Μήνας: Απρίλιος 2026

Μια έντονη αντιπαράθεση, που διαρκεί εδώ και χρόνια, μεταξύ του ιδιοκτήτη της Tesla, Έλον Μασκ, και του διευθύνοντος συμβούλου της OpenAI, Σαμ Άλτμαν, οδηγείται ενώπιον ομοσπονδιακού δικαστηρίου στο Όκλαντ της Καλιφόρνιας, όπου εννέα ένορκοι θα κληθούν να αποφασίσουν εάν ο Άλτμαν και άλλοι πρόδωσαν την ιδρυτική αποστολή της OpenAI ως μη κερδοσκοπικού εργαστηρίου τεχνητής νοημοσύνης αφιερωμένου στο δημόσιο καλό.

Το αποτέλεσμα ενδέχεται να έχει βαθιές επιπτώσεις, όχι μόνο για την OpenAI —δημιουργό του ChatGPT, η οποία αποτιμάται σήμερα στα 852 δισεκατομμύρια δολάρια και προετοιμάζεται για δημόσια εγγραφή— αλλά και για τον ευρύτερο, εξαιρετικά υψηλού διακυβεύματος αγώνα για την ανάπτυξη της τεχνολογίας τεχνητής νοημοσύνης και την κυριαρχία στην εμπορική αγορά.

Ο Μασκ, ο οποίος συνίδρυσε την OpenAI το 2015 και υπήρξε πρώιμος επενδυτής, κατέθεσε αγωγή κατά των συνιδρυτών Σαμ Άλτμαν και Γκρεγκ Μπρόκμαν, υποστηρίζοντας ότι τον εξαπάτησαν αποσπώντας του δεκάδες εκατομμύρια δολάρια με την ψευδή υπόσχεση ότι το εγχείρημα θα παρέμενε ένας ανοιχτού κώδικα μη κερδοσκοπικός οργανισμός —και θα λειτουργούσε ως δικλείδα ασφαλείας απέναντι στη «σοβαρή απειλή» που συνιστά η ανάπτυξη της γενικής τεχνητής νοημοσύνης με γνώμονα το κέρδος.

Η γενική τεχνητή νοημοσύνη (Artificial General Intelligence – AGI) νοείται γενικά ως το υποθετικό σημείο στο οποίο η τεχνητή νοημοσύνη φτάνει ή υπερβαίνει τις ανθρώπινες γνωστικές ικανότητες και μπορεί να λειτουργεί αυτόνομα, κάτι που πολλοί ειδικοί προειδοποιούν ότι συνιστά υπαρξιακή απειλή για την ανθρωπότητα.

Ο Μασκ υποστηρίζει ότι οι Άλτμαν και Μπρόκμαν σχεδίαζαν κρυφά τη μετατροπή της εταιρείας σε κερδοσκοπική, με τη στήριξη της Microsoft, σημαντικού επενδυτή στον οποίο η OpenAI παραχώρησε αποκλειστικά άδεια για το βασικό της προϊόν.

Σύμφωνα με όσα υποστήριξε στην αγωγή του, ο Άλτμαν οδήγησε την OpenAI σε ριζική απόκλιση από την αρχική της αποστολή και την ιστορική πρακτική της να καθιστά την τεχνολογία και τη γνώση της διαθέσιμες στο κοινό.

Επιπλέον, στην αγωγή αναφέρεται ότι ο Άλτμαν προσέλκυσε τον Μασκ με προσχηματικό αλτρουισμό και στη συνέχεια ανέτρεψε την κατάσταση, καθώς η τεχνολογία του μη κερδοσκοπικού οργανισμού πλησίαζε την AGI και τα κέρδη αυξάνονταν.

Η OpenAI, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι ο Μασκ είχε συμφωνήσει πως μια κερδοσκοπική δομή θα ήταν απαραίτητη για την άντληση επαρκούς κεφαλαίου, αλλά αποχώρησε όταν οι υπόλοιποι ιδρυτές διαφώνησαν ως προς το να ηγηθεί εκείνος.

Η εταιρεία ανέφερε στην ιστοσελίδα της ότι, παρακινούμενος από ζήλια, μεταμέλεια για την αποχώρησή του από την OpenAI και επιθυμία να παρεμποδίσει μια ανταγωνίστρια εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης, ο Έλον Μασκ αφιέρωσε χρόνια παρενοχλώντας την OpenAI μέσω αβάσιμων αγωγών και δημόσιων επιθέσεων.

Αμφιλεγόμενο παρελθόν

Το 2023, το διοικητικό συμβούλιο της OpenAI απέλυσε τον Άλτμαν, δηλώνοντας ότι είχε χάσει την εμπιστοσύνη του σε εκείνον επειδή δεν ήταν «συνεπώς ειλικρινής». Ο Μασκ υποστηρίζει ότι η επαναφορά του λίγες ημέρες αργότερα, μετά την παραίτηση της πλειοψηφίας των μελών του συμβουλίου, οργανώθηκε από τη Microsoft.

Απαντώντας στους ισχυρισμούς της αγωγής περί αντιανταγωνιστικής συμπεριφοράς σε συνεργασία με την OpenAI, η Microsoft υποστήριξε ότι οι κατηγορίες του Μασκ περί παραβίασης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας, χωρίς αποδεικτικά στοιχεία, δεν έχουν λογική βάση.

Την ίδια χρονιά, ο Μασκ ίδρυσε την xAI και παρουσίασε το Grok, προκειμένου να ανταγωνιστεί το ChatGPT της OpenAI. Τον Φεβρουάριο του 2025 ηγήθηκε μιας εχθρικής, ανεπιτυχούς προσπάθειας εξαγοράς των περιουσιακών στοιχείων της OpenAI έναντι 97,4 δισεκατομμυρίων δολαρίων —η οποία, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της OpenAI, αποτέλεσε προσχηματική προσφορά με στόχο να διαταράξει τη συγκέντρωση κεφαλαίων και τη σχεδιαζόμενη αναδιάρθρωση της εταιρείας.

Η δίκη έρχεται έπειτα από χρόνια ολοένα εντονότερων αντιπαραθέσεων στην πλατφόρμα X και στα μέσα ενημέρωσης, σχετικά με τη ρήξη των δύο πρώην συνεργατών και τον ανταγωνισμό που ακολούθησε.

Συμπίπτει επίσης με μια περίοδο κατά την οποία η ηγεσία του Άλτμαν βρίσκεται υπό αυξανόμενο έλεγχο, μετά τη διάλυση δύο ομάδων ασφάλειας της OpenAI, καθώς και καταγγελίες ότι παραπλάνησε στελέχη και μέλη του διοικητικού συμβουλίου σχετικά με τα πρωτόκολλα ασφάλειας και επέδειξε «σταθερό μοτίβο ψευδών δηλώσεων», όπως καταγράφεται σε εσωτερικές επικοινωνίες του 2023 από τον επικεφαλής επιστήμονα της εταιρείας, Ίλια Σουτσκέβερ, και πιο πρόσφατα σε άρθρο του περιοδικού New Yorker.

Πρώην επικεφαλής ασφάλειας της εταιρείας ανέφερε σε ανάρτησή του το 2024 στην πλατφόρμα X, με την οποία ανακοίνωσε την αποχώρησή του, ότι τα τελευταία χρόνια η κουλτούρα και οι διαδικασίες ασφάλειας είχαν περάσει σε δεύτερη μοίρα έναντι εντυπωσιακών προϊόντων.

Η OpenAI δημιούργησε μια κερδοσκοπική θυγατρική το 2019· στο πλαίσιο αναδιάρθρωσης το 2025, μετέφερε την πνευματική της ιδιοκτησία και το προσωπικό της σε αυτήν. Το Ίδρυμα OpenAI, ο μη κερδοσκοπικός της βραχίονας, διατηρεί ποσοστό 26% και, σύμφωνα με την εταιρεία, εξακολουθεί να ελέγχει την επιχείρηση. Η Microsoft διατηρεί ποσοστό 27% στην εταιρεία.

Ο Μασκ ζητεί να επανέλθει η OpenAI σε μη κερδοσκοπικό καθεστώς, να της επιστραφούν αποζημιώσεις άνω των 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων και να απομακρυνθούν οι Άλτμαν και Μπρόκμαν από τις ηγετικές τους θέσεις.

