φορτίο, ιδιαίτερα οργή ή αγανάκτηση, διαδίδεται ταχύτερα.
Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία κυμάτων πληροφόρησης, όπου ένα συγκεκριμένο αφήγημα κυριαρχεί σχεδόν ολοκληρωτικά για ένα χρονικό διάστημα.
Κατά τη διάρκεια συγκρούσεων, αυτό οδηγεί στην ταχεία διάδοση συγκεκριμένων εικόνων και αφηγημάτων, συχνά αποσπασματικά, που ενισχύουν μία μόνο πλευρά της πραγματικότητας.
5. Διεθνή μέσα και γεωπολιτική επιρροή
Χώρες επενδύουν συστηματικά σε διεθνή μέσα για να επηρεάσουν την παγκόσμια κοινή γνώμη. Παραδείγματα περιλαμβάνουν δίκτυα όπως τα RT (Ρωσία), CGTN (Κίνα), Al Jazeera (Κατάρ), τα οποία μεταδίδουν ειδήσεις με συγκεκριμένες οπτικές και προτεραιότητες.
Αυτά τα μέσα δεν κατασκευάζουν απαραίτητα γεγονότα, αλλά επιλέγουν ποια θα αναδείξουν και πώς θα τα πλαισιώσουν, καθώς και ποια θα αγνοήσουν.
Η ύπαρξη τέτοιων δικτύων δείχνει ότι η ενημέρωση αποτελεί εργαλείο επιρροής.
6. Χρηματοδότηση πανεπιστημίων και δεξαμενών σκέψης
Τα τελευταία χρόνια έχει καταγραφεί σημαντική χρηματοδότηση δυτικών πανεπιστημίων από ξένες κυβερνήσεις. Στις Ηνωμένες Πολιτείες για παράδειγμα, το υπουργείο Παιδείας έχει δημοσιεύσει στοιχεία για δισεκατομμύρια δολάρια σε δωρεές από χώρες του εξωτερικού προς τα πανεπιστήμια.
Αν και αυτές οι χρηματοδοτήσεις δεν συνεπάγονται απαραίτητα άμεση επιρροή στο περιεχόμενο διδασκαλίας ή ακτιβισμού, έχουν πυροδοτήσει συζητήσεις για το κατά πόσο επηρεάζουν το κλίμα και τις προτεραιότητες εντός των πανεπιστημίων.
Πώς ενισχύονται τα αφηγήματα
Τα παραπάνω παραδείγματα δείχνουν ότι η διάδοση ενός αφηγήματος δεν είναι τυχαία. Ενισχύεται όταν συνδυάζονται: σαφές και απλό μήνυμα, συνεχής ροή οπτικού περιεχομένου, μαζική αναπαραγωγή από άτομα επιρροής και χρήστες, αλγοριθμική προώθηση από πλατφόρμες, κάλυψη από διεθνή μέσα.
Όταν αυτοί οι παράγοντες ευθυγραμμίζονται, ένα ζήτημα μπορεί να μετατραπεί σε παγκόσμιο σύμβολο. Όταν λείπουν αυτοί οι μηχανισμοί, ακόμα και σοβαρά γεγονότα μπορεί να παραμείνουν στο περιθώριο.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι το φαινόμενο της επιλεκτικής αγανάκτησης δεν είναι απαραίτητα αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής των πολιτών. Είναι το αποτέλεσμα ενός οικοσυστήματος όπου οι πλατφόρμες προωθούν συγκεκριμένο περιεχόμενο, τα μέσα επιλέγουν τι θα καλύψουν και τα αφηγήματα ανταγωνίζονται για προσοχή.
Σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο τι συμβαίνει. Είναι ποια γεγονότα αποκτούν φωνή και ποια χάνονται μέσα στον θόρυβο. Γιατί τελικά, η παγκόσμια αγανάκτηση δεν είναι απλώς και μόνο αντίδραση στην πραγματικότητα. Είναι προϊόν του τρόπου με τον οποίο αυτή παρουσιάζεται.
Οι απόψεις που διατυπώνονται σε αυτό το άρθρο είναι απόψεις του συγγραφέα και δεν αντικατοπτρίζουν κατ’ ανάγκην τις απόψεις της εφημερίδας The Epoch Times.