Εσωτερικά έγγραφα

Κατά την ίδρυση της OpenAI το 2015, σύμφωνα με την αγωγή του Μασκ, ο Άλτμαν εξέφραζε σοβαρές ανησυχίες ότι η υπεράνθρωπη μηχανική νοημοσύνη αποτελούσε τη «μεγαλύτερη απειλή για τη συνέχιση της ύπαρξης της ανθρωπότητας».

Οι δύο πλευρές συμφώνησαν να δημιουργήσουν ένα εργαστήριο που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί την Google, η οποία τότε θεωρούνταν ο ισχυρότερος παίκτης στον τομέα, αλλά θα ήταν πλήρως ανοιχτού κώδικα και φιλανθρωπικό, λειτουργώντας ως αντίβαρο στην ανάπτυξη AGI με γνώμονα το κέρδος.

Το 2017, οι Μπρόκμαν, Άλτμαν και Σουτσκέβερ θεώρησαν αναγκαία τη μετάβαση σε κερδοσκοπικό καθεστώς για την επίτευξη της AGI· ο Μασκ πρότεινε να διατηρηθεί ο μη κερδοσκοπικός χαρακτήρας, συνδέοντας το εγχείρημα με την Tesla ως «πηγή χρηματοδότησης».

Εσωτερικές επικοινωνίες της περιόδου εκείνης, που αποκαλύφθηκαν σε δικαστικά έγγραφα, προσφέρουν εικόνα για τα επιχειρήματα που σκοπεύουν να προβάλλουν και οι δύο πλευρές σχετικά με το αμφισβητούμενο χρονοδιάγραμμα της απόφασης για μετατροπή σε κερδοσκοπική εταιρεία.

Η OpenAI υποστηρίζει ότι η αδυναμία του Μασκ να θυμηθεί κρίσιμες συζητήσεις για το μέλλον της εταιρείας το 2017 ενδέχεται να οφείλεται στη χρήση ψυχοτρόπων ουσιών στο φεστιβάλ Burning Man, ενώ αναφέρει ότι η σχέση του με πρώην μέλος του διοικητικού συμβουλίου, Σίβον Ζίλις, λειτουργούσε ως μυστικός σύνδεσμος με την εταιρεία, ακόμη και όταν το συμβούλιο ενέκρινε επενδύσεις της Microsoft που ο Μασκ σήμερα υποστηρίζει ότι παραβιάζουν τον φιλανθρωπικό χαρακτήρα της OpenAI.

Από την άλλη πλευρά, ο Μασκ υποστηρίζει ότι ιδιωτικά ψηφιακά ημερολόγια του Μπρόκμαν δείχνουν ότι εκείνος και ο Άλτμαν συνωμότησαν για να τον παραπλανήσουν σχετικά με την κατεύθυνση της εταιρείας, ενώ συνέχιζαν να δέχονται τη χρηματοδότησή του.

Απαντώντας σε τελεσίγραφο του Μασκ, ο Άλτμαν είχε δηλώσει ότι παρέμενε ενθουσιώδης ως προς τη μη κερδοσκοπική δομή.

Στη συνέχεια, ο Μπρόκμαν έγραψε στο ημερολόγιό του ότι η μετάβαση σε κερδοσκοπικό καθεστώς πιθανότατα θα οδηγούσε σε μια ιδιαίτερα σφοδρή σύγκρουση, ότι ο Σουτσκέβερ θεωρούσε ανήθικο να απομακρυνθεί ο Μασκ και ότι, σε τελική ανάλυση, η εκδοχή του Μασκ θα ήταν σωστή, καθώς ο ίδιος και ο Άλτμαν δεν υπήρξαν ειλικρινείς απέναντί του ως προς την πρόθεσή τους να προχωρήσουν σε κερδοσκοπική δραστηριότητα χωρίς τη συμμετοχή του, σύμφωνα με τα δικαστικά έγγραφα.

Σε άλλη καταγραφή που περιλαμβάνεται στα δικαστικά έγγραφα, ο Μπρόκμαν σημείωνε ότι θα ήταν λάθος να του αφαιρέσουν τον μη κερδοσκοπικό οργανισμό και να τον μετατρέψουν σε εταιρεία χωρίς τη συμμετοχή του, χαρακτηρίζοντας μια τέτοια ενέργεια ηθικά προβληματική και προσθέτοντας ότι ο Μασκ δεν ήταν ανόητος.

Η δικαστής Ιβόν Γκονζάλες Ρότζερς, του Ομοσπονδιακού Περιφερειακού Δικαστηρίου της Βόρειας Περιφέρειας της Καλιφόρνιας, επικαλέστηκε τις σημειώσεις του Μπρόκμαν —τις οποίες ανέφερε ότι θα μπορούσαν να εκληφθούν ως πρόθεση παραπλάνησης— στην απόφασή της στις 15 Ιανουαρίου με την οποία απέρριψε αίτημα της OpenAI για συνοπτική απόφαση.

Σε ανάρτησή του στις 16 Ιανουαρίου στην πλατφόρμα X, ο Μπρόκμαν υποστήριξε ότι ο Μασκ είχε επιλέξει αποσπασματικά στοιχεία από το προσωπικό του ημερολόγιο.

Ανέφερε ότι ο ίδιος και ο Μασκ είχαν συμφωνήσει πως η μετάβαση σε κερδοσκοπικό καθεστώς αποτελούσε το επόμενο βήμα για την αποστολή της OpenAI, προσθέτοντας ότι το πλήρες πλαίσιο δείχνει πως τα αποσπάσματα αυτά αφορούσαν στην πραγματικότητα το εάν έπρεπε να γίνουν αποδεκτοί οι αυστηροί όροι που έθετε ο Μασκ.

Γενική τεχνητή νοημοσύνη

Το 2023, ο Μασκ συνυπέγραψε, μαζί με περισσότερους από 1.000 ερευνητές και ηγέτες της τεχνολογίας, ανοικτή επιστολή με την οποία ζητούσε εξάμηνη παύση στην ανάπτυξη συστημάτων ισχυρότερων από το ChatGPT-4. Ο Άλτμαν απέρριψε σε μεγάλο βαθμό την επιστολή, υποστηρίζοντας ότι παραλείπει σημαντικές τεχνικές αποχρώσεις και δεν αποτελεί τον βέλτιστο τρόπο αντιμετώπισης ζητημάτων ασφάλειας.

Μέρος των ισχυρισμών του Μασκ βασίζεται στην άποψη ότι το Generative Pre-Trained Transformer (GPT-4) έχει ήδη επιτύχει μια πρώιμη μορφή AGI.

Στην αγωγή του σημειώνει ότι το σύστημα είναι καλύτερο στη λογική σκέψη από τον μέσο άνθρωπο. Ερευνητές της Microsoft ανέφεραν σε μελέτη του 2023 ότι το GPT-4 μπορεί να επιλύει νέα και δύσκολα προβλήματα σε διάφορα πεδία με απόδοση «εντυπωσιακά κοντά στο ανθρώπινο επίπεδο» και ότι θα μπορούσε εύλογα να θεωρηθεί ως μια πρώιμη —αν και ακόμη ατελής— εκδοχή συστήματος AGI.

Η OpenAI ορίζει την AGI ως το σημείο στο οποίο η ΑΙ θα υπερέχει των ανθρώπων στις περισσότερες οικονομικά σημαντικές εργασίες.

Σε διαδικτυακή εκπομπή της 22ας Απριλίου, οι Άλτμαν και Μπρόκμαν ανέφεραν ότι θεωρούν τη δίκη ευκαιρία να παρουσιάσουν τη δική τους εκδοχή των γεγονότων. Ο Άλτμαν χαρακτήρισε την ενέργεια του Μασκ παράλογη, προσθέτοντας ότι είναι ικανοποιημένος που δίνεται η δυνατότητα να εξηγηθούν όλα δημόσια και να κλείσει αυτό το κεφάλαιο.

Αναφερόμενος σε ζητήματα ασφάλειας και ευημερίας της ανθρωπότητας, ο Άλτμαν σημείωσε ότι η OpenAI επικεντρώνεται όλο και περισσότερο στη «σταδιακή ανάπτυξη», την οποία περιέγραψε ως διαδικασία κατά την οποία τα προϊόντα καθίστανται ολοένα και πιο ασφαλή όσο αυξάνεται η σημασία τους.

Καθώς η προσέγγιση της AGI πλησιάζει, η υπόσχεση του Άλτμαν ότι η τεχνολογία θα δημιουργήσει πρωτοφανή πλούτο, θα θεραπεύσει ασθένειες και θα ωφελήσει όλη την ανθρωπότητα φαίνεται να απομακρύνεται, ιδιαίτερα για τους εργαζομένους στον τομέα της τεχνολογίας.

Η Meta ανακοίνωσε την προηγούμενη εβδομάδα ότι απολύει περίπου 8.000 εργαζομένους, δηλαδή περίπου το 10% του παγκόσμιου εργατικού της δυναμικού, και καταργεί επιπλέον 6.000 θέσεις, καθώς επενδύει σημαντικά στην ΑΙ. Για την εκπαίδευση των συστημάτων ΑΙ, η εταιρεία σχεδιάζει να χρησιμοποιήσει λογισμικό που θα παρακολουθεί τις κινήσεις του ποντικιού και τα πλήκτρα των εργαζομένων, σύμφωνα με δημοσίευμα του Reuters.

Και άλλες μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, μεταξύ των οποίων η Microsoft και η Amazon, ανακοίνωσαν πρόσφατα απολύσεις στον απόηχο της αυξημένης επένδυσης στην ΑΙ. Μέχρι στιγμής φέτος, περισσότεροι από 92.000 εργαζόμενοι στον κλάδο της τεχνολογίας έχουν απολυθεί, σύμφωνα με τον ιστότοπο καταγραφής Layoffs.fyi.

Της Beige Luciano-Adams

Ένοπλες ομάδες εξαπέλυσαν κύμα επιθέσεων σε ολόκληρο το Μάλι, στις 25 Απριλίου, πυροδοτώντας πολύωρες συγκρούσεις με τη στρατιωτική κυβέρνηση της χώρας.

Οι αντάρτες Τουαρέγκ του Μετώπου Απελευθέρωσης του Αζαουάντ (Azawad Liberation Front – FLA) και μέλη της συνδεδεμένης με την Αλ Κάιντα οργάνωσης Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) συντόνισαν το κύμα των επιθέσεων της 25ης Απριλίου.

Καθώς οι συγκρούσεις εξαπλώνονταν, η πρεσβεία των Ηνωμένων Πολιτειών στο Μάλι εξέδωσε προειδοποίηση ασφαλείας, καλώντας τους Αμερικανούς πολίτες να παραμείνουν στα σπίτια τους.

Το Γραφείο Αφρικανικών Υποθέσεων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ των ΗΠΑ ανέφερε σε ανακοίνωσή του ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες καταδικάζουν έντονα την τρομοκρατική επίθεση που σημειώθηκε την ίδια ημέρα στο Μάλι.

Στην ίδια ανακοίνωση προστίθεται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εκφράζουν τα βαθύτατα συλλυπητήριά τους προς τα θύματα, τις οικογένειές τους και όλους όσοι επηρεάστηκαν, ενώ στέκονται στο πλευρό του λαού και της κυβέρνησης του Μάλι απέναντι σε αυτή τη βία, επισημαίνοντας παράλληλα ότι παραμένουν προσηλωμένες στη στήριξη προσπαθειών για την προώθηση της ειρήνης, της σταθερότητας και της ασφάλειας σε ολόκληρη τη χώρα και την ευρύτερη περιοχή.

Οι Τουαρέγκ, οι οποίοι επιδιώκουν την ανεξαρτησία της περιοχής Αζαουάντ, συγκρούονται κατά διαστήματα με την κυβέρνηση από τη δεκαετία του 1960.

Ο αξιωματικός του στρατού του Μάλι Ασιμί Γκοϊτά ηγήθηκε δύο πραξικοπημάτων το 2020 και το 2021, καταλαμβάνοντας τελικά την εξουσία και εγκαθιδρύοντας στρατιωτική κυβέρνηση.

Το 2023, η κυβέρνηση Γκοϊτά ζήτησε την αποχώρηση των ειρηνευτικών δυνάμεων των Ηνωμένων Εθνών —οι οποίες δραστηριοποιούνταν στη χώρα από το 2013— αίτημα στο οποίο τα Ηνωμένα Έθνη συμμορφώθηκαν.

Η κυβέρνηση Γκοϊτά βασίζεται ολοένα και περισσότερο σε ρωσικές μισθοφορικές μονάδες για την ενίσχυση των εγχώριων δυνάμεών της.

Ο Μοχάμεντ Ελμαουλούτ Ραμαντάν, εκπρόσωπος του FLA, δημοσίευσε δηλώσεις και οπτικό υλικό που φέρεται να δείχνουν μαχητές της οργάνωσης να εισέρχονται σε πολλαπλές κοινότητες του Μάλι στις 25 Απριλίου. Σε ένα από τα βίντεο φέρεται να απεικονίζονται μαχητές του FLA σε στρατιωτικό φυλάκιο στο Κιντάλ, το οποίο είχε χρησιμοποιηθεί από τις κυβερνητικές δυνάμεις του Μάλι και Ρώσους μισθοφόρους.

Ο Ραμαντάν ανέφερε ότι το FLA συντόνισε τη δράση του με την JNIM, υποστηρίζοντας ότι η σημερινή κυβέρνηση του Μάλι στοχοποιεί τους πάντες.

Οι κυβερνητικές δυνάμεις του Μάλι ανέφεραν ότι οι επιθέσεις των FLA και JNIM αντιμετώπισαν γρήγορα δυσκολίες.

Το Γενικό Επιτελείο των Ενόπλων Δυνάμεων ανέφερε ότι συγχαίρει τις ένοπλες δυνάμεις του Μάλι για την αποφασιστική τους αντίδραση, η οποία έτρεψε τον εχθρό σε φυγή και οδήγησε στην εξουδετέρωση αρκετών εκατοντάδων τρομοκρατών.

Οι κυβερνητικές δυνάμεις ανακοίνωσαν ότι διεξήγαγαν ευρείας κλίμακας επιχείρηση εκκαθάρισης στην πρωτεύουσα Μπαμάκο, στην πόλη Κατί και σε αρκετές ακόμη κοινότητες στις 25 Απριλίου.

Το Γενικό Επιτελείο των Ενόπλων Δυνάμεων του Μάλι διαβεβαίωσε ότι η κατάσταση βρίσκεται πλήρως υπό έλεγχο και επανέλαβε την έκκληση για ψυχραιμία, επαγρύπνηση και αποφυγή δημοσίευσης ανεπιβεβαίωτων πληροφοριών από το κοινό.

Δύο από τους μεγαλύτερους παγκόσμιους ομίλους, η Microsoft και η Nike, κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση: περιορισμό του ανθρώπινου δυναμικού και ταυτόχρονη ενίσχυση των επενδύσεων σε τεχνολογία και αυτοματοποίηση.

Η Microsoft επέλεξε μια πιο ήπια προσέγγιση, προχωρώντας σε πρόγραμμα εθελούσιων αποχωρήσεων στις ΗΠΑ, το οποίο αφορά εργαζομένους με πολυετή παρουσία στην εταιρεία. Το μέτρο μπορεί να επηρεάσει έως και 8.750 άτομα, δηλαδή περίπου το 7% του προσωπικού της στη χώρα. Αν και παρουσιάζεται ως επιλογή για συνταξιοδότηση, λειτουργεί στην πράξη ως ένας τρόπος μείωσης του κόστους χωρίς τον αρνητικό αντίκτυπο των μαζικών απολύσεων.

Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία. Ο τεχνολογικός κλάδος βρίσκεται σε φάση έντονης αναδιάρθρωσης, καθώς οι μεγάλες εταιρείες επενδύουν επιθετικά στην τεχνητή νοημοσύνη. Η Microsoft φέρεται να κατευθύνει τεράστιους πόρους προς αυτή την κατεύθυνση, με τις επενδύσεις να ενδέχεται να φτάσουν ακόμη και τα 100 δισ. δολάρια μέσα στη χρονιά. Παράλληλα, αναθεωρεί το σύστημα αμοιβών, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στην απόδοση και επιβραβεύοντας πιο στοχευμένα τους εργαζομένους με υψηλές επιδόσεις.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και η Nike, η οποία ανακοίνωσε νέο γύρο απολύσεων που επηρεάζει περίπου 1.400 εργαζόμενους παγκοσμίως, κυρίως από το τεχνολογικό της τμήμα. Οι περικοπές εντάσσονται στη στρατηγική «Win Now», που στοχεύει στον εκσυγχρονισμό της παραγωγής, την ενσωμάτωση της εφοδιαστικής αλυσίδας και τη μεγαλύτερη αξιοποίηση αυτοματοποιημένων συστημάτων.

Οι αλλαγές αυτές έρχονται σε μια περίοδο κατά την οποία η εταιρεία προσπαθεί να ανακάμψει από την πτώση των πωλήσεων, ιδιαίτερα στην αγορά της Κίνας, όπου καταγράφονται σημαντικές απώλειες. Ήδη από τις αρχές του έτους, η Nike είχε προχωρήσει σε επιπλέον απολύσεις, στο πλαίσιο της ίδιας στρατηγικής. Η μετοχή της Nike, φέτος, σημείωσε πτώση 29%, φτάνοντας στο χαμηλότερο επίπεδο της δεκαετίας.

Το κοινό στοιχείο και στις δύο περιπτώσεις είναι σαφές: οι επιχειρήσεις μειώνουν το ανθρώπινο δυναμικό τους, όχι απαραίτητα λόγω κρίσης, αλλά ως μέρος ενός βαθύτερου μετασχηματισμού. Η έμφαση μετατοπίζεται από τον όγκο των εργαζομένων στην αποδοτικότητα και από τη χειροκίνητη εργασία στην τεχνολογία.

Η τεχνητή νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση δεν αποτελούν πλέον απλώς εργαλεία ενίσχυσης της παραγωγικότητας, αλλά βασικούς άξονες στρατηγικής. Και καθώς οι επενδύσεις σε αυτούς τους τομείς αυξάνονται, φαίνεται πως οι εταιρείες επαναπροσδιορίζουν τι σημαίνει «αναγκαίο» προσωπικό στη νέα εποχή.

Η ποίηση, και γενικότερα η τέχνη, αποτελεί ιδανικό μέσο για την προσέγγιση του εσωτερικού μας κόσμου — των συναισθημάτων, των ιδεών, των αναζητήσεων και των προβληματισμών… Ο Γιάννης Ζέρβας μπήκε σε αυτή την ατραπό από νέος, ενώ αργότερα προσέφερε στον εαυτό του και επιστημονικά ‘εργαλεία’, σπουδάζοντας ιατρική και ψυχιατρική. Η διττή του ιδιότητα τον οδήγησε στην έκδοση εννέα δικών του ποιητικών συλλογών, αλλά και σε μεταφράσεις ποιητών όπως η Σύλβια Πλαθ και ο Τ.Σ. Έλλιοτ, και ψυχιάτρων όπως ο Ίρβιν Γιάλομ.

Τη σχέση των δύο αυτών δρόμων για την προσέγγιση των ψυχικών διεργασιών αναμένεται να διερευνήσει σε μία σειρά διαλέξεων με τίτλο «Η ψυχή της ποίησης», που διοργανώνει η Εταιρεία Συγγραφέων σε συνεργασία με το Επιγραφικό Μουσείο, με την πρώτη ομιλία να είναι προγραμματισμένη για τις 28 Απριλίου. Όπως αναφέρει η ανακοίνωση των εκδηλώσεων, στις ομιλίες του θα διαπραγματευθεί τους ψυχικούς μηχανισμούς που κινητοποιούν (και κινητοποιούνται από) την ποίηση και τη σχέση της ποιητικής λειτουργίας με την ψυχοπαθολογία, το όνειρο και την αυτο-θεραπεία.

Με αφετηρία τις επικείμενες διαλέξεις, η Epoch Times συζήτησε με τον κο Ζέρβα για την πορεία του στην ποίηση, για το πώς η ποιητική πράξη μπορεί να συνδράμει τον άνθρωπο στο εσωτερικό του ταξίδι, για την αναγκαιότητα της ποίησης σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο, καθώς και για τις τρεις ομιλίες που έχει προετοιμάσει.

Ποια είναι η προσωπική σας σχέση με την ποίηση;

Mε την ποίηση άρχισα να ασχολούμαι στην εφηβεία μου. Έτσι συνήθως γίνεται με τους περισσότερους. Οι ψυχολογικές αναστατώσεις αυτής της αναπτυξιακής φάσης, οι νέες εμπειρίες, ο έντονος αισθησιασμός, η αναζήτηση ταυτότητας, οι εξιδανικεύσεις, οι απότομες θλίψεις, οι εντυπωσιασμοί και οι επιρροές από τα νέα ερεθίσματα  βρίσκουν πρόσφορο έδαφος  και ανάγκη έκφρασης στην εφηβεία. Η ποίηση, με τη στιγμιαία, αυθόρμητη, γεμάτη μουσικές και εικόνες αποσπασματικότητά της είναι πολύ κατάλληλο δημιουργικό μέσο για να εκφράσει και να εκτονώσει κανείς τα συναισθήματα που κινητοποιούνται. Οι περισσότεροι έφηβοι, μεγαλώνοντας, την αφήνουν πίσω τους ή  χρησιμοποιούν σποραδικά και κατ’ ιδίαν την ποιητική δημιουργία για να εκφράσουν ιδιαίτερες στιγμές στη ζωή τους. Κάποιοι, όμως, δεν την ξεπερνούν ποτέ και γίνεται μέρος της ζωής τους. Δεν έχει σημασία τι είδους και τι ποιότητας ποίηση γράφουν, σημασία έχει ότι η ποίηση γίνεται ο φυσικός τρόπος έκφρασής στη ζωή τους. Κατά κάποιο τρόπο, όσοι το κάνουμε αυτό παραμένουμε για πάντα εναγκαλισμένοι με την εφηβική μας υπόσταση. Από τότε που ξεκίνησα να γράφω έχουν κυκλοφορήσει εννιά ποιητικά βιβλία μου. Και κάθε τόσο λέω ότι μου τέλειωσε, αλλά πού… Δεν τελειώνει, όταν πλέον έχει διαμορφωθεί η ματιά σου απέναντι στον κόσμο μέσα από το ποιητικό ιδίωμα. Ακόμα και στις πιο ουδέτερες και ψύχραιμες στιγμές βρίσκει τρόπο να χωθεί η ποίηση στην καθημερινότητα και να σε αιφνιδιάσει. Μου κάνει εντύπωση όταν συνειδητοποιώ πόσο έχει επηρεάσει ακόμη και την επαγγελματική μου ματιά στην ψυχιατρική. Έχει ένα μεγάλο καλό: δίνει έναν τρόπο να μπαίνεις πολύ γρήγορα και αναζωογονητικά στην ουσία.

Η ποίηση είναι μια τέχνη του λόγου όσο και της ψυχής. Τα ερείσματα για την παραγωγή του ποιητικού λόγου δεν βρίσκονται πάντα εντός μας, αλλά οποιοδήποτε στοιχείο του περιβάλλοντος ή της καθημερινότητας μπορεί να σταθεί αφορμή για τη δημιουργία ενός ποιητικού έργου. Συμφωνείτε με αυτή την πρόταση;

Ο ίδιος ο κόσμος, κάθε στιγμή του, κάθε εικόνα ή άλλη αίσθηση που συνοδεύει την αλληλεπίδρασή μας μαζί του, μπορεί να λειτουργήσει σαν ερέθισμα, σαν εφαλτήριο για την ποιητική ματιά. Όμως είναι ο συνολικός ψυχισμός του ποιητή,  καθώς έρχεται σε επαφή με το ερέθισμα, που θα κατευθύνει τους συνειρμούς του στην τελική σύνθεση. Στην πραγματικότητα, ο ποιητής (και ο όποιος δημιουργός, βέβαια) επιλέγει (ασυνείδητα) το ερέθισμα μέσα από όλα τα ερεθίσματα που τον περιβάλλουν με βάση τα ζητήματα που απασχολούν το συναίσθημά του τη δεδομένη στιγμή· μετά, από ό,τι έχει διαθέσιμο στην ψυχική του παλέτα, θα προκύψει η τελική εικόνα. Η επεξεργασία της, κατόπιν, προκειμένου να πάρει την τελική μορφή το ποίημα, έχει να κάνει με τη σπουδή του ποιητή στις τεχνικές και στην τέχνη της ποίησης, την οξύτητα της αντικειμενικής του ματιάς, τη δυνατότητά του να κρίνει τι λειτουργεί και τι όχι για να καθαρίσει την εικόνα αυτή για τη ματιά των άλλων. Η φάση της δημιουργίας είναι αυτόματη, δεν έχει κανένα προαπαιτούμενο, είναι σαν να σου έρχεται κάτι απ’ έξω. Όμως η επεξεργασία της έμπνευσης στο τελικό ποίημα απαιτεί να έχει διαβάσει κανείς πολλή ποίηση, να ξέρει το έργο άλλων ποιητών, να έχει αντικειμενική ματιά και να μην διστάζει να καταστρέψει ό,τι έχει φτιάξει στην πρώτη φάση, εφόσον δεν περνάει τις εξετάσεις ή τις τροποποιήσεις αυτής της δεύτερης φάσης.

Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια υπερβολική ίσως έμφαση στο υποκείμενο και τα συναισθήματά του, στο προσωπικό βίωμα, την προσωπική αντίληψη, την προσωπική έκφραση. Πιστεύετε ότι έχουμε φτάσει σε σημείο ανισορροπίας μεταξύ του ατομικού και του κοινωνικού εαυτού μας; Πώς βλέπετε να ανακλάται αυτό στον ψυχισμό των ανθρώπων και στις αξίες τους; Ποιο το κόστος για την κοινωνία;

Αυτή είναι μια ερώτηση που δεν έχει να κάνει με την ποίηση τόσο, όσο με την πολιτισμική αλλαγή που έχει συντελεσθεί σταδιακά τα τελευταία τριάντα χρόνια στον Δυτικό κόσμο. Υπάρχει πράγματι έμφαση στο στενά ιδιωτικό, αλλά και πάλι είναι κοινωνικά καθοριζόμενη. Όπως σε προηγούμενες πολιτισμικές φάσεις οι κανόνες της κοινωνίας καθόριζαν τι πρέπει να αναζητά και να εκφράζει ο καθένας μας, η τρέχουσα κοινωνική νόρμα είναι να φροντίζει ο καθένας κατά προτεραιότητα την επιθυμία του ακόμη κι αν αγνοεί τις ανάγκες των άλλων και τις ευθύνες του απέναντι σε αυτούς. Η κοινωνική επιβολή των κανόνων έχει αντικατασταθεί από την απόρριψη της διαμοιρασμένης ζωής στην κοινότητα, το εκκρεμές έχει πάει στην άλλη άκρη. Δεν μπορεί να κρατήσει πολύ αυτό, όμως. Ήδη έχει οδηγήσει σε περισσότερη μοναξιά πολλούς ανθρώπους, και αν παρατηρήσετε έχουν αρχίσει πάλι να δημιουργούνται δίκτυα, ομαδικές δράσεις· την οικογένεια και τις παραδοσιακές κοινωνικές της επιταγές αντικαθιστά σιγά-σιγά το φιλικό δίκτυο με περισσότερη αυθεντικότητα στις ανάγκες του καθενός. Πιστεύω ότι εκεί που η τεχνολογία μάς έχει θεωρητικά κλείσει στο σπίτι, σταδιακά θα χρησιμοποιηθεί για περισσότερη αληθινή επαφή. Η υπαρξιακή ανάγκη για κοινότητα είναι πολύ μεγάλη για να καταργηθεί. Η ποίηση, για να επαναφέρω το θέμα, είναι μια ιδιωτική σφραγίδα στον δημόσιο τοίχο που επιδιώκει και διακηρύσσει την αυθεντικότητα και την επαφή, άρα δείχνει στη σωστή κατεύθυνση.

Γιατί χρειάζονται οι άνθρωποι την ποίηση; Γιατί τη χρειάζεται η κοινωνία;

Γιατί χρειάζεται την ονειροπόληση ο άνθρωπος; Γιατί χρειάζεται τα όνειρα; Γιατί υπάρχει η τέχνη — οι τέχνες — αν δεν προσέφεραν κάτι στον καθένα μας και στην κοινότητα των ανθρώπων; Μόλις ένας οργανισμός γίνεται πιο σύνθετος, έχει ανάγκη να αναπαραστήσει, να φανταστεί, να αναπαράγει τον κόσμο στο εσωτερικό του πρότυπο, να φτιάξει τον κόσμο του έτσι που να έχει νόημα για τον ίδιο και να μεταφέρει το συναίσθημά του στους άλλους για επαφή, άγγιγμα, επικοινωνία. Και μέσα από από αυτό πλουτίζει ο κόσμος, αναζωογονείται η επικοινωνία, φτιάχνουμε κόσμους μέσα στον κόσμο, μέσα από αυτή τη φαντασία προοδεύει ακόμα και η τεχνολογία και η επιστήμη. Η ποίηση είναι μόνο μια μορφή της συνολικής ανάγκης για αναπαράσταση και για δημιουργία. Δεν πάμε μπροστά αλλιώς. Μπορεί να μην είναι απαραίτητα ασφαλείς οι δρόμοι που ανοίγει η δημιουργικότητα, μερικές φορές μπορεί να γίνουν κι επικίνδυνοι. Είναι όμως φαντασμαγορικοί! Ακόμα και η τεχνητή νοημοσύνη με τα γλωσσικά της μοντέλα προτιμάει να φαντασιώνεται παρά να είναι ακριβής! Έτσι φαίνεται πως παίζεται το παιχνίδι της δημιουργίας στον κόσμο: με ανακατέματα, φαντασία και συνθέσεις.

Ο Καβάφης γράφει ότι ακόμη και το πρώτο σκαλοπάτι της ποίησης είναι ένα πολύ υψηλό σημείο, και ότι θα πρέπει να νιώθει υπερήφανος όποιος έχει φτάσει μέχρι εκεί (με δικά μου λόγια). Θα θέλατε να μας περιγράψετε τα εσωτερικά επιτεύγματα ενός ποιητή και ποιες είναι οι βασικότερες μάχες που πρέπει να δώσει; 

Το πρώτο σκαλοπάτι της ποίησης είναι να νιώσει κανείς την ανάγκη της μέσα του. Αυτό θα τον οδηγήσει να βρει τη φωνή του. Στην αρχή θα μιμηθεί, θα δανειστεί τρόπους έκφρασης, θα ταυτιστεί με άλλους ποιητές· έτσι φτιάχνουμε και την προσωπικότητά μας. Ταυτιζόμενοι, δανειζόμενοι, αντιγράφοντας, μιμούμενοι. Και σιγά σιγά, γράφοντας, ζώντας, κάνουμε τα δάνεια δικά μας, τα ενσωματώνουμε και τα χύνουμε στο δικό μας καλούπι, αποκτά προσωπικό χαρακτήρα και η γραφή και η ζωή μας. Μέρος αυτής της διαδικασίας είναι να αφεθεί κανείς στον δικό του ιδιαίτερο αισθησιασμό και να τον εμπιστευθεί, έπειτα να μην φοβηθεί να δείξει τη δουλειά του και να δεχτεί κριτική, να διαβάσει όσο περισσότερο μπορεί, πολλά και διαφορετικά πράγματα, να ζήσει και να αποκτήσει εμπειρίες, να καλλιεργήσει την ελευθερία στη φαντασία του και στη ζωή του, να μάθει να παραμερίζει τις περισπάσεις και τους εντυπωσιασμούς για να φτάνει στην ουσία. Αφού φτάσει, ας τη στολίσει όσο θέλει μετά, αλλά το κέντρο πρέπει να κρατάει. Να το διαβάζει κανείς και να να λέει: Να, αυτό είναι! Και να συνεχίζει το ταξίδι και τον πειραματισμό χωρίς να προσπαθεί να μιμηθεί το δικό του βήμα, αν έχει τύχει να είναι επιτυχημένο.

«Η ποίηση ως κρίση και ως λύση» — ο τίτλος της πρώτης διάλεξης. Θεωρείτε προϋπόθεση της ποιητικής αντίληψης την εσωτερική κρίση; 

Νομίζω ότι οι περισσότεροι ποιητές κουβαλάνε κάποια προσωπικά τραύματα, κάποια λαχτάρα, κάποιο πόνο, κάποιο ιδιαίτερα έντονο συναίσθημα ή πρώιμη εμπειρία, που τους αναγκάζει να στραφούν στην ποίηση για να τα αντέξουν. Αυτή η αρχική ευαισθητοποίηση τους κάνει πιο ευαίσθητους και σε επόμενους κρίσεις στη ζωή τους  και με τον ίδιο τρόπο φτάνουν να αντηχούν και τις κοινωνικές κρίσεις. Εκφράζοντάς τις και για λογαριασμό των άλλων ανακουφίζουν κι εκείνους. Ο Τ.Σ. Έλιοτ γράφει: «Ο σκοπός της λογοτεχνίας είναι να μετατρέψει το αίμα σε μελάνι».

«Η ψυχοπαθολογία στην ποιητική λειτουργία» — ο τίτλος της δεύτερης διάλεξης. Ποιος είναι εδώ ο ρόλος της ποίησης ως τέχνης του λόγου; Κατά πόσο αυτή η διάσταση υπονομεύεται από την εστίαση μας στην ψυχολογία του ποιητή; Σε πάρα πολλές μορφές τέχνης σήμερα παρατηρούμε να παραγκωνίζεται η δεξιοτεχνία υπέρ της ‘ελεύθερης έκφρασης’. Ωστόσο, κάποτε πιστευόταν ότι η δεξιοτεχνία υπηρετεί την έκφραση, χαρίζει ενάργεια, βοηθά τον κάθε καλλιτέχνη να μεταδώσει πληρέστερα το μήνυμά του και επικοινωνήσει με το κοινό του. Μήπως η σύγχρονη αδιαφορία για τη δεξιοτεχνία συνδέεται με την αδιαφορία για τα συγκεκριμένα μηνύματα και την επικράτηση των ‘ανοικτών έργων’ που αφήνουν το κοινό να ερμηνεύσει ‘ελεύθερα’ το έργο; Ποιες συνέπειες έχει αυτό για τον ποιητή; 

Η ελευθερία δεν καταργεί την απαίτηση για δεξιοτεχνία ή την αναζήτησή της. Και η ελευθερία θέλει δεξιοτεχνία, το χαλινάρι στο χέρι, αλλιώς σωριάζεται καταγής και δεν ενδιαφέρει κανέναν, ακόμη κι αν με κάποιο διανοητικό επιχείρημα καταφέρνει να πλασάρεται ακριβά ως νεωτερισμός. Το κριτήριο, κατά τη γνώμη μου, είναι η ικανότητα της να συγκινήσει, να ξεκλειδώσει ένα συναισθηματικό βάθος μέσα μας. Όταν το καταφέρνει αυτό ανακουφίζει κιόλας. Ο Γουέσλι Μακνέρ γράφει: «Βρήκα μια φράση τόσο σκοτεινή και τόσο πλήρη για αυτό που είχα ζήσει και έτσι μπόρεσα να ξορκίσω λίγο από το σκοτάδι του τραύματός μου». Χωρίς δεξιοτεχνία —  που μόνο έτσι κατορθώνει κανείς την ακρίβεια — δεν υπάρχει συγκίνηση ούτε ανακούφιση. Και χωρίς συγκίνηση δεν υπάρχει ούτε αποκάλυψη ούτε τέχνη. Πολύ ελεύθερες φόρμες είναι ικανές να μεταδώσουν πολλή συγκίνηση. Δείτε τον Τζάκσον Πόλλοκ, ας πούμε, ή τον Ε.Ε. Κάμμινγκς.

 «Η ποίηση και το όνειρο: κοινοί τόποι και τρόποι» — o τίτλος της τρίτης διάλεξης. Αρκούν οι διεργασίες του ασυνείδητου για να επιτευχθεί ίαση ή απαιτείται συνειδητή επεξεργασία, κατά τη γνώμη σας;

Καταρχήν, ίαση δεν υπάρχει αν δεν υπάρχει νόσος. Ανακούφιση στο ταξίδι υπάρχει. Η ζωή δεν είναι αρρώστια, ούτε τα συναισθήματα που την ακολουθούν είναι συμπτώματα, όσο κι επώδυνα ή έντονα να είναι. Αν πάλι μιλάμε για ψυχική νόσο με συμπτώματα, προφανώς δεν αρκούν από μόνοι τους οι μηχανισμοί του ασυνειδήτου για ίαση, αυτοί άλλωστε είναι υπεύθυνοι και για τα συμπτώματα. Χωρίς συνειδητή επεξεργασία (και αν πρόκειται για βιολογική νόσο, χωρίς βιολογική θεραπεία) ανάρρωση δεν υπάρχει. Η ποίηση (και τα όνειρα) είναι εργαλεία για να εκφράσουν, να εκτονώσουν και να βοηθήσουν στην επεξεργασία. Ο Ο.Κ. Ουίλλιαμς γράφει: «Η τέχνη είναι ένα πολύ ελαφρύ πράγμα, ασύλληπτα πουπουλένιο, ίσα ίσα για να μας πάει ως την επόμενη στροφή». Συζητάω τα ποιήματα κατ’ αντιπαράσταση με τα όνειρα γιατί νομίζω ότι ο νους χρησιμοποιεί κοινές τεχνικές για να τα φτιάξει ( μεταφορές, συμπυκνώσεις, αντιπαραθέσεις, απεικονίσεις κλπ) και έχει και κοινούς στόχους: την επεξεργασία των συναισθηματικά σημαντικών ζητημάτων και προβληματισμών, την εκτόνωση και εκκαθάριση των παραπροϊόντων της καθημερινότητας, το παιχνίδι, τη διεύρυνση της συνείδησης. Σε τρεις διαφορετικές καταστάσεις συνείδησης (εγρήγορση, ονειροπόληση και ύπνος) επεξεργαζόμαστε τα σημαντικά μας ζητήματα με διακριτούς αλλά συμπληρωματικούς τρόπους.

* * * * *

Ο Γιάννης Ζέρβας γεννήθηκε στην Αθήνα το 1959. Σπούδασε ιατρική στην Αθήνα και ψυχιατρική στη Νέα Υόρκη, απ’ όπου επέστρεψε το 1992. Εργάζεται ως  τακτικός Καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ως τώρα έχουν εκδοθεί εννέα ποιητικά βιβλία του, όλα (πλην του πρώτου) από τις εκδόσεις Άγρα: Τζούλια, «Εγνατία (Τραμ)» (1983), Ο μετανάστης (1986), Τοιχογραφία (1992), Κλειδωμένος στο Γραφείο (1997), Η Πυξίδα της Άνοιξης (2001), Τζούλια 2 (2010),  Massimo Gentile: Mass/age vs Body/Work (2015), Οι μικροί μου ήρωες (2017), Ο έφηβος στο υπόγειο: Πρώιμα σπασμένα και κρυμμένα (1976-1983), (2021).

Έχει μεταφράσει ποίηση και πεζά των TS Eliot, WC Williams, Sylvia Plath, Seamus Heaney, Lee Breuer, Irvin Yalom και άλλων.

Τα τελευταία χρόνια, η παγκόσμια αντιπαράθεση για επιρροή δεν περιορίζεται πλέον σε οικονομικούς δείκτες ή στρατιωτική ισχύ. Όλο και περισσότερο, μεταφέρεται στο πεδίο της πληροφορίας, εκεί όπου διαμορφώνονται αντιλήψεις, αφηγήσεις και τελικά πολιτικές επιλογές. Σε αυτό το περιβάλλον, τα τελευταία δέκα χρόνια, η Κίνα έχει αναπτύξει μια πολυεπίπεδη και μακροπρόθεσμη στρατηγική επικοινωνίας για τη διαμόρφωση της διεθνούς εικόνας της, με ιδιαίτερη στόχευση στη Λατινική Αμερική.

Ο Βραζιλιάνος δημοσιογράφος Ιγκόρ Πάτρικ [Igor Patrick], ειδικός στη γεωπολιτική της Ασίας, μίλησε στους Δημοσιογράφους Χωρίς Σύνορα (RSF) για τις τεχνικές πίσω από τη στρατηγική των κινεζικών μέσων και τις προκλήσεις που δημιουργεί για τη διαφάνεια και την ανεξαρτησία της δημοσιογραφίας στην περιοχή. Σήμερα, ο Ιγκόρ Πάτρικ είναι ανταποκριτής Λατινικής Αμερικής για τη South China Morning Post και συγγραφέας του βιβλίου «Hearts & Minds, Votes & Contrasts: China’s State Media in Latin America».

Ο κύριος στόχος της επικοινωνιακής στρατηγικής της Κίνας σήμερα είναι να αναδιαμορφώσει την εικόνα της διεθνώς. Οι κινεζικές αρχές θέλουν η χώρα να θεωρείται λιγότερο αυταρχική ή επιθετική και περισσότερο ως ένας υπεύθυνος παράγοντας που προωθεί τη συνεργασία και την ανάπτυξη. Αυτό φαίνεται σε έννοιες όπως η «αμοιβαία επωφελής συνεργασία» και η «κοινότητα με κοινό μέλλον». Παράλληλα, υπάρχει και πολιτική διάσταση. Τα μέσα αυτά αντιπαρατίθενται στις δυτικές αφηγήσεις και απαντούν στην κριτική που ασκείται από τις ΗΠΑ και άλλες χώρες.

Σε αντίθεση με πιο εμφανείς και επιθετικές μορφές προπαγάνδας, η κινεζική προσέγγιση βασίζεται σε διακριτικές και συχνά δυσδιάκριτες πρακτικές . Αντί να επιχειρεί να επιβληθεί στο πληροφοριακό πεδίο, επιλέγει να ενσωματωθεί σε αυτό, αξιοποιώντας τις δομές, την αξιοπιστία και το κοινό των τοπικών μέσων ενημέρωσης. Οι μέθοδοι περιλαμβάνουν συνεργασία με τοπικά μέσα, παροχή έτοιμου περιεχομένου και σταδιακή ενσωμάτωση αφηγήσεων που ευθυγραμμίζονται με τα συμφέροντα του Πεκίνου. Το αποτέλεσμα δεν είναι πάντα άμεσα ορατό, αλλά ενδέχεται να έχει μακροπρόθεσμο αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η δημόσια συζήτηση.

Η προσπάθεια της Κίνας να ελέγξει την εικόνα της στο εξωτερικό δεν είναι πρόσφατη. Ωστόσο, από τα τέλη της δεκαετίας του 2000 και ιδίως μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2008, η στρατηγική αυτή απέκτησε νέα ένταση και κατεύθυνση. Η ηγεσία της χώρας αντιλήφθηκε ότι η οικονομική άνοδος από μόνη της δεν αρκεί για την εδραίωση διεθνούς επιρροής. Απαιτείται και η διαμόρφωση ενός ευνοϊκού αφηγήματος. Από τότε, έχουν επενδυθεί δισεκατομμύρια για την ενίσχυση των κρατικών μέσων που απευθύνονται σε διεθνές κοινό. Ένα σημαντικό ορόσημο ήταν η μετατροπή του CCTV σε CGTN το 2016, μαζί με την επέκταση των γραφείων στο εξωτερικό και την έναρξη καναλιών για διαφορετικές περιοχές.

Έκτοτε, έχουν επενδυθεί σημαντικοί πόροι στην ανάπτυξη διεθνών μέσων, την ενίσχυση της παρουσίας στο εξωτερικό και τη δημιουργία περιεχομένου προσαρμοσμένου σε διαφορετικά ακροατήρια. Η στρατηγική αυτή δεν στοχεύει μόνο στη βελτίωση της εικόνας της Κίνας, αλλά και στην αντιμετώπιση αφηγήσεων που θεωρούνται αρνητικές ή εχθρικές.

Γιατί η Λατινική Αμερική;

Η Λατινική Αμερική αποτελεί κομβική περιοχή για την κινεζική στρατηγική. Οικονομικά, προσφέρει πρόσβαση σε πρώτες ύλες και αναπτυσσόμενες αγορές. Πολιτικά, πολλές χώρες της περιοχής επιδιώκουν πολυδιάστατες διεθνείς σχέσεις, γεγονός που δημιουργεί περιθώρια για νέες συνεργασίες.

Ταυτόχρονα, το μιντιακό τοπίο σε αρκετές χώρες χαρακτηρίζεται από συγκέντρωση ιδιοκτησίας και οικονομικές πιέσεις. Η μετάβαση στην ψηφιακή εποχή έχει μειώσει τα παραδοσιακά έσοδα, καθιστώντας πολλά μέσα πιο ευάλωτα σε εξωτερικές συνεργασίες και χρηματοδοτήσεις.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Κίνα δεν επιλέγει την άμεση είσοδο μέσω εξαγοράς μέσων, κάτι που συχνά περιορίζεται από νομοθεσίες, αλλά μια πιο ευέλικτη προσέγγιση, την συνεργασία αντί ανταγωνισμού. Αρχικά, προσπάθησε να ανταγωνιστεί άμεσα μέσω των δικών της καναλιών, όπως το CGTN στα ισπανικά. Όμως η αγορά μέσων της Λατινική Αμερικής είναι πολύ συγκεντρωμένη και δύσκολη στην είσοδο. Έτσι η στρατηγική εξελίχθηκε. Αντί να βασίζεται μόνο στα δικά της μέσα, η Κίνα άρχισε να δίνει προτεραιότητα σε συμφωνίες ανταλλαγής περιεχομένου με καθιερωμένους οργανισμούς της περιοχής.

Στην καρδιά της κινεζικής στρατηγικής βρίσκεται μια απλή αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματική αρχή: η αξιοποίηση των ήδη υπαρχόντων μέσων ενημέρωσης. Κλείνοντας συμφωνίες ανταλλαγής περιεχομένου, κινεζικά κρατικά μέσα παρέχουν άρθρα, εικόνες, βίντεο και τηλεοπτικά προγράμματα σε τοπικούς οργανισμούς.

Αν και αυτές οι συμφωνίες παρουσιάζονται ως αμοιβαία επωφελείς, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Τα τοπικά μέσα αποκτούν πρόσβαση σε έτοιμο και συχνά δωρεάν περιεχόμενο, μειώνοντας το κόστος παραγωγής. Ωστόσο, ταυτόχρονα λειτουργούν ως δίαυλοι μετάδοσης αφηγήσεων που έχουν διαμορφωθεί εκτός των δικών τους δημοσιογραφικών διαδικασιών.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, το περιεχόμενο αυτό εμφανίζεται με περιορισμένη ή ασαφή επισήμανση της προέλευσή του, γεγονός που καθιστά δυσκολότερη για το κοινό τη διάκριση μεταξύ ανεξάρτητης δημοσιογραφίας και κρατικά επηρεασμένης πληροφόρησης.

Η «γκρίζα ζώνη» της πληροφόρησης

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί η χρήση advertorial — άρθρων που μοιάζουν με δημοσιογραφικό περιεχόμενο αλλά είναι πληρωμένα και εξυπηρετούν συγκεκριμένες επικοινωνιακές επιδιώξεις. Σε περιβάλλοντα όπου η σήμανση τέτοιου υλικού δεν είναι σαφής, δημιουργείται μια «γκρίζα ζώνη» μεταξύ ενημέρωσης και προώθησης.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη ύπαρξη τέτοιου περιεχομένου, κάτι που είναι κοινό και σε άλλες αγορές, αλλά στην έλλειψη διαφάνειας γύρω από την προέλευσή του. Όταν το κοινό δεν γνωρίζει ποιος παράγει ή χρηματοδοτεί την πληροφορία, η δυνατότητα κριτικής αξιολόγησης μειώνεται.

Η οικονομική πραγματικότητα των μέσων ενημέρωσης παίζει καθοριστικό ρόλο στην αποτελεσματικότητα αυτής της στρατηγικής. Σε μια εποχή όπου τα διαφημιστικά έσοδα έχουν μετακινηθεί προς τις ψηφιακές πλατφόρμες, πολλές εφημερίδες και τηλεοπτικοί σταθμοί αναζητούν εναλλακτικές πηγές χρηματοδότησης.

Οι συμφωνίες με κινεζικούς φορείς, είτε μέσω διαφήμισης είτε μέσω παροχής περιεχομένου, μπορούν να προσφέρουν σημαντική οικονομική ανάσα. Ωστόσο, αυτή η σχέση ενδέχεται να δημιουργήσει και πιέσεις. Υπάρχουν αναφορές για περιπτώσεις όπου επικριτικά άρθρα αποσύρθηκαν ή τροποποιήθηκαν, προκειμένου να μην διαταραχθούν εμπορικές συνεργασίες. Τέτοιες περιπτώσεις αναδεικνύουν έναν υπαρκτό κίνδυνο, τη σύγκλιση οικονομικών και editorial αποφάσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, η διαφάνεια καθίσταται κρίσιμο ζητούμενο και υπονομεύεται η βασική αρχή της ενημέρωσης, η δυνατότητα του κοινού να γνωρίζει την πηγή της πληροφορίας. Η έλλειψη διαφάνειας δεν επηρεάζει μόνο την αξιοπιστία των επιμέρους μέσων, αλλά και τη συνολική ποιότητα του δημόσιου διαλόγου. Σε βάθος χρόνου, μπορεί να διαβρώσει την εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και να ενισχύσει την αίσθηση αβεβαιότητας ως προς το τι είναι αξιόπιστο γενικότερα.

Η μετάβαση στα κοινωνικά δίκτυα

Πέρα από τα παραδοσιακά μέσα, η κινεζική στρατηγική επεκτείνεται δυναμικά και στον ψηφιακό χώρο. Τα κοινωνικά δίκτυα προσφέρουν άμεση πρόσβαση σε εκατομμύρια χρήστες, χωρίς τη μεσολάβηση παραδοσιακών δημοσιογραφικών φίλτρων. Εδώ, η προσέγγιση διαφοροποιείται. Το περιεχόμενο δεν επικεντρώνεται άμεσα σε πολιτικά ζητήματα, αλλά σε θέματα καθημερινότητας : πολιτισμό, γαστρονομία, τεχνολογία, ταξίδια. Μέσα από αυτή τη θεματολογία, προωθείται μια θετική και οικεία εικόνα της Κίνας.

Σταδιακά, χωρίς απότομες μεταβάσεις, εισάγονται και πιο σύνθετα ζητήματα, όπως ευαίσθητα γεωπολιτικά μηνύματα, ενταγμένα σε ένα ήδη «φιλικό» επικοινωνιακό πλαίσιο. Αυτή η τακτική επιτρέπει τη διάδοση μηνυμάτων χωρίς να ενεργοποιούνται άμεσα αμυντικά αντανακλαστικά του κοινού και την κριτική του στάση. Πρόκειται για μια μορφή «μαλακής διείσδυσης», κατά την οποία η επιρροή ασκείται όχι μέσω αντιπαράθεσης, αλλά μέσω εξοικείωσης.

Οι αφηγήσεις που προβάλλονται μέσω αυτών των καναλιών έχουν εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου. Αρχικά, στόχος ήταν η αποδόμηση αρνητικών στερεοτύπων και η παρουσίαση μιας πιο σύγχρονης εικόνας της χώρας. Στη συνέχεια, το βάρος μετατοπίστηκε στο να αναδειχθούν τα οφέλη που προκύπτουν από τη συνεργασία με την Κίνα, όπως επενδύσεις, υποδομές, εμπορικές σχέσεις. Πιο πρόσφατα, διακρίνεται και μια σαφέστερη γεωπολιτική διάσταση, με έμφαση σε ζητήματα κυριαρχίας και διεθνών ισορροπιών. Συχνά αναδεικνύονται τα οικονομικά οφέλη, ενώ πιο πρόσφατα άρχισε να αντικρούεται η αμερικανική αφήγηση. Επίσης, προβάλλεται η θέση για την Ταϊβάν ως μέρος της Κίνας. Παράλληλα, προβάλλεται συστηματικά η εικόνα της Κίνας ως αξιόπιστου εταίρου ανάπτυξης, σε αντιδιαστολή με άλλες διεθνείς δυνάμεις.

Σε αντίθεση με άλλες μορφές εξωτερικής επιρροής που έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τη ρωσική προσέγγιση, η κινεζική στρατηγική εμφανίζεται λιγότερο συγκρουσιακή και πιο προσανατολισμένη στη σταδιακή οικοδόμηση θετικής εικόνας, όπως περιγράφηκε. Ρωσικά διεθνή μέσα έχουν κατηγορηθεί ότι υιοθετούν επιθετικές πρακτικές, όπως η προώθηση πολωτικού περιεχομένου και η αμφισβήτηση θεσμών. Αντίθετα, η κινεζική προσέγγιση βασίζεται κυρίως σε πιο διακριτικά εργαλεία επιρροής, γεγονός που την καθιστά λιγότερο ορατή αλλά ενδεχομένως πιο επίμονη.

Μετρήσιμες επιπτώσεις και όρια

Η επιρροή αυτών των πρακτικών δεν είναι πάντα εύκολο να μετρηθεί. Ωστόσο, ορισμένες μελέτες έχουν εντοπίσει αλλαγές στον τρόπο κάλυψης της Κίνας από μέσα που έχουν συνάψει συνεργασίες. Παρά ταύτα , η εικόνα δεν είναι ενιαία. Μεγάλοι και οικονομικά ισχυροί οργανισμοί φαίνεται να διατηρούν μεγαλύτερο βαθμό ανεξαρτησίας, ενώ μικρότερα μέσα ενδέχεται να είναι πιο ευάλωτα σε επιρροές.

Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία διακινείται χωρίς σύνορα, η προέλευσή της αποκτά καθοριστική σημασία. Η κινεζική στρατηγική στη Λατινική Αμερική αναδεικνύει μια νέα μορφή επιρροής, όπου η ισχύς δεν επιβάλλεται ανοιχτά, αλλά καλλιεργείται σταδιακά. Μέσα από συνεργασίες, οικονομικά κίνητρα και έξυπνη αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων, το Πεκίνο επιχειρεί να διαμορφώσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο συζητείται ο ίδιος του ο ρόλος στον κόσμο.

Σε αυτή τη διαδικασία, το κρίσιμο διακύβευμα δεν είναι μόνο γεωπολιτικό. Είναι βαθιά θεσμικό και αφορά την ποιότητα της ενημέρωσης, την εμπιστοσύνη των πολιτών και τελικά, τη λειτουργία της δημοκρατίας. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι δύναμη, η διασφάλιση της διαφάνειας και της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης αποτελεί βασική προϋπόθεση για την εύρυθμη λειτουργία των κοινωνιών.

Η αντίστροφη μέτρηση για την έναρξη των έργων στο Θριάσιο Εμπορευματικό Κέντρο έχει ήδη ξεκινήσει, με την επένδυση των 306 εκατ. ευρώ να περνά στη φάση υλοποίησης. Όμως δεν πρόκειται για ένα ακόμη συγκρότημα αποθηκών. Το νέο Θριάσιο σχεδιάζεται ως ένας πλήρως ψηφιακός και τεχνολογικά προηγμένος κόμβος logistics, που φιλοδοξεί να αλλάξει τα δεδομένα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Στην «καρδιά» του θα βρίσκονται η τεχνητή νοημοσύνη και τα ρομποτικά συστήματα. Αλγόριθμοι θα αναλαμβάνουν τη διαχείριση των ροών, βελτιστοποιώντας διαδρομές και αποθήκευση, ενώ τα ρομπότ θα εκτελούν τη διαλογή των εμπορευμάτων με ταχύτητα και ακρίβεια, μειώνοντας σημαντικά τα λάθη και τους χρόνους. Παράλληλα, μέσω τεχνολογιών Internet of Things, οι εταιρείες θα έχουν πλήρη εικόνα της πορείας των φορτίων τους σε πραγματικό χρόνο, από την είσοδο μέχρι την έξοδο από το κέντρο.

Το έργο δίνει επίσης ιδιαίτερη έμφαση στη βιωσιμότητα. Στις στέγες των εγκαταστάσεων θα τοποθετηθούν μεγάλης κλίμακας φωτοβολταϊκά, με στόχο την ενεργειακή αυτάρκεια και τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Ο σχεδιασμός ακολουθεί αυστηρά διεθνή πρότυπα ESG, επιδιώκοντας πιστοποιήσεις όπως το LEED, ώστε να προσελκύσει μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες.

Ιδιαίτερο βάρος δίνεται και στη σύνδεση με τον σιδηρόδρομο, ο οποίος εκπέμπει έως και 75% λιγότερο CO₂ σε σχέση με τις οδικές μεταφορές. Με αυτόν τον τρόπο, το Θριάσιο φιλοδοξεί να αποτελέσει τον κρίσιμο κρίκο που θα ενώσει τα λιμάνια του Πειραιά και της Ελευσίνας με τις αγορές της Κεντρικής Ευρώπης, ανεβάζοντας συνολικά το επίπεδο των ελληνικών logistics